Skip to main content

Full text of "La chronique de Gislebert de Mons. Nouv. éd. publiée par Léon Vanderkindere. Avec une carte du comté de Hainaut à la fin du 12e siècle"

See other formats


00 

«^ 

?^ — (J) 

-— u> 

2^=0) 

"-             CD 

>— S 

(/)=== 

?^         co 

r^ 

00 

./C 


COMMISSION  ROYALE  D'HISTOIRE 


RECUEIL  DE  TEXTES 
POUR   SERVIR  A   L'ÉTUDE  DE  L'HISTOIRE  DE  BELGIQUE 


LA   CHRONIQUE 


DE 


GISLEBERT  DE  MONS 

NOUVELLE    ÉDITION    PUBLIÉE   PAR 

Léon  VANDERKINDERE 

PROFESSEUR  A   L'UNIVERSITE   DE   BRUXELLES 


AVEC  UNE  CARTE  DU   COMTÉ  DE  HAINAUT  A  LA  FIN  DU  m  SIÈCLE 


BRUXELLES 

Lll>ralrio      liTKSSLlTVG      ot     C'« 

P.   IMBREGHTS,   SUCCESSEUR 

54,  MONTAGNE  DE  LA  COUR,  54 

Reproduction  photomécanique 
MOSA  ,     PROFONDEVILLE 


AVIS. 

Tous  les  livres  el  liiocliures  deslinés  à  la  Commission  doivent  lui  être  envoyés 
par  rinlern)édiaire  de  M    le  Secrétaire  perpétuel  de  l'Académie. 

Toute  réclamation  relative  à  l'envoi  des  Bullefins  ou  des  Chroniques  doit  lui 
être  faite  par  le  même  intermédiaire. 


PUBLICATIOIVS  DE  £.A  COIISIIISISIOM. 


IN-QUARTO. 

Rijmkrouyk  van  Jan  Van  Heelu,  uiigegeven  met  ophelderingen  en  aeiiteeke- 
ningen  door  J.-F.  Willems;  4836, 

Chronique  riinée  de  Philippe  Mouskés,  publiée  par  le  baron  DE  Reiffenberg  : 
1. 1",  1836;  t.  II,  18:^8;  Suppl,  184S. 

Corpus  Chronicorum  Flandriae,  edidit  J.-J.  De  Ssiet,  catlied.  S.  Bavonis 
canon  :  1. 1'^,  1837;  t.  II,  I8H  ;  t.  III,  dSoG;  t.  IV,  18Go. 

Brabantsche  Yeesten  of  Rijmkronyk  van  Brabnnd,  door  Jan  De  Klerk  van 
Ajitwerpen,  uiigegeven  door  J.-F.  Willems  :  t.  l*"-,  1839;  t.  H,  48i3;  t.  III  (par 
BORMANS),  1869, 

Monuments  pour  servir  à  l'histoire  des  proi'inccs  de  Namur,  de  Hainaut  et 
de  Luxembourg.  (Les  tomes  I,  IV,  V,  VII  et  Ylll  ont  été  publiés  par  le  baron 

DE  HkIFFI^NRERG.) 

T  le»".  —  Chartes  de  Namur  et  de  Hainaut;  1844. 

T.  II.  —  Cartulaire  de  Cambron,  publié  par  J.-J.  De  Smet,  1869. 

T.  III,  —  Suite  et  complément  des  Chartes  de  Hainaut,  publié  par  M'.  Léopold 
Devili.krs;  1874. 

T.  IV  et  V.  —  Le  Chevalier  au  Cygne  et  Godefroid  de  Bouillon;  1856  et  1848. 

T.  VI.  —  1"  partie  :  Suite  du  Chevalier  au  Cygne  et  Godefroid  de  Bouillon 
(publiée  par  Adolphe  Borgnet),  1854;  2"'*"  partie  :  Glossaire,  par  Ilm.  GACiit:!  et 

LlKRMECUT; 1859. 

T,  VIL  —  Gilles  de  Chin,  poème;  Chroniques  monastiques;  1847. 

T.  VllL  —  Autres  chroniques  monastiques  du  Nanuu'ois  et  du  Hainaut,  1848. 

Documents  relaiifa  aux  troubles  de  Ltétje  sous  les  princes-évéques  Louis  de 
Bourbon  et  Jean  de  Homes,  publiés  par  le  chanoine  DE  Ham;  18'i4. 

lielaiion  des  troubles  de  Cand  sous  Charles-Quiiii,  suivie  de  330  docuinenis 
inédits  sur  cet  événement,  publiée  par  Gaciiard;  I8i6. 

Chronique  de  Urabaiii,  par  de  Dyntcr,  avec  la  traduolion  de  Wauquelin,  publiée 
par  DE  Uam  :  t.  I,  part.  I  et  II,  l8o4  et  ISliO;  t.  Il,  1854;  t.  III,  1857. 

Jon)inis  Molani  hisioriae  Lovaniensium  libri  XI)',  publiés  par  DE  Ram  : 
part.  I  et  II;  1861. 

Chronique  de  Jean  deStavelot,  publiée  par  Adolphe  Bougnet;  1861;  Table, 
par  M.  Stanislas  Hohmans,  1887. 

Chronique  de  Jean  d'Outrcmeuse  :  t  I,  186i;  l.  H,  1869;  t.  III,  1873;  t.  V. 
18G7,  publiés  par  Borgnet;  t.  IV,  1877,  t.  VI,  1880.  et  Introduction  et  Table, 
1887,  publiés  par  M,  Stanislas  Bormans, 

Table  chronoUxjique  des  chartes  et  diplômes  imprimés  concernant  l'histoire 
de  lu  Belqiqice,  par  M.  Alphonse  Wauters:  i.  1, 1866;  t.  Il,  1868;  t.  III,  1871; 
l.  IV,  1874;  t.  V,  1877;  t.  VI.  1881;  t.  VII,  1"  partie,  1885;  2«  partie  1889;  t.  VIII, 
1892;  t.  IX,  181)6. 


LA  CHRONIQUE 


DE 


GISLEBERT  DE  MONS 


COMMISSION  ROYALE  D'HISTOIRE 


RECUEIL  DE  TEXTES 
POUR    SERVIR   A   L'ÉTUDE   DE  L'HISTOIRE   DE   BELCilOUE 


LA   CHRONIQUE 


DE 


GISLEBERT  DE  MONS 


XOI'VIÎLLE    EDITION    TUBLIEE    PAR 

Léon  VAIVDËRKINOERE 

PROFESSEUR   A    L'UNIVERSITE    DE    BRUXELLES 


AVEC  UNE  CARTE  DU   COMTÉ  DE  HAINAUT  A  LA  FIN  DU  Xlh  SIÈCLE 


BRUXELLES 

L  i  1)  r  a  i  r  i  c      K  T  K  S  «  1. 1  IN  O      o  t     C  '* 

J\    IMBRKGIITS,    vSUCCESSEUR 

54,  MOXTAC^NE  DE  LA  COUR,  54 

Reproduction   photomécanique 
MOSA  ,     PROFONDEVILLE 


V 


f     f.'JG  181967 


INTRODUCTION 


La  Chronique  de  Gislehert  de  Mons  a  été  publiée 
en  1784  par  le  marquis  du  Chasteler  (Bruxelles,  in-4°); 
deux  ans  plus  tard,  le  tome  XIII  du  Recueil  des  His- 
toriens de  France  en  reproduisait  la  première  partie 
jusqu'à  la  mort  de  Louis  VTI  (1180)  \  non  sans  j 
laisser  toutefois  d'assez  importantes  lacunes,  notam- 
ment tout  le  passage  qui  se  rapporte  aux  origines  et  à 
la  constitution  du  chapitre  de  Sainte-W^audru  ;  la  suite 
du  récit  (de  i  i8oà  1 195)  trouva  sa  place  au  tome  XVIII 
de  la  même  collection  ^. 


»  Pages  542-580.  Paris,  1786;  nouvelle  édition,  1869. 
2  Pages  363-430.  Paris,  1822;  nouvelle  édition,  1879. 


II 


Introduction, 


Bien  que  le  dernier  texte  fût  incontestablement  supé- 
rieur  à  celui   de  Chasteler,  il  était   loin  d'être   satis- 
faisant.  W.  Arndt,  au  tome  XXT  '  des  Scriptores 
{Monumenta  Germaniœ),  a  donné  au  monde  savant, 
en  1869,  une  édition  qui  a  été  considérée  pendant  long- 
temps comme  définitive  et  qui  méritait  assurément  les 
éloges   qui   lui  ont   été   décernés;    on  lui   reprochera 
d'avoir  souvent  laissé  aux  noms  propres  des  formes 
inadmissibles  et  d'avoir  identifié  beaucoup  de  lieux  de 
façon  inexacte;  j'y  ai  relevé  aussi  quelques  distractions 

regrettables. 

Le  marquis  de  Godefroy  Ménilglaise  s'est  servi,  dans 
les  Mémoires  de  la  Société  historique  et  littéraire 
de  Tournai  ^  du  texte  d'Arndt,  en  y  apportant  quel- 
ques  corrections  ;  il  y  a  joint  une  traduction  enrichie 
d'un  commentaire  peut-être  trop  copieux,  mais  où 
abondent  les  informations  intéressantes. 

Depuis  lors,  l'œuvre  de  Gislebert  n'avait  plus  fait 
l'objet  d'une  étude  approfondie:  des  voix  autorisées 
cependant,  entre  autres  celle  de  M.  Alexandre  Gartel- 
lieri,  l'historien  de  Philippe-Auguste,  avaient  réclamé 
une  revision  attentive  du  texte;  la  Commission  royale 
d'histoire  a  résolu  d'inaugurer  par  la  Chronique  du 
Hainaut  sa  nouvelle  collection  pour  servir  à  l'étude 


'  Pages  490-601  ;  cfr.  Scriptores  Rerum  Germanicarum  in  usum  schola- 
rum,  1869,  in-8°. 

»  Tomes  XIV  et  XV.  Tournai,  1874. 


Introduction.  m 


de   l'histoire   de  Belgique,  et   elle    a   bien   voulu   me 
confier  ce  travail. 

On  sait  qu'il  n'existe  de  la  Chronique  de  Gislebert 
qu'un  seul  manuscrit  ancien  ;  c'est  celui  qui  des 
archives  de  Sainle-^Vaudru  a  passe  à  la  Bibliothèque 
nationale  de  Paris,  où  il  est  catalogué  au  n""  ii,io5 
des  manuscrits  latins;  c'est  un  volume  en  parchemin, 
datant  du  XV^  siècle;  il  est  admirablement  conservé 
et  d'une  écriture  excellente;  malheureusement,  le 
scribe  y  a  Souvent  défiguré  les  noms  propres,  spéciale- 
ment les  noms  géographiques. 

M.  Ferdinand  Mençik,  bibliothécaire  du  comte  de 
Harrach,  à  Vienne,  a  bien  voulu  signaler  à  la  Commis- 
sion d^histoire  l'existence,  dans  le  dépôt  qu'il  admi- 
nistre (n  '  175),  d'un  manuscrit  de  Gislebert  que  j'ai 
pu,  grâce  à  son  extrême  obligeance,  comparer  atten- 
tivein^ent  à  celui  de  Paris.  Il  ne  s'agit  toutefois  que 
d'uiiii  v,opie  récente,  remontant  sans  doute  aux  pre- 
miern^  années  du  XVIIP  siècle  ou  à  la  fin  du  XVTI*. 
Il  a  été  apporté  à  Vienne  par  Frédéric  de  Harrach,  né 
le  18  juin  1696,  mort  le  4  juin  1749,  qui  en  1^33  rem- 
plira à  Bruxelles  le  comte  Jules  de  Visconti  comme 

g'  »-iiiaître  de  la  maison  de  l'archiduchesse-gouver- 

nante  Marie-Élisabeth  (sœur  de  Charles  VI).  A  la 
mort  de  la  Gouvernante,  survenue  le  zS  août  1741, 
Harrach  lui  succéda  en  qualité  de  gouverneur  géné- 
ral des  Pajs-Bas;  il  remplit  ces  lonctions  jusqu'au  mois 
de  mars  1743.  Le  manuscrit  dont  il  avait  fait  Tacqui- 


ly  Introduction . 


sition  avait  appartenu  à  Michel  Delewarde,  qui,  de 
1718  à  1722,  avait  publié  à  Mons  une  Histoire  géné- 
rale du  Hainau,  en  six  volumes  \ 

Bien  que  cette  copie  repose  uniquement  sur  le 
manuscrit  des  dames  de  Sainte- Waudru,  on  se  trom- 
perait si  l'on  croyait  que  la  collation  en  a  été  stérile  ; 
les  quatre  scribes  qui  y  ont  été  occupés  possédaient  en 
efiet  sur  le  Hainaut  et  les  régions  voisines  des  connais- 
sances  qui  leur  ont  permis  de  rectifier  plusieurs  gra- 
phies  fautives;  il  n'en  est  pas  de  même  toutefois  pour 
les  localités  du  Luxembourg,  trop  éloignées  sans  doute 
de  leur  horizon  ordinaire. 

Il  restait,  pour  l'établissement  du  texte,  une  autre 
source  importante  :  les  Annales  de  Jacques  de  Guise; 
ce  chroniqueur,  mort  en  1399,  avait  inséré  dans  sa 
vaste  compilation  toute  la  partie  de  l'œuvre  de  Gisle- 
bert  qui  se  rapporte  directement  à  l'histoire  du  Hai- 
naut. Une  comparaison  attentive  me  permet  d'affirmer 
qu'il  avait  à  sa  disposition  un  manuscrit  plus  correct 
que  celui  de  Sainte- Waudru  ;  il  n'existe  toutefois 
entre  les  deux  versions  aucune  différence  essentielle,  et 
la  copie  de  Sainte- Waudru,  qui,  je  le  rappelle,  date 
du  XV»  siècle,  a  vraisemblablement  élé  faite  par  un 
scribe  peu  clairvoyant,  sur  le  texte  même  que  Jacques 
de  Guise  avait  eu  sous  les  yeux. 


1  Le  manuscrit  porte  aussi,  sur  la  feuille  de  garde,  après  le  nom  de 
Michael  de  Lewarde,  celui  de  Bosquet,  «<>  141- 


Introduction. 


Quant  à  la  chronique  dite  de  Baudouin  d'Avesnes, 
qui  a  également  emprunté  de  nombreux  éléments  à 
Gislebert,  elle  m'a  rendu  peu  de  services;  la  transcrip- 
tion de  l'écrivain  roman  n'est  pas,  en  etïet,  assez 
littérale  pour  qu'on  puisse  y  trouver  les  éléments  de 
corrections  certaines. 

Un  opuscule  reposant  aux  archives  de  Mons  et 
qu'Augustin  Lacroix  a  publié,  en  1842,  sous  le  titre 
de  Chronique  du  Hainaut  et  de  Mons,  contient  la 
traduction  romane  des  paragraphes  que  Gislebert  a 
consacrés  au  chapitre  de  Sainte-^/Vaudru  ou,  plus  pro- 
bablement, des  documents  appartenant  à  cette  église 
et  que  le  chroniqueur  s'était  appropriés  ;  le  manuscrit 
date  du  XI V''  siècle;  il  diSère  du  texte  de  Gislebert 
non  seulement  par  la  disposition  des  matières,  mais 
aussi  par  Tabondance  des  renseignements  qu'il  donne 
sur  les  possessions  et  rentes  de  Sainte- Waudru  et  sur 
le  cérémonial  usité  lors  de  la  réception  d'un  nouveau 
comte,  enfin  par  quelques  intercala tions.  Toutes  ces 
additions  sont  évidemment  d'une  époque  postérieure 
au  XIP  siècle,  comme  le  prouve  notamment  la  men- 
tion de  la  fête  de  la  Trinité. 

Pour  déterminer  avec  certitude  l'époque  oii  fut 
rédigé  le  Chronicon  Hanoniense,  il  importe  de  réunir 
d'abord  tous  les  documents  qui  peuvent  nous  éclairer 
sur  la  carrière  de  Gislebert.  Ce  travail  a  été  en  grande 
partie  accompli  par  mes  prédécesseurs.  Aux  indica- 
tions fournies  par  la  chronique  même,  on  peut  joindre 


VI 


Jntt'oduction. 


celles  des  nombreuses  chartes  où  Gislebert  est  inter- 
venu soit  comme  rédacteur,  soit  comme  témoin.  Arndt 
avait  relevé  55  de  ces  actes;  M.  le  chanoine  Reusens, 
dans  son  étude  sur  les  Chancelleries  inférieures  en 
Belgique  depuis  leur  origine  jusqu'au  XIIP  siècle 
(Analectes  pour  servir  à  Thistoire  ecclésiastique, 
XXVI,  133-146),  a  repris  et  a  complété  cette  recherche; 
dans  le  tableau  qu'il  dresse,  le  nom  de  Gislebert  est 

mentionné  68  iois. 

Des  publications  récentes  permettent  encore  quel- 
ques additions.  Les  Chartes  de  Sainte-Waudru,  dues 
à  M.  Léop.  Devillers,  fournissent  dix  indications  nou- 
velles; les  Chartes  inédites  relatii^es  aux  comtes  de 
Hainaut,  de  M.  Duvivier,  en  donnent  de  leur  côté 
douze:  enfin  on  en  trouve  quatre  dans  le  Cartulaire  de 
Saint-Lambert,  de  MM.  S.  Bormans  et  Schoolmeesters. 
Le  nombre  total  des  actes  où  figure  le  nom  du 
chroniqueur  est  ainsi  porté  à  94. 

Le  tableau  suivant,  qui  les  range  chronologique- 
ment, comprend  aussi  les  mentions  de  la  présence  de 
Gislebert,  soit  dans  le  Hainaut,  soit  à  l'étranger,  dont 
nous  assure  son  propre  témoignage. 


RÉGESTES 


DE 


GISLEBERT    DE    MONS 


VTTl 


Introduction. 


Abréviations  :  Abb.  =  Abbaye.  -  Anal.  ==  Analectes  pour  servir  à  l'histoire  eccléstasUc, 
Ch.  S*--W.  =  Deviixers,  Chartes  de  Sainte- Waudru.  -  Devill.,  Descr.  =  Deville 
MiR.  =  MiR^us.    -    Reiff.  =  Reiffenberg,    Monuments.    -   R.  =  Rédacteur. 


DATE. 


II75. 
II78. 

II8o^ 
1181,  30  mars. 

1181. 

1182,  25  mai. 

1182  environ. 

1183,  avril. 

1 183  (ou  1184),!*' avril. 


1183,  8-30  novembre. 

1183,  novembre. 

1184. 

1184. 
1187,  printemps. 

1187,  août. 
1187,  novembre. 

Idem. 


LIEU. 


TITRE  DONNÉ  A  GISLEBERT. 


Valenciennes. 
Mons. 


Binche. 

Bouchain. 

T.iége. 

Gerpinne. 


Mayence. 

Tuul. 

Worms. 

EntreYvoisetMouzon. 

Virton. 


Chapelain  du  comte. 

Chapelain  et  chancelier. 

Second  notaire  du  comte. 

Idem . 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Clerc  du  comte  de  Hain. 

Clerc,  chanoine  de  S.-Pierre  à  Xami 

Second  notaire. 
Idem. 
Idem. 

Notaire  du  comte. 

Clerc  du  comte. 

Clerc,  notaire  du  comte. 

Clerc,  prévôt  de  Mons. 

Idem. 


Reusens,  Ana/.,  XXVI,  137,  plaçait  cet  acte  à  1183  environ. 


Introduction, 


IX 


Baud.  V  =  Baudouin  V.  —  Chap.  =  Chapitre.  —  Ch.  inéd.  =  Chartes  inédites, 
cription  de  cartulaires.  —  Duviv.  =  DuviviER.  —  Hain.  =  Hainaut  ancien. 
=  Saint.    —   T.  ==  Témoin. 


LE  DE  GISLEBERT. 


NATURE   DE   l'aCTE. 


SOURCE. 


R. 
R. 

R. 

R. 

R. 

R. 

R. 

Participe 
à  la  rédaction. 

Idem. 

R. 
R. 
R. 

nvoyé  du  comte. 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Idem. 


Baud.  V  à  l'abb.  de  S.-Amand. 

Baud.  V  à  l'abb.  d'Hautmont. 

Baud.  V  à  Vaucelles. 

Baud.  V  à  Hautmont. 

Baud.  V  à  Floreffe. 

Baud.  V  à  Ninove. 

Baud.  V  au  chap.  de  S.-Aubert,  Cambrai. 

Raoul  de  Zahringen  renonce  à  l'héritage 
de  Namur. 

Henri  l'Aveugle  transporte  son  héritage 
à  sa  sœur  Alix. 

Acte  de  l'abb.  S.-Denys  en  Broqueroie. 

Baud.  V  à  Aine. 

Baud.  V  confirme  les  coutumes 
d'Haspres. 


Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  43. 
Duviv.,  Hain.,  n®  143. 
Duviv.,  Ch.  inéd.,  n°  50. 
Devill.,  Descr.,  111,  132. 
Barbier,  Floreffe,  II,  58. 
Desmet,  Corpus,  II,  783. 
Duviv.,  Ch.  inéd.,  n<^  57. 
Reiff.,  I,  308. 


Reiff 

,1, 

128. 

MiR., 

III, 

575. 

Devill.,  Descr 

.,  I, 

261 

MiR., 

m, 

353. 

§ 

109. 

§ 

129. 

§ 

132. 

§ 

136. 

§ 

136. 

Introduction 


DATE. 


LIEU. 


II 88^  mai. 

1188. 
1188. 

1188,  septembre. 

Idem. 
II 88,  novembre. 

1188,  décembre.? 
Idem. 

1189. 

1 189,  "juin- juillet. 

1189,  septembre. 

1190,  septembre. 

Idem. 
Idem. 
Idem. 

1190,  octobre. 

Idem. 

1191. 

1191, 
1 1  août,  20  septembre. 

1191,  octobre. 
II9Ï,  décembre. 


Ingelheim  -  Seligen- 
stadt. 


Mons. 
Namur. 


Francfort. 

Mayence. 

Erfurt. 


Allemagne. 

Idem. 

Schwàbisch-Hall. 

Augsbourg. 

Namur. 

Mons. 


Borgo  San  Donnino. 
Italie,  Rieti. 


Arras. 
Haguenau. 


TITRE  DONNÉ  A   GISLEBERT. 


Clerc. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Chancelier,  prévôt  et  coûtre 
de  S.-Germain. 

Idem. 

Clerc. 

Idem. 

Clerc,  prévôt  de  S.-Germain  et  coût 
de  S*«-Waudru. 

Clerc. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain  et  de  S.-Auba 
de  Namur,  chancelier. 

Idem. 

Clerc,  prévôt  de  Mons. 
Idem. 

Prévôt  de  Mons. 
Idem. 


Introduction 


XI 


E  DE  GISLEBEK T 


NATURE    DE   L  ACTE. 


SOURCE. 


Accompagne 
probablement 
ud.  V  à  la  cour 
du  comte. 


Accompagne 
Baud.  V. 

ivoyé  du  comte. 

Idem. 

Idem. 

T. 

R. 

R. 

ivoyé  du  comte. 
Idem. 
Idem. 


Idem. 


R. 


T. 


ivoyé  du  comte. 
Idem. 


ivoyé  du  comte. 


Baud.  V  au  chap.  de  Cambrai. 
Baud.  V  à  Aine. 

Baud.  V  à  l'abb.  du  S. -Sépulcre. 


Baud.  V  à  son  Jrère  Guillaume. 


Don  d'Agnès,  veuve  d'Hauwel  de 
Quiévrain,  au  chap.  de  Cambrai. 


§  Ï39- 


§  141. 

§  142. 

§148. 

§  148. 

§  148. 

Duviv.,  Ch.  inéd. 

n«66 

Devit.t..,  Descr., 

I,  263. 

Duviv.,  Ch.  inéd. 

n°73 

§155. 

§156. 

§  168. 

§  170. 

§171- 

§171. 

Duviv.,  Ch.  méd. 

n°74 

Duviv,,  Ch.  inéd.,  n°  76. 

§  175. 
§176. 

§178. 
§i8i. 


XII 


Introduction 


DATE. 


1192. 
II92. 

II92. 

II92. 

II93. 

II93- 

1193,  octobre. 

1193,  28  novembre. 

1194. 

IIQ4- 
1195,  mai. 

Idem. 
1195,  8  décembre. 

Idem. 


Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

195, 

13  décembre. 

1195,  décembre. 

LIEU. 


Mons. 


Mons. 

Idem. 
Idem. 


TITRE  DONNÉ  A  GISLEBERT. 


Chancelier  du  Hain.,  prévôt  et  coûti 
de  S.-Germain. 

Chancelier  du  Hain.  et  Namur, 

prévôt  de  S.-Germain, 

coûtre  et  chanoine  de  S*«-Waudru. 

Chancelier  du  Hain.  et  Namur,  prév 
de  S.-Germain,  coùtre  de  S^«-\Vaudr 

Chancelier  du  Hain.  et  Namur, 
prévôt  et  coûtre  de  S.-Germam  à  M( 
et  de  S.-Aubain  à  Namur. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Idem. 

Prévôt  de  Mons  et  de  Namur. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain  et  de  S.-Auba 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain,  vice-prévô 
et  coûtre  de  S*«-Waudru. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Prévôt  de  S.-Germain,  chanoine 
de  Soignies. 

Prévôt  de  S.-Germain,  vice-prév^ 
et  coûtre  de  S^^-Waudru. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-(iermain. 

Idem. 


Idem. 


Introduction 


XIII 


.E  DE  GISLEBERT. 

NATURE  DE  L'aCTE. 

SOURCE. 

R. 

Baud.  V  au  chap.  de  S**-Waudru. 

Ch.  Sf-W.,  n»  XIX. 

R. 

Idem. 

Ch.  St*-W.,  no  XX. 

R. 

Baud.  V  au  chap.  de  St«-Waudru. 

Ch.  S*«-W.,  n»  XVIII. 

R. 

Baud.  V  au  chap.  de  S-Aubain. 

MiR.,  I,  294. 

T. 

Baud.  V  à  Sf-Waudru. 

Ch.  S*«-W.,  n»  XXI. 

T. 

Baud.  V  à  Aine. 

Devill.,  Descr.,  I,  104. 

T. 

Baud.  V  au  chap.  de  Cambrai. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  81. 

T. 

Guillaume  de  Hain.  à  l'église  de  Cambrai. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  82. 

T. 

Baud.  V  à  Hautmont. 

Devill.,  Descr.,  III,  137. 

T. 

Baud.  V  à  Hasnon. 

Reiff.,  I,  320. 

T. 

Cession  faite  par  le  chap.  de  S*«-Waudru. 

Ch.  S^-W.,  no  XXII. 

T. 

Baud.  V  approuve  la  cession  précédente. 

Ch.  Sf-W.,  n»  XXIII. 

T. 

Baud.  V  à  l'église  de  Soignies. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  94. 

T. 

Baud.  V  à  Sf-Waudru. 

Ch.  St«.W.,noXXIV. 

T. 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  n»  XXV. 

T. 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  n»  XXVI. 

T. 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  no  XXVII. 

T. 

Baud.  V  à  Notre-Dame  de  Condé. 

MiR.,I,  721. 

T. 

Baud.  V  aux  chanoines  de  la  Salle, 
à  Valenciennes. 

Duviv.,  Hain.,  no  153. 

T. 

Baud.  V  à  Aine. 

Devill.,  Descr.,  I,  265. 

XIV 


DATE. 


1 195,  décembre. 
Idem. 

1196,  février. 
Idem . 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
Idem. 
1197. 

1197. 
1197. 
1197. 
1198. 
1198. 

IKyS. 

1198. 

1108. 

1199. 
1 199,  27  juin. 

1201  .  février.' 


Introduction, 


LIEU. 


TITRE   DONNÉ   A  GISLEBERT. 


LE 


Monastère  des  Dunes. 


Ouaregnon. 
Mons. 


Prévôt  et  coûtre  de  S.-Aubain. 
Chancelier,  coûtre  de  S"'-Waudru. 

Prévôt  et  coûtre  de  S. -Germain. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Crermain. 

Idem. 

Idem. 

Vice-prévôt  et  coûtre  de  S*«-\Vaudru 

Prévôt  de  S. -Germain,  coûtre  et  chano 
de  S*«-Waudru. 

Prévôt  de  S. -Germain. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 


Coûtre  de  S.- Pierre,  ])rcvôi  de  S.-Aub.i 
abbé  de  Notre-Dame. 

Prévôt  de  S.-(Terniain,  chanoim- 
de  Soignies.  , 

Prévôt  de  S.  (xermain. 

Idem. 


Idem. 


Introduction, 


XV 


E  DE  GISLEBERT. 

NATURE    DE   l'aCTE. 

SOURCE. 

T. 

Baud.  V  à  S.-Aubain. 

MiR.,  I,  295. 

t  une  donation  à 

§251. 

teldeS.-Jacques 
S»«-Waudrui. 

T. 

Baud.  VI  à  St«-Waudru. 

Ch.  S'«-W.,  n«  XXVIII. 

T. 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  no  XXIX. 

T. 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  no  XXX. 

T. 

Idem. 

Ch.  S»«-W..  n«>XXXI. 

T. 

Idem. 

Ch.St«-W.,noCCCCLXXII. 

T. 

Idem. 

Ch.  Ste-W.,  no  XXXII. 

T. 

Idem. 

Ch.  S*«-W.,  no  XXXIII. 

T. 

Idem. 

Ch.  S»«-W.,  no  CCI. 

T. 

Idem. 

Ch.  S*«-W.,  XXXIV. 

T. 

Baud.  VI  k  l'abb.  des  Dunes. 

MiR.,  II,  1320. 

T. 

Baud.  VI  à  l'abb.  S. -Denis  en  Broqueroie. 

MiR.,  I,  722. 

T. 

Baud.  VI  à  S.-Ghislain. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  ni. 

T. 

Charte  du  chap.  de  Soignies. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  126. 

T. 

Baud.  VI  au  chap.  de  Soignies. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  127. 

T. 

Baud.  VI  à  S. -Denis  en  Broqueroie. 

MiR.,  I,  723. 

T. 

Philippe  de  Namur  fonde  le  décanat 
de  S.-Pierre  à  Namur. 

Croonendael,  II,  659-660. 

T. 

Charte  du  chap.  de  Soignies. 

MiR.,  III,  68. 

T. 

Baud.  VI  à  St«-Waudru. 

Ch.  S»«-W.,  no  XXXVI. 

T. 

Accord  entre  le  chap.  de  S*°-Waudru 
et  l'abb.  S.-Ghislain. 

Ch.  S'«-W.,  no  XXXV. 

T. 

Baud.  VI  à  S^e-Waudru. 

Ch.  S^^-W.,  no  XXXVII. 

XVI 


Introduction. 


DATE. 


I20I  (février?). 
Idem. 

I201. 

I202,  19-20  avril. 
1202. 
1203. 

1204. 
1204. 
1204. 
1206. 
1206. 
1206. 
1207,  août. 

1209,  18  avril. 

1209,  12  septembre. 

1209,  21  septembre. 

1209,  septembre. 

1209,  octobre. 
1209. 

1210,  7  mars. 
1210. 


Mens. 

Idem. 
Idem. 


TITRE   DONNÉ  A   GISLEBERT. 


Prévôt  de  S.-Germain,  coûtre 
de  St«-Waudru. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain  et  de  Maubeuge 

Idem. 
Prévôt  de  S.-Germain. 
Goûtre  de  S*«-Waudru. 
Prévôt  de  S.-Germain. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain,  abbé  de  S^^-Mar 
à  Namur. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 

Idem. 
Idem. 

Prévôt  de  S.-Aubain. 
Idem. 


Introduction. 


XVII 


E  DE  GISLEBERT. 

NATURE  DE  l'aCTE. 

SOURCE. 

it  une  donation 
fiée  par  le  comte. 

Baud.  VI  à  St«-Waudru. 

Ch.  St«-W.,  n<'  XL. 

T. 

Baud.  VI  à  l'abb.  de  Ninove. 

MiR.,  I,  562. 

T. 

Baud.  VI  à  St«-Waudru. 

Ch.  St«-W.,  no  XLH. 

T. 

Baud.  VI  à  l'abb.  de  Ghislenghien. 

Duviv.,  Ch.  inéd.,  n»  178. 

T. 

Baud.  VI  à  St«-Waudru. 

Ch.  S<MV.,  noXLVl. 

px. 

Guillaume,  bailli  du  Hain.,  à  S.-Denis 

Drviv.,  Ch.  inéd.,  n^  187. 

en  Broqueroie. 

'           1 

1. 

Guillaume  l'Oncle  à  S^-Waudru. 

Ch.  St«-W.,  no  XLIX. 

T. 

Idem. 

Ch.  S»«-W.,  no  CCCCLVI. 

T. 

Charte  du  chap.  de  S*«-Waudru. 

Ch.  St«-W.,  n"  CCCCLVII. 

T. 

Idem. 

Ch.  Ste-W.,  no  LI. 

T. 

Idem. 

Ch.  S*«-W.,  no  L. 

T 

Idem. 

Ch.  St«-W.,  no  CCCCLVIII. 

T. 

Philippe  de  Namur  au  chap.  d'Andenne. 

MissoN,  Chap.  de  S.-Begge, 
291. 

r- 

Philippe  de  Namur  relève  Sanson. 

Cartulaire  S.-Lambert, 
no  XCVIII. 

Muiert  1^  cure 
^illers-l'Evêque. 

Cartulaire  S.-Lambert, 
no  Cil,  note  2. 

Cité, 

Les  abbés  de  Lobbes  et  de  Bonne- 
Espérance  confirment  l'acte  précédent. 

Cartulaire  S.-Lambert, 
no  Cil. 

Cité. 

Jean,  prévôt  de  S.-Lambert  à  Liège, 
confirme  le  même  acte. 

Cartulaire  S.-Lambert, 

no  cm. 



Charte  du  chap.  de  S*«-Waudni. 

Ch.  S*«-W.,  1,  no  LVl. 

T, 

Accord  entre  le  chap.  de  S<®-Waudru 
et  Henri  I«,  duc  de  Brabant. 

Ch.  St«-W.,  II,  no  LV. 

Charte  du  chàp.  de  S.-Aubain. 

Anal.,  VI,  182. 

Philippe  le  Noble  en  faveur  de  Gislebert. 

Anal.,  VI,  183. 

II 


XVIII 


DATE. 


I2IO. 

I2I1,  II  mars. 

I2II,  25  septembre. 

1212,  6  octobre. 

1212. 

1212. 

1213. 

1212-1214. 

1214. 
1217. 

1218. 

1220,  4  mars. 

1221,  septembre. 

1221,  9  octobre. 

1223,  26  mars. 

1224,  juillet. 

1224,  I"  septembre. 


Introduction. 


Mons. 
Namur. 


Namur. 


Namur. 


TITRE   DONNÉ  A  GISLEBERT. 


l£ 


Prévôt  de  S.-Aubain. 

Prévôt  de  S.-Germain. 
Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain  et  de  S.-Aub; 
Prévôt  de  S.-Germain. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Aubain. 

Prévôt  des  églises  de  Mons. 

Prévôt  de  S.-Aubain. 
Prévôt  de  S*°-Waudru. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Prévôt  de  S^-Waudru. 

Prévôt  de  S.-Aubain. 

Idem. 

Idem. 

Prévôt  de  S.-Germain. 

Mort. 


Introduction. 


XIX 


E  DE  GISLEBERT. 


r. 

T. 
T. 

r. 


Participe 
la  rédaction. 


?  dans»  l'accord 
trt-  le  chap.  de 
VVaudrii  et  les 
rfs  de  Castres. 


T. 


NATURE    DE   L  ACTE. 


Philippe  de  Xamur  confirme  une 
donation  de  Gislebert. 

Philippe  de  Xamur  à  Aine. 

Acte  de  Guillaume  de  Fontaine. 

Philippe  de  Namur  à  S.-Aubain. 

Philippe  le  Noble  à  Nicolas  de  Condé. 

Ferrand  et  Jeanne  à  S^MVaudru. 

•Vcte  du  chap.  de  S.-Aubain. 

Ministcna  Curie  Hanoniensis. 

Acte  du  chap.  de  S.-Aubain. 


("harte  du  chaj).  de  S.-(jrerniain. 
C.hartc  du  chap.  de  S*''-Waudru. 

Idem. 
Philippe  de  Namur  à  S.-Auhain. 

Charte  du  chap.  de  S.-Aubain. 
Charte  du  chap.  de  S. -Germain. 


^OUR(  K. 


.\nal.,  V,  4Ç0. 

Demli..,  Descr.,  I,  197, 

Reikf.,  1,  132. 

Anal.,  XI,  102. 

Devill.,  Descr.,  111,  182. 

Ch.  S'^-W.,  n'-CCCC^LlX. 

Heifi-.,  1,  XXI. 

Pages  333  et  suiv. 

-Xnal.,  XI,  104. 
Ch.  S-e-W.,  n-LXIX. 


Cite  SS.,  XXI,  485. 

Ch.  S'«-W.,  n"  LXXVIII. 

-\nal.,  XI,  10^. 

P>ORGNET,  Cartulaire  de 
Namur,  1,  20. 

Anal.,  XXVI,  145. 

Vixc:}iA.\T,  VI,  27. 

Necrol.  S.  Wald.,  SS., 

XXI,  6if,: 

voir  ci-après,  [>.  wii. 


j^^  Introduction 


Si  l'on  ajo.ite  à  ces  données  les  renseignements  tirés 
de  la  chronique  même  (§§  i49  «'  ^^H),  on  constatera 
que  Gislebert,  clerc  du  comte  de  Hainaut,  lut  son 
chapelain  dès  .lyS  au  moins;  son  second  notaire, 
de  II 80  à  II 84;  probablement  son  premier  notaire 
en  1.84;  chancelier  de  Hainaut,  de  1 178  à  1195 
(date   de    la   mort   de  Baudouin  V);    chancelier   de 

Namur  en  11 92. 

A  la  suite  du  succès  de  ses  ambassades  en  Alle- 
magne et  en  Itabe,  il  obtint  divers  bénéfices  :  il  fut 
prévôt  de  Saint-Germain  de  Mans,  prœpositus  Mon- 
tensis,  dès  le    mois   de  décembre    1188  et  jusqu'en 
1224;   prévôt   de  Saint-Aubain   de  Namur  (octobre 
,,90-1223);    coûtre    de    Saint-Aubain    (1192-1195); 
coûtre    de    Saint-Pierre    de    Namur    (avant    iigS, 
1198);    vice-prévôt    de    Sainte-Waudru    de    Mons 
(,195);  coûtre  de  Sainte.^Naudru  [iigSy,  prévôt  de 
Saint-Quentin   de   Maubeuge  (1204);    enfin,   prévôt 
de  Sainte-Waudru.   Il    succéda    en    cette    qualité  k 
Eustache,  qui  est  attesté  jusqu'en   1209  et  qui,  cette 
même   année,   céda  à   Gislebert   sa   cure  de  Villers- 
l'Évêque  '.   Eustache  ne  survécut   probablement  pas 
longtemps  à  celte  donation;  mais  nous  n'avons  qu'en 
1217    la    preuve    authentique    que   Gislebert    l'avait 
remplacé  à  Sainte-Waudru.  Toutefois  la  mention  du 


Eustache  élait  baiard  de  Baudouin  IV. 


Introduction  xxi 


chroniqueur  comme  prévôt  des  églises  de  Mons  à 
l'époque  où  fut  rédigé  le  Ministeria  Curiœ  \  c'est- 
à-dire  avant  la  captivité  de  Ferrand  de  Portugal 
(27  juillet  1214),  prouve  que  la  promotion  de  Gisle- 
bert  remonte  certainement  plus  haut;  on  ne  se  trom- 
pera guère  en  la  plaçant  vers  12 10. 

il  avait  reçu,  dès  n83  ou  1184,  ^^  comte  Henri 
l'Aveugle,  une  prébende  à  l'église  Saint-Pierre  de 
Namur;  c'était  le  moment  où  la  meilleure  entente 
existait  entre  Henri  et  son  neveu  Baudouin  V. 

S'il  est  permis  de  prendre  à  la  lettre  les  passages 
(§§  149  et  254)  dans  lesquels  Gislebert  rappelle  tout 
ce  qu'il  doit  à  la  munificence  de  son  maître  le  comte 
de  Hainaut,  il  semblerait  que  sa  prébende  de  Saint- 
Pierre  lui  vînt  également  de  Baudouin.  Il  Faudrait 
supposer  alors  que  la  première,  dont  il  était  titulaire 
dès  1 183-1184,  est  l'une  de  celles  dont  volontairement 
il  fit  abandon  à  Erfurt  en  novembre  1 188  (§  149),  pour 
gagner  des  adhérents  à  la  cause  qu'il  défendait.  Le 
comte  de  Hainaut  lui  en  aura  ensuite  fait  acquérir  une 
autre  dans  la  même  église. 

Gislebert  fut  également  chanoine  à  Sainte- Waudru 
(§§  149,  254),  chanoine  à  Soignies,  1 195  (§§  149,  254;, 
à  Condé  (§§  149,  254),  à  Maubeuge  (§  254),  à  Saint- 
Aubain  (^g  149,  254);    il   obtint   d'Albert   de   Cuyk 


Voir  pp.  333  et  suiv. 


XXII  Introduction. 


(i  194-1200)  l'abbatiat,  c'est-à-dire  le  droit  de  conférer 
les  prébendes  à  Notre-Dame  de  Namur  (1198, 
^  149,  254),  ce  qui  impliquait  la  qualité  de  cha- 
noine-trëlbncier  de  la  cathédrale  Saint-Lambert,  à 
Liège  '. 

On  constatera  que,  malgré  la  défense  sévère  renou- 
velée en  1179  P^^'  ^^  troisième  concile  du  Latran 
(c.  3,  X,  3,  4;,  la  pratique  des  cumuls  ecclésiastiques 
élait  en  pleine  vigueur  dans  nos  provinces  et  que 
Gislebert,  en  réaliste  qu'il  était,  ne  se  préoccupait 
guère  d^tre  en  règle  avec  les  canons  de  l'Église. 

A  la  mort  de  Baudouin  V,  il  cessa  de  remplir  des 
fonctions  actives  à  la  cour  de  Hainaut.  On  remarque 
plusieurs  fois  sa  présence  à  Namur  dans  ses  dernières 
années  (1212,  I2i3,  1214,  1221).  Le  nécrologe  de 
Sainte-\Vaudru  place  son  décès  au  i"  septembre,  et 
comme,  d'une  part,  la  mention  la  plus  récente  de  son 
nom  qui  nous  soit  parvenue  est  du  mois  de  juillet  1224, 
et  que,  de  l'autre,  le  prévôt  de  Saint-Germain  en 
janvier  1226  '  s'appelle  Nicolas,  il  ne  reste  de  choix 
pour  fixer  la  mort  du  chroniqueur  qu'entre  les  années 
1224  et  1225;  c'est  la  ])remière  date  toutefois  qui  doit 
être  acceptée.  Il  résulte,  en  eHel,  d'un  acte  publié  par 


'  s.  HoRMANS,  Gilbert.  Hiogr.  nal.  VII,  752.  (iislebert  ne  ligure  pas 
dans  le  Tableau  chronologique  des  dignitaires  du  chapitre  de  S,-Lanibert 
dressé  par  M.  de  Mamelle  (Ana/.,  XXV.  pp.  433  et  suiv.)- 

^   Dkvilleks,  Chnrtcs  de  Siihiie-  WauJru,  I.  n«>  XCIU. 


Introduction .  xxiii 


M.  Devillers  {Chartes  de  Sainte-  Waudru^  I,  n^XCl }, 
que  déjà  en  1224  la  prévôté  de  Sainte- W^audru  avait 
passé  de  Gislebert  à  un  certain  Nicolas,  probablement 
identique  au  ])révôt  de  Saint-Germain  de  1226.  CVst 
donc  incontestablement  au  i"  septembre  1224  qu'il 
faut  inscrire  la  mort  de  Gislebert. 

Au  moment  de  sa  retraite,  en  1195,  il  s'occu])a  de 
mettre  en  œuvre  les  documents  qu'il  avait  amassés,  et 
la  rédaction  de  la  chronique  fut  sans  doute  complète- 
ment achevée  en  11 96.  C'est  la  conclusion  à  laquelle 
aboutit  Hantke  dans  sa  remarquable  étude  sur  le 
chancelier  du  Hainaut,  et  les  arguments  nouveaux 
que  j'ai  pu  grouper  ne  l'ont  que  la  corroborer. 

L'œuvre  de  Gislebert  forme  un  tout  bien  coor- 
donné; dès  la  première  page,  il  trace  son  plan,  et  le 
résumé  qu'il  donne,  en  termmant,  est  destiné  à  mon- 
trer qu'il  y  est  demeuré  lidèle,  qu'il  l'a  exécuté  entière- 
ment :  c'est  en  réalité  l'histoire  du  gouvernement  de 
Baudouin  V,  avec  une  introduction  {[ui  rattache  le 
comte  à  ses  prédécesseurs  de  la  maison  de  Flandre- 
Hainaut.  Il  ne  remontera  donc  pas  au  delà» de  Bau- 
douin !*"■,  ré[)oux  de  Richilde,  et  s'il  mentionne  le 
comte  Hermann,  qui  appartenait  à  une  autre  branche, 
celle  des  Régnier,  c'est  uniquement  parce  qu'il  a  été 
le  premier  époux  de  Richilde  et  qu'il  fallait,  au  début 
du  récit,  expliquer  la  substitution  d'une  dynastie  à 
l'autre. 

Sur  les  trois  premiers  Baudouin,  Gislebert  ne  pos- 


XXIV  Introduction , 


sède  que  des  renseignements  incomplets,  incerfains^ 

mais  à  mesure  que  le  temps  marche,  ses  informations 

deviennent  plus  précises;  toutefois  c'est  seulement  à 

partir  du  3o   mars    1 168,  jour  où  Baudouin   V  fut 

adoubé  chevalier,  que  le  récit  prend  le  caractère  d'une 

chronique,  suivant  fidèlement  les  événements,  et  s'il 

arrive  qu'il  s'écarte  du  Hainaut,  ces  digressions  mêmes 

ne    sont^pas    d^s    hors-d'œuvre  ;   elles   se    rattachent 

toujours  par  quelque  point  au  suiet  principal  ;  elles 

tendent  à  l'éclairer  davantage. 

L'exposition    continue   ainsi    iusqu'à    la    mort    du 
prince  auquel  l'œuvre  est  consacrée.  Gislebert  repasse 
encore  une  fois,   en   un   sommaire  où  l'on   retrouve 
comme   un   hommage  attendri,   la   carrière   de  Bau- 
douin Y,  son  maître.  Visiblement  il  ne  veut  pas  aller 
plus  loin;    son    œuvre   est  achevée,  et  s'il  y   ajoute 
encore  quelques  courts  paragraphes,  c'est  qu'il  tient  à 
nommer  ses  successeurs  :  Baudouin  VI  dans  le  Hai- 
naut et  la  Flandre,  son  frère  Philippe  dans  le  Na mu- 
rois;  c'est  aussi  qu'il  veut  mentionner  les  actes  par 
lesquels  le  nouveau  comte  de  Hainaut  confirme   les 
dernières  dispositions  de  son  père. 

Si  l'on  envisage  ce  vaste  ensemble,  on  reconnaît 
immédiatement  son  unité;  malgré  l'extrême  abon- 
dance des  détails,  le  but  n'est  jamais  perdu  de  vue. 
Ce  n'est  pas  une  compilation  plus  ou  moins  adroite, 
c'est  une  composition  d'un  seul  jet,  dont  toutes  les 
parties   se   tiennent   organiquement,   et   si   l'on   a   pu 


I  ntroduction .  xxv 


noter  que  dans  deux  passages  ^  Tautenr  promet  des 
documents  qu'il  ne  donne  pas  dans  la  suite,  il  y  a  lieu 
de  s'étonner  que  des  lacunes  ou  des  oublis  de  ce  genre 
ne  soient  pas  plus  fréquents,  tant  est  grande  la  collec- 
tion des  faits  auxquels,  à  tout  instant,  il  renvoie  le 
lecteur. 

On  n'acceptera  donc  pas,  à  propos  de  ces  lacunes,  la 
conclusion  d'Arndt,  d'après  lequel  la  chronique  que 
nous  avons  conservée  n'était  qu'une  première  rédac- 
tion ^;  à  coup  sûr  aucun  des  écrivains  subséquents, 
qui  lui  ont  fait  tant  d'emprunts,  n'a  connu  une  ver- 
sion différente - 

Kt  le  fait  même  que  ces  lacunes  subsistent  prouve 
que  Gislebert,  une  fois  qu'il  eut  déposé  la  plume,  ne 
songea  plus  à  la  reprendre  pour  compléter  son  œuvre. 

C'est  également  ce  que  démontre  l'absence  complète 
d'allusions  à  des  événements  qui  sortent  de  l'horizon 
(|u'il  s'est  tracé;  cet  horizon  ne  dépasse  pas  l'année 
1196,  qui  suit  celle  de  la  mort  de  Baudouin  V. 

Constamment,  au  cours  de  son  récit,  lorsqu'il  ren- 
contre un  personnage,  il  note  en  quelques  mots  les 
traits  principaux  de  son  histoire,  les  titres  qu'il  obtien- 


'  Au  v<  44,  la  Paix  de  Valencicnncs  ;  au  §  176,  It-  texte  du  privilège 
impérial  délivre  en   1191  à  Baudouin  V. 

-  SS.,  XXI,  488  :  Inducimur  igitur  ad  opinionem,  Chronicon,  sicuti 
in  pra-senti  id  habemus,  ml  esse  nisi  primam  redactionem  ab  auctore 
confectam. 


xx\  I  Introduction . 


dra  par  la  suite,  le  nom  de  ses  enfants,  etc.  Quand  il 
rapporte   le   mariage  de   Frédéric    Barberousse   avec 
Agnès  de  Haute-Bourgogne,   il  énumère  les  fils  qui 
(levaient  naître  de  cette  union  er  donne  à  chacun  les 
dignités  dont  il    ^  mi  revêtu  ;  de  même  pour  la  descen- 
ii>Hice    de  Henri    U     T  Angleterre.   S'il  mentionne  un 
j!  uté,  un   simpl»      ii^.igfment,   il  a  soin  d'ajouter,  le 
■^  cas  échéant,  qu'il  n'a   pas  été  fidèlement  observé  dans 
-la    suite;    à    un   incident  tel   que  l'incendie   de   Lem- 
beccj    (;^  ici),   il  rattache    immédiatement    les   consé- 
quences fâcheuses  qui  en  résulteront. 

Or  jamais  on  ne  découvre  la  trace  d'un  fait  posté- 
rieur à  1196. 

Montrons-le  par  quelques  exemples.  Les  trois  fils 
aînés  de  Henri  II  d'Angleterre  sont  indiqués  :  le  pre- 
mier, Henri,  comme  roi,  associé  à  S(m  [)ère;  le  second, 
Richard,  comme  comte  de  Poitiers,  et  plus  tard  (1189) 
roi,  successeur  de  Henri  TI;  le  troisième,  GeoHrov, 
connue  comte  de  Bretagne;  mais  à  propos  du  qua- 
trième, Jean,  le  chroniqueur  ajoute  sim])lement  :  qui 
Sine  Terra  noîninatus  est  (p.  84).  Il  ignore  qu'en  1199 
il  monta  à  son  tour  sur  le  trône. 

Pour  les  fils  de  Frédéric  Barberousse.  Henri  est  dit 
empereur,  roi  de  Sicile  (i  1 94)  ;  Frédéric,  duc  de  Souabe  ; 
Otton,  comte  palatin;  Conrad,  duc  de  Rotenburg; 
mais  Philippe  ne  paraît  que  comme  clerc  (p.  94). 
Gislebert  ne  le  connaît  ni  comme  roi  (6  mars  1198;, 
ni   comme  chevalier  (i  197,  lorsqu'il   épousa  Irène  de 


Introduction,  xxvii 


Byzance),  ni  même  comme  duc  de  Souabe  (août  i  ig6). 
On  pourrait  objecter  que,  dès  le  mois  d'avril  1195, 
Philippe  avait  été  investi  par  son  frère  du  duché  de 
Toscane,  et  que  le  chroniqueur  est  également  muet 
sur  ce  point;  mais  on  concédera  qu'il  pouvait  encore, 
au  moment  où  il  prenait  la  plume,  ignorer  un  fait 
qui  par  son  éloignement  même  n'avait  qu'une  noto- 
riété restreinte. 

Lorsque  Gislebert  parle  de  Henri  le  Lion,  il  n'oublie 
pas  de  mentionner  son  (ils  Henri,  qui  était  cievenu 
palatin  du  Rhin  en  épousant  Agnès  de  HohenstauHen 
l^fin  1 193-1194);  mais  il  ne  dit  mot  du  second  fds, 
Otton,  qui  en  1196  était  encore  obscur,  et  qui  en 
juillet  1198  fut  élu  roi  des  Romains. 

Mathilde  de  Nevers  devait  épouser  Philippe  le 
JNoble  de  Hainaut;  leurs  fiançailles  furent  solennelle- 
ment jurées  en  1193  (§  199);  toutefois  ce  mariage 
n'eut  pas  lieu;  d'ordinaire,  en  pareil  cas,  il  annonce 
la  rupture.  Ici  il  n'en  est  pas  c[uestion;  la  jeune  fille 
épousa  Hervé  de  Donzv  en  1199. 

De  même  pour  Ermesinde,  fille  de  Henri  l'Aveugle, 
dont  l'histoire  fut  si  intimement  liée  à  celle  du  Hai- 
naut et  du  Namurois;  en  1187,  à  peine  âgée  de  i  an 
(§  124),  elle  est  promise  à  Henri  II  de  Champagne; 
celui-ci,  en  Orient,  épouse  Isabelle,  fille  d'  \maurj, 
roi  de  Jérusalem.  Gislebert  nous  apprend  qu'Erme- 
sinde  fut  rendue  à  son  père,  mais  il  ne  fait  aucune 
allusion  à  son  mariage  (en  1 197)  avec  Thibaut  de  Bar, 


XX  viii  In  frod  action . 


non  plus  qu'au  fameux  traité  de  Dinant  (1199),  qui 
partageait  par  moitiés  l'héritage  namurois;  il  s'agit 
cependant  ici  d'un  acte  important  qui  détruisait 
l'œuvre  si  laborieusement  éditiée  par  Baudonin  V  et 
à  laquelle  son  fidèle  chancelier  Ini-TO'eme  avait  si 
activement  collaboré. 

En  1188,  lorsque  se  prei nr  la  troisième  grande 
croisade,  Henri  IT  de  Linii^  ,  avec  ses  fils  Henri 

et  Waleran,  Gérard  de  Looz  et  Thierry  de  Hochsta- 
den  prennent  la  croix  (^*  i38%  mais  les  ])remiers  renon- 
cent à  leur  dessein;  quant  à  Thierry  et  à  Gérard,  ils 
retardent  leur  départ  pour  l'Orient,  l'un  pendant 
deux  ans,  l'autre  pendant  cinq  ans.  Pourquoi  Gisle- 
bert  n'ajoute-t-il  pas  que  Waleran  de  Limbourg 
accomplit  son  vœu  '  en  1197?  Parce  qu'à  ce  moment 
sa  chronique  était  déjà  achevée. 

Eustache  le  Vieux  du  Rœulx  eut  un  fils,  Nicolas, 
qui  se  fît  clerc  :  cJericus  mansit  bonis  cccIcsiasticLs 
ditatus  (§  28);  c'eût  été  le  lieu,  assurément,  d'ap- 
prendre au  lecteur  qu'en  1 197  Nicolas  fut  élu  évêque 
de  Chambrai. 

Il  est  fréquemment  question,  dans  la  Ghronique,  des 
places  d'Aire  et  de  Saint-Omer,  comprises  dans  la 
région  que  Phili])pe  d'Alsace  s'était  engagé  à  céder  à 
Philippe-Auguste.  Gislebert  les  considère  comme  déli- 


'   Eknsi,  Histoire  du  Limbourg.  111,  pp.  242  et  suiv. 


Introduction .  xxix 


nitivement  perdues;  il  ne  fait  pas  entrevoir  qu'en 
I200  le  traité  de  Péronne  les  restituera  à  Baudouin  VI. 

Parlant  de  lui-même  et  ënumërant  avec  une  com- 
plaisance visible  les  dignités  ecclésiastiques  dont  il  a 
été  revêtu,  il  ne  mentionne  ni  la  prévôté  de  Maubeuge 
ni  la  prévôté  de  Sainte- Waudru,  qui  ne  lui  furent 
acquises  que  dans  les  premières  années  du  XIII®  siècle. 

Il  serait  possible  de  multiplier  ces  exemples  :  en 
comparant  les  généalogies  de  familles  nobles  données 
par  Baudouin  d'Avesnes  avec  celles  de  Gislebert,  on 
constate  que  ce  dernier  s'arrête  toujours  en  deçà  du 
XITP  siècle. 

Il  y  a  cependant  une  difficulté  à  signaler,  c'est  le  titre 
d^évégue  de  Liège  accolé  au  nom  de  Hugues  de  Pierre- 
pont  (§32,  p.  66  :  et  postea  episcopum).  Hugues 
fut  élu  le  3  mars  1200,  consacré  le  21  avril  1202. 
C'est  sur  cette  exception  unique  qu'Arndt  s'appuie 
pour  retarder  de  plusieurs  années  la  rédaction  de  la 
chronique.  Je  n'hésite  pas  à  admettre  avec  Hantke 
qu'on  se  trouve  ici  en  présence  d'une  addition  due  à 
un  lecteur  ou  à  un  copiste  ^ 

La  conclusion  à  laquelle  je  m'arrête  fournit  égale- 
ment réponse  à  la  question  de  savoir  si  nous  avons 
l'œuvre  entière  de  Gislebert.  Plusieurs  commentateurs 


'  J'ai  eu  tort  d'écrire  à  la  note  3  de  la  page  66  :  «  Il  ne  serait  pas  impos- 
sible que  Gislebert  lui-même  eût  ajouté  postérieurement  cette  mention  », 
puisque  nulle  part  ailleurs  on  ne  découvre  une  de  ces  corrections. 


XXX  Introduction 


opinaient  pour  la  négative,  en  se  fondant  sur  les  deux 
omissions  signalées  plus  haut,  et  surtout  en  invo- 
quant le  passage  du  préambule  où  l'auteur  annonce 
qu'après  avoir  Fait  l'histoire  de  Baudouin  V,  il  passera 
à  ses  successeurs  :  ad  ejus  successores.  Or  il  ne 
dépasse  pas  Tannée  1195  et  ne  peut  donc  parler  que 
de  Baudouin  VT;  mais  il  a  évidemment,  comme  je  l'ai 
noté  déjà,  voulu  Taire  allusion  au  second  fils  de 
Baudouin,  Philippe,  qui  fut  investi  du  comté  de 
Namur  (§  226). 

Au  surplus,  Guise,  qui  transcrit  les  derniers  para- 
graphes de  Gislebert,  dit  en  toutes  lettres  :  et  hic  finit 
chronica  Gisleherti. 

Tous  les  arguments,  internes  et  externes,  s'accordent 
à  l'aire  reconnaître  le  texte  que  nous  possédons  comme 
l'œuvre  complète  de  Gislebert,  achevée  par  lui  en 
1196. 

La  Chronique  du  Hainaut  est  entièrement  origi- 
nale; elle  ne  fait  d'emprunt  direct  à  aucune  autre 
source;  elle  repose  tout  entière  sur  les  souvenirs  de 
l'auteur,  sur  les  notes  qu'il  a  recueillies  personnelle- 
ment, sur  les  documents  d'archives  dont  il  élait  le 
dépositaire,  sur  les  traditions  de  la  cour  du  Hainaut. 
Tout  au  plus  peut-on  signaler  la  Chronique  de  Saint- 
Hubert  comme  ajant  fourni  la  matière  de  deux  courts 
paragraphes  \ 


'  ij  6  et  partie  du  ;<  8. 


Introduction .  xxxi 


On  sera  peut-être  tenté  de  croire  que  Gislebert  a  pu 
consulter  des  généalogies  écrites  qu'auraient  dressées 
dés  cette  époque  les  grandes. familles;  Thypothèse  ne 
doit  pas  être  entièrement  écartée;  toutefois  la  circon- 
stance qu'il  commet  un  certain  nombre  derreurs, 
même  au  sujet  de  personnes  alliées  de  près  à  la  famille 
comtale,  qu'il  fait  d'Ida,  épouse  de  Baudouin  II,  la 
fille  de  Lambert  de  Louvain,  tandis  qu'elle  était  fille 
de  Henri  II,  qu'il  déclare  ignorer  les  noms  de  trois 
des  filles  du  même  Baudouin  II,  etc.,  me  porte  à 
croire  que  c'est  généralement  à  la  tradition  orale  qu'il 
a  dû  faire  appel. 

On  conçoit  dès  lors  que  les  inexactitudes  de  détail 
soient  assez  fréquentes,  surtout  dans  la  première  partie 
de  la  chronique;  je  les  ai  relevées  autant  que  possible 
dans  les  notes,  et  je  ne  crois  pas  nécessaire  de  les 
énumérer  à  nouveau. 

Que  faut-il  penser  des  erreurs  volontaires  ?  En  d'au- 
tres termes,  Gislebert  a-t-il  sciemment  altéré  la  vérité? 
Un  élève  de  M.  Pirenne,  M.  Huygens,  a  discuté  ce 
point;  il  a  montré  que,  dans  deux  ou  trois  circon- 
stances, le  chroniqueur  n'a  pas  dit  tout  ce  qu'il  devait 
savoir,  qu'il  a  laissé  dans  l'ombre  des  faits  qui 
n'avaient  pas  tourné  entièrement  à  l'honneur  du  comte 
dont  il  écrivait  l'histoire  et,  dans  une  certaine  mesure, 
le  panégyrique, 

La  chose  est  incontestable  :  Gislebert  est  le  chroni- 
queur officiel  du  Hainaut  ;  ses  informations  sont  sûres 


XXXII  Introduction 


et  précises,  mais  il  est  fidèle  à  son  rôle,  qui  n'est  pas 
celui  de  critique.  A  combien  d'écrivains  contempo- 
rains ne  pourrait-on  pas  faire  le  même  reproche?  C'est 
une  règle  élémentaire  de  la  méthode  historique  qu'il 
faut  contrôler  avec  tout  le  soin  possible  les  témoignages 
du  passé,  et  cette  règle  ne  soufire  pas  d'exception. 

Quant  à  l'influence  qu'a  eue  sur  l'œuvre  de  Gisle- 
bert  sa  qualité  de  clerc,  Wachter  a  cru  devoir  la 
signaler,  mais  j^avoue  que  je  n'ai  pu  vraiment  la 
découvrir.  Assurément  Gislebert  partage  les  idées 
de  son  temps;  il  croit  aux  miracles,  aux  reliques,  à 
l'efficacité  des  donations  pieuses;  mais  il  a  été  raélé 
trop  directement  aux  affaires  publiques,  il  est  trop 
pénétré  des  nécessités  positives  du  gouvernement  pour 
les  subordonner  à  des  intérêts  d'église  ;  son  apprécia- 
tion des  hommes  et  des  choses  paraît  exempte  de  pré- 
occupations cléricales  ;  il  ne  se  gène  pas  pour  dire  que 
l'évêque  Henri  de  Verdun  s'était  laissé  corrompre 
par  des  promesses  d'argent  ig  8),  que  l'archevêque  de 
Reims  travaillait  à  la  répudiation  d'Elisabeth  de  Hai- 
naut  (g  io8);  il  stigmatise  un  abbé  de  Floreffe,  en 
l'appelant  «  un  séditieux  qui  portait  toujours  le  masque 
de  la  simplicité  »  (g  i45).  Dans  un  monde  acquis 
à  la  foi,  un  écrivain  laïque  n'aurait  sans  doute  pas 
montré  plus  d'indépendance. 

Ce  qui  fait  le  mérite  rare  de  Gislebert,  c'est  qu'il  a 
assisté,  en  spectateur  et  en  acteur,  aux  grands  évé- 
nements  historiques  de  son  temps;  qu'il  les  retrace 


Introduction .  xxxiii 


avec  la  compëtence  d^un  praticien.  Il  nous  est  infini- 
ment prëcieux  par  la  connaissance  qu^l  a  du  droit  et 
des  institutions  féodales,  telles  que  le  XIP  siècle  finis- 
sant les  avait  formulées  dans  Pempire  allemand. 

Sa  langue,  qui  n'a  aucun  rapport  avec  le  latin  clas- 
sique et  dans  laquelle  on  verra  une  traduction  du 
parler  roman,  est  dépourvue  de  variété  et  d'élégance, 
mais  elle  est  claire  et  simple,  et  l'on  peut  avoir  une 
confiance  entière  dans  l'emploi  qu'il  fait  des  termes 
techniques.  Il  faudrait  une  longue  dissertation  pour 
vérifier,  ligne  par  ligne,  cette  assertion.  Je  me  permets, 
en  guise  de  preuve,  de  renvoyer  aux  indications  que 
je  donne  ci-après  dans  le  Glossaire  et  dans  les  tableaux 
XXTV  et  XXV  sur  les  deux  termes  :  consobrinus  et 
consanguineus ,  qui,  généralement  considérés  comme 
équivalents,  ont  cependant  des  acceptions  bien  dis- 
tinctes, que  Gislebert  ne  confond  jamais. 

Il  est  un  point  toutefois  au  sujet  duquel  l'exactitude 
du  chroniqueur  paraît  bien  sujette  à  caution  :  c'est  le 
chiffre  des  combattants  qu'il  renseigne  dans  les  nom- 
breux combats  qu'il  narre.  Je  rappelle  brièvement  ici 
que  rarmée  du  comte  de  Hairiaut  était  formée  de 
chevaliers,  ses  vassaux  ou  ses  ministeriales ,  auxquels 
s'adjoignaient  des  auxiliaires  soldés;  ils  étaient  accom- 
pagnés de  sergents  soit  à  cheval,  sort  à  pied,  dont  le 
nombre  était  le  plus  souvent  égal  à  celui  des  cheva- 
liers. 

Pour  les  chevaliers,  il   est  permis  d'accepter,   sans 

III 


XXXIV  Introduction . 


hësitation,  les  indications  du  chroniqueur;  leur  nom- 
bre, variable  suivant  l'importance  de  Texpédition,  va 
de  80  à  700,  et  il  ne  paraît  nullement  exagéré. 

En  est-il  de  même  des  fantassins?  En  1178,  Bau- 
douin V,  marchant  contre  le  roi  de  France,  a  derrière 
lui  60,000  hommes;  en  1181  :  60,000,  contre  Raoul 
de  Coucy  ;  il  amène  au  comte  de  Namur  un  contin- 
gent de  3o,ooo  hommes  en  ii85;  de  3o,ooo  hommes 
en  1188;  de  10,000  hommes  en  1194;  au  siège  de 
Huv,  il  est  accompagné  de  40,000  pedites. 

De  la  même  façon,  le  duc  de  Brabant  est  repré- 
sente  avec  des  armées  de  3o,ooo  hommes  (1170);  de 
60,000  hommes  (en  1184,  1188);  le  comte  de  Namur 
avec  10,000  hommes  (en  ii85);  avec  20,000  hommes 
(en  1188);  le  duc  de  Limbourg  et  le  comte  de  Looz  à 
Saint-Trond  avec  20,000  hommes. 

Immédiatement    on   se  récrie,   et  s'il  s'agissait  de 

troupes  régulières,  organisées,  il  faudrait  sans  doute 

récuser  le  renseignement  comme  étant  de  nulle  valeur. 

Mais  il  faut  songer  qu'il  s'agit  de  foules  incohérentes 

que  l'on  associait  au  pillage  bien  plutôt  qu'au  combat, 

et  il  n'est  pas  impossible  qu'un  pays,  vaste  comme  le 

Hainaut   ou   le  Brabant,   ait   fourni,   à    un    moment 

donné,  plusieurs  milliers  de  ])aysans  avides  de  butin. 

Des  femmes  même  s'y  mêlaient.  Gislebert  rapporte 

qu'après  une  escarmouche  à   Haine-Saint-Pierre,    en 

1189   (^   242),  une  virago  réclama  pour  sa   part   un 

cheval  de  somme. 


Introduction .  xxxv 


Je  ne  me  porte  certes  pas  garant  des  chiffres  rap- 
portes ci-dessus,  et  Ton  conçoit  qu'on  ne  fit  pas  un 
recensement  précis  de  masses  qui  n'étaient  pas  même 
pourvues  d'armes  dignes  de  ce  nom;  en  pareille 
matière,  les  récits  transmis  de  bouche  en  bouche 
amplifiaient  bien  vite  la  réalité.  Mais  je  rappelle  que 
d'après  les  chroniqueurs  du  Mont-Gassin,  les  empereurs 
Henri  II,  Conrad  II,  Henri  III  avaient  amené  en 
Italie  de  160,000  à  180,000  combattants;  que  Lambert 
de  Herst'eld  met  en  ligne,  en  1073,  un  vulgus  promis- 
cuum  de  60,000  Saxons  '. 

Aucun  de  ces  chiffres  ne  sera  accepté  comme  une 
donnée  officielle  et  indéniable,  mais  on  aurait  tort,  je 
pense,  d'y  opposer  trop  de  scepticisme,  et  §urtout  de 
rendre  Gislebert  responsable  d'avoir  inventé  les  siens 
de  toute  pièce. 

Personne  n'ignore  que  les  guerres  furent  toujours 
au  moyen  âge  des  œuvres  de  destruction  barbare 
et  systématique;  quand  Baudouin  V  veut  châtier 
Jacques  d'Avesnes,  on  brûle  sur  ses  terres  cent-dix 
villages,  et,  à  propos  de  l'incendie  de  Namur,  en  1188 
(§  143),  le  chroniqueur  ajoute  :  «  en  pareil  cas,  il  est 
impossible  de  prévenir  le  pillage  ».  Pour  mettre  ainsi 
à  feu  et  à  sang  une  ville,  une  région  entière,  il  fallait 


'  Chron.  Mon.  Casin.,  auctorc  Petro,  SS.,  VII,  827;  Cliron,  Mon.  Casin., 
auctore  Leone,  Ihid.,  654;  Lamb.  Hersf.,  edit.  in  usum  SchoL,  1074,  p.  176. 
(^fr.  Waitz,  V(i.,  VIII,  139,  n.  2. 


XXXVI 


Introduction. 


des  nuées  d'envahisseurs;  toute  la  population  valide 
prenait  part  à  la  curée,  et  j'incline  à  croire,  sous  le 
bénéfice  des  réserves  formulées  plus  haut,  que  les 
armées  proprement  dites  traînaient  à  leur  suite 
d'énormes  bandes  de  ravageurs. 

Gomme  annexe  à  ce  volume,  j'ai  publié  Topuscule 
intitulé  :  Ministeria  curie  Hanoniensis,  à  la  rédaction 
duquel  Gislebert  prit  une  part  considérable. 

Quant  aux  deux  poèmes  que  L.  Tross  a  imprimés, 
en  1849,  sous  le  titre  de  Carmina  Gisleberti  \eX  au 
sujet  desquels  André  Van  Hasselt,  dans  le  Bulletin 
du  Bibliophile  belge  (t.  VII),  et  après  lui  M.  Stanislas 
Bormans,  dans  la  Biographie  nationale,  se  sont 
demandé  s'il  était  permis  d'en  attribuer  la  paternité 
au  chancelier  du  Hainaut,  je  n'hésite  pas  à  répondre 
négativement;  non  seulement  leur  style  recherché, 
emphatique,  est  l'antipode  de  celui  du  chroniqueur, 
mais,  ce  qui  est  plus  décisif,  la  première  de  ces  pièces, 
intitulée  :  De  superjluitate  clericorum,  n'est  qu'une 
satire  à  l'adresse  des  prêtres,  grands  ou  petits,  qui, 
oublieux  de  la  simplicité  apostolique,  tombent  dans 
.  les  écarts  du  luxe  et  qui,  avides  d'argent,  accumulent 
de  grasses  prébendes.  Gislebert,  que  les  grandeurs  de 
ce  monde  ne  laissaient  pas  indifférent  et  qui  se  félicitait 


I  Le  texte  se  trouve  dans  le  manuscrit  723-727  (XIII«  siècle)  de  la 
Bibliothèque  royale  de  Bruxelles  avec  :  Vita  Alberti,  Radulpht  Flavia- 
censis  liber  et  tractatus  Levitici  et  Vita  S.  Thomœ  Cantuariensis  archiepiscopi. 


Introduction  xxxvii 


d'avoir  obtenu  de  son  maître  des  faveurs  accumulées, 
ne  pouvait  tenir  un  pareil  langage,  que  toute  sa  car- 
rière l'obligeait  à  répudier. 

Je  me  suis  efforce,  dans  les  pages  qui  suivent,  d'expli- 
quer tous  les  termes  qui  peuvent  présenter  quelque 
difficulté,  et  d'identifier  aussi  complètement  que  pos- 
sible les  noms  de  lieux  et  de  personnes,  mais  je  n'ai 
pas  eu  la  prétention  de  faire  le  commentaire  raisonné 
du  récit  de  Gislebert  :  c'eût  été  l'histoire  même  de 
Baudouin  V. 

Mon  collègue  M.  Ch.  Duvivier,  dont  les  savants 
travaux  sur  le  Hainaut  ancien  sont  universellement 
appréciés,  a  bien  voulu,  au  cours  de  ce  long  travail, 
me  prêter  une  collaboration  attentive,  qui  m'a  été 
infiniment  précieuse. 

Je  me  plais  aussi  à  remercier  MM.  Kurth  et 
Léop.  Devillers,  qui  ont  revu  mes  épreuves  et  m'ont 
suggéré  plus  d'une  correction. 

Les  variantes  du  manuscrit  de  Paris  sont  indiquées 
en  note  par  le  sigle  A;  celles  du  manuscrit  Harrach 
par  le  sigle  A'^. 


BIBLIOGRAPHIE  DE  GISLEBERT 


Arthur  Hantke,  Die  Chrotiik  des  G.  von  Mons.  Leipzig,  1871  (travail 

de  premier  ordre). 
Franz   Wachter,    Der  Einfluss  der   nationalen   und  klerikalen  Stellung 

G.  von  Mons  anf  seine  Gcschichtschreibung.  Halle  a/S.,  1879. 
Walter    Meyer,  Das   Werk  des   Kanzlers   G.   von   Mons,   besonders  ah 

Verfassungsgeschichtliche  Quelle  hetrachtet.  Kônigsberg  i.  P.,  1888. 
K.   HUYGENS,  Sur  la  valeur  historique  de  la   Chronique  de   G.  de  Mons. 

(ïand,   1889. 

S.  BORMANS,  Gilbert,  dans  la  Biographie  nationale,  t.  VII,  col.  750-754- 

L.  Devillers,  Mémoire  sur  un  cartulaire  et  sur  les  archives  de  l'abbaye 
d'Aine,  Table,  XXV fl,  au  mot  Gislebert  :  renseignements  sur  le  ma- 
nuscrit qui  fut  prêté  au  marquis  de  Chasteler,  en  1781.  {^Description 
analytique  de  cartulaires  et  de  chartriers,  t.  I.) 

WatTENBACH,  Dcutschlands  Geschichtsquellen,  6.  Aufl.,  1894,  S.  426. 

S.  Balau,  Étude  critique  des  sources  de  l'histoire  du  pays  de  Liège  au 
moyen  âge,  1902-1903,  pp.  397-398- 


LISTE  DES  OUVRAGES  CITÉS 


I.  -  CHRONIQUES. 

^3gidius  Aureîcvallensis.  Gesta  pontificum  Leodiensium,  SS,  XXV. 

Albericus  monachus  Trium  Fontium.  Chronicon,  SS.  XXIII. 

Albertus  Stadensis.  Chronicon,  SS,  XVI, 

Andréas  Marchianensis.  Historia  regum  Francorum,  SS,  XXVI. 

Annales  Cameracenses  auctore  Lamberto  Waterlos,  SS,  XVI. 

Annales  Floreffienses,  SS,  XVI 

Annales  S.  Georgii  in  Silva  Nigra,  SS,  XVII. 

Annales  S.  Jacobi  Leodiensis,  SS,  XVI. 

Annales  Rodenses,  SS,  XVI. 

Anonymus  Laudunensis,  voir  Chronicon  anonymi  Laudunensis. 

Balduinus  Ninoviensis  chronicon,  SS,  XXV. 

Baudouin  d'Avesnes,  voir  Chronicon  Hanoniense. 

Benedictus  abbas  Petroburgensis,   voir  Gesta  Henrici  II  et  Ricardi  I 

Angliae  regum. 
C^hronica  regia  Coloniensis,  recens.  Waitz  (Scriptores  rerum  Germani- 

carum  in  usum  scholarum),  1880. 
Chronicon  Andaginensis  monasterii  {Chronique  de   Saint- Hubert),   SS, 

VIII. 
Chronicon  anonymi  Laudunensis  canonici.  Bouquet,  Recueil,  XIII. 
Chronicon   Hanoniense  quod  dicitur  Balduini  Avennensis,  SS,  XXV; 

Kervyn  de  Lettenhove,  I store  et  croniqius  de  Flandre ^  t.  II;  édit. 

Le  Roy,  1772. 
Chronicon  Laetiense,  SS,  XIV. 
Chronique  du  Hainaut  et  de  Mons,  publiée  par  Aug.  Lacroix.  Mons, 

1842,  in-40. 
Chroniques  de  L'abbaye  de  Saint-Trond,  voir  Gesta  abbatum  Trudonen- 

sium. 
FlandriaGenerosa,  SS,  IX. 


xLii  Liste  des  ouvrages  cités. 


(ialbertus  Brugensis.  Passio  Karoli  comitis  Flandriic,  édit.  ?'\vennt  [His- 
toire du  meurtre  de  Charles  le  Bon,  comte  de  Flandre,  par  Galbert  de 
Bruges.  Paris,  1891.  Collection  de  textes  pour  servir  à  F  étude  de  l'histoire). 
(ienealogia  comitum  Flandriic^  voir  Flandria  generosa. 
Gesta  abbatuni  I.obiensium,  continuatio,  SS,  XXI. 
(^esta  abbatum  Trudonensium,  SS,  X.  —  Éd.  de  Borman,  Chroniques  de 

l'abbaye  de  Saint-Tro?id ^  Liège,  1872. 
(iesta  episcoporum  Cameracensium,  SS,  VII,  500-1051. 
(iesta  Henrici  II  et  Ricardi  I  Angli;e  regum  (attribués  à  tort  à  Benedictus 

abbas  Petroburgensisj,  SS,  XXVll;  Bouquet,  Recueil,  XIII,  XVII. 
(iestes  des  évêques  de  Cambrai  de  1092  à  1138,  édit.  (^h.  De  Smedt.  Pans, 

1880. 
Giraldus  Cambrensis.  De  instructione  pnncipum,  SS,  XXVII. 
(Grandes  Chroniques  de  France,  publiées  par  Paulin  Paris,  1836-1840, 6  vol. 
Guilelmus  abbas  Andrensis.  Chronica  Andrensis,  SS,  XXIV. 
Guilelmus  Neubrigensis.  Rerum  anglicarum  libri  V,  SS,  XXVII. 
Guillaume  de  Tyr,  texte  français  du  XIII«  siècle,  édit.  Paulin.  Paris, 

1879-1880. 
Herimannus  Tornacensis,  Liber  de  restauratione  S.  Martini  Tornacensis, 

SS,  XIV;  Miracula  S.  Mariae  Laudunensis,  Bouquet.  Recueil,  XII. 
Isidorub  Hispalenbis  episcopus  (Isidore  de  Sèville).  Originum  libri  XX. 

Corpus  grammaticorum  veterum,  111,  1833. 
Istore,  voir  Chronicon  Hanoniense. 

Jacobus  de  Guisia.  Annales  Ilanoniîe^SS,  XXX.  Par  les  soins  du  marquis 
de    Fortia  d'Urban,  édit.   B.  (iuérard.  Paris,   1826-1838  {Histoire  du 
Hainaut). 
.lean  de  Stavelot,  Chronique  du  pays  de  Liège;  publié  par  Ad.  Borgnet. 

{Collection  de  Chroniques  belles  inédites.) 
Lambertus  Hersieldensis.  Annalet,,  SS,  lll.  V:  éd.  in  usum  scholarum, 

1894. 
Lambertus  Par  vus  Leodiensis  S.  .lacobi  monachu.s.  Annales  sive  Chro- 
nicon S.  Jacobi  Leodiensis,  SS,  XVI. 
Lambertus  Waterlos,  voir  Annales  Cameracenses. 
Laurentius  de   Leodio,  (lesta  episcoporum   Virdunensium   et  abbatum 

S.  Vitoni,  SS,  X. 
Miracula  S.  Huberti,  SS,  XV. 


Liste  des  ouvrages  cités  XLrii 

Miracula  S.  Maria  Laudunensis,  voir  Herimaimus  Tornacensis. 

Monumenta  Eplernacensia,  SS,  XXIII. 

Ordericus  Vitalis.  Historiie  ecclesiastica;,  édit.  Aug.  Le  Prévost,  Guérard 

et  L.  Delisle.  Paris,  1838-1855,  5  v. 
Radulfus  de  Diceto,  Ymagines  historiarum,  SS,  XXVII. 
Reinerus  monachus    S.   Jacobi   Leodiensis.   Continuatio    chronici   sive 

Annalium  Lamberti  Parvi,  SS,  XVI. 
Rigordus.  (Testa  Philippi  II  Augusti  régis  Francorum,  Bouquet,  Recueil, 

XVII;  SS,  XXVI. 
Robert  de  Thorigny.  Chronique,  publiée  par  L.  Delisle,  1872-1873;  SS,  VI 

(Robertus  de  Monte). 
Robertus  de  Monte,  voir  Robert  de  Thorigny. 

Rogerus  de  Wendover.  Chronica  sive  Liber  qui  dicitur  Flores  historia- 
rum, SS,  XXVIII. 
Sigebertus  Gemblacencis.  Chronographia,  SS,  V  I  ;  Continuatio  Aquicinc- 

tina,  Ibid.;  Continuatio  Pncmonstratensis,  Ibid.;  Auctarium  Ursicam- 

pinum,  Ibid. 
Villehardouin,  La  conquête  de  Constantinople,  publié  par  Nat.  de  VVailly, 

1874. 
Vita  Alberti,  episcopi  Leodiensis,  SS,  XXV. 
Vita  Odiliae,  Analecta  BoUandiana,  XIII. 
Willelmus,  voir  Guilelmus. 


II.  -  AUTRES  OUVRAC^ES. 

A«.:HERY  (!->'),  Spîcilegium  sive  collectio  vetcruvi  aliquot  scriptorum,  13  vol. 

Paris,  1655-1677;  2«  édit.,  3  vol.,  1723. 
Acta  Sanctorum,  editio  novissima,  63  vol. 
Analecta  BoUandiana,  Paris,  Bruxelles,  Genève,  depuis  1882. 
Analcctes  pour  servir  à  l'histoire  de  la  Belgique,  publié  par  E.  Reusens  et 

V.  Barbier.  Louvain,  depuis  1864.  (Cité  :  Analectes.) 
A7inales  du  Cercle  archéologique  de  Mons.  Mons,  depuis  1856. 
Annales  de  la  Société  d'archéologie  de  Namur.  Namur,  depuis  1849. 
Anselme,  Histoire  généalogique  et  chronologique  de  la   maison  royale  de 

France,  9  vol.  Paris,  17 26- 173 3. 


xLiv  Liste  des  ouvrages  cités. 


Arbois  de  Jubainville  (d'),  Histoire  des  ducs  et  comtes  de  Champagne, 

6  vol.  Paris,  1839-1863. 
Archives  belges,  revue  critique  d'historiographie  fiationale,  sous  la  direction 

de  G   Kurth.  Liège,  1899  et  suiv. 
Archives  historiques  et  littéraires  du  nord  de  la  France  et  du  midi  de  la 

Belgique,  18  vol.  Valenciennes,  1829- 1860. 
Art  de  vérifier  les  dates  des  faits  historiques,  des  chartes,  des  chroniques,  par 
un  religieux  de  la  Congrégation  de  Saint-Maur  (L'J.   Paris,    1818-1819, 
édition  en  18  volumes. 
Baltzer  (M.),  Zur  Geschichte  \des  deutschen  Kriegwesens  in  der  Zeit  von 

den  letzten  Karolingern  bis  auf  Kaiser  Friedrich  IL  Leipzig,  1877. 
Barbier  (J.  et  V.),  Histoire  de  l'abbaye  de  Fbrefe,  2»  édit.  Namur,  1892. 
Barthélémy  (A.   de),  Notice  historique  sur  la  maison  et  les  comtes  de 

Gratidpré.  Paris.  (Revue  de  Champagne  et  de  Brie.) 
Batiffol,  Histoire  du  bréviaire  romain.  Paris,  1862. 
Berlière  (U.),  Monasticon  belge,  t.  L  Maredsous,  1890-1897. 
Bernhardi  (W.),  KonradlIL  Leipzig,  1883.  (Jahrb.  d.  deutsch.  (jesch.) 
—  Lothar  von  Stipplinbiirg.  Leipzig,  1879.  (Jahrb.  d.  deutsch.  Gesch.) 
Bertholet  (J.),  Histoire  du  duché  de  Luxembourg,  8  vol.  Luxembourg, 

1741-1743. 

Beyer  (H  ),  Eltester  (L.),  GôRZ  (A.),  Urkundenbuch  zur  Geschichte  der 
jetzt  die  Preussischen  Regierungsbezirkc  Coblenz  utid  Trier  bildenden 
Mittelrheinischen  Territorien,  3  vol.  Coblenz,  1860-1874.  (Cité:  MRVB.) 

Bibliophiles  de  Mons  (Publications  de  la  Société  des),  depuis  1835. 

Bibliothèque  nationale,  manuscrits  latins  et  français,  inventaire  alphabé- 
tique publié  par  L.  Delisle.  Paris,  1891. 

Biographie.  Allgemeine  Deutsche,  herausg.  v.  d.  histor.  Commission  bei  der 
K.  Akad.  d.  Wissensch.  (zu  Miinchen).  Leipzig,  1875  et  suiv. 

Borgnet  (J.),  Profnenades  dans  Namur,  t.  I.  Namur,  1859. 

—  Histoire  du  comté  de  Namur.  Bruxelles,  1847. 

BoRMANS  (S.)  et  SCHOOLMEESTKRS  (E.),  Cartulaire  de  l'église  S.-Lambert 
de  Liège,  t.  MV.  Bruxelles,  1893-1900.  (Comm.  roy.  d'histoire.) 

BoRMANS  (S.),  Les  fiefs  du  comté  de  Namur,  2  vol.  Namur,  1875-1880. 

Bouquet,  Recueil  des  historiens  des  Gaules  et  de  la  France,  23  vol.  Paris, 
1738-1876. 

Boussu  (C.-J.  DE),  Histoire  de  la  ville  d'Ath.  Mons,  1750. 


Liste  des  ouvrages  cités,  xlv 

Brassart  (F.),  Histoire  du  château  et  de  la  châtellenie  de  Douai,  3  vol. 

Douai,  1877-1887. 
Bresslau  (H.).  Handbuch  der  Urkundenlehre.  Leipzig,  1889. 
Bulletins  de  la  Commission  royale  d'histoire  de  Belgique.  Bruxelles,  depuis 

1834.  (Cité  :  Comm.  roy.  d'histoire.) 
BuTKENS  (C),  Les  trophées  tant  sacrés  que  profanes  du  duché  de  Brahant, 

4  vol.  La  Haye,  1 724-1 726. 
Cartellieri  (Alex.),  Philippe  II  August,  Konig  von  Franheich,  t.  L 

Leipzig,  1901. 
Cattier  (F.),  L  évolution  du  droit  pénal  germanique  e7i  H ainaut  jusqu'au 

XV^  siècle.  Mons,  1893.  (Mém.  de  la  Soc.  des  sciences  du  Hainaut.) 
Daris  (J.),  Histoire  de  la  bonne  ville,  de  l'église  et  des  comtes  de  Looz,  2  vol. 

Liège,  1864- 1865. 
Delisle  (L.),  Catalogue  des  actes  de  Philippe  Auguste.  Paris,  1856, 
Devillers  (L.),    Cartulaire  des  cens  et  rentes  dus  au  comte  de  Hainaut 

(126S-1286),  2  vol.  Mons,  1873-1875. 

—  Les  chartes  du  chapitre  de  Sainte- Waudru  de  Mons,  t.  1,  IL  Bruxelles, 
1899- 1903.  (Comm.  r<^y-  d'histoire.) 

—  Chartes  du  comté  de  Hainaut  de  l'an  1200,  publication  extraordinaire 
du  Cercle  archéologique  de  Mons. 

—  Description  analytique  de  cartulaires  et  de  chartriers  du  Hainaut,  8  vol. 
Mons,  1865-1878. 

—  Mémoire  sur  un  cartulaire  de  I abbaye  d'Aine  (dans  Description   de 
cartulaires,  I). 

DiNAUX  (A.),  Les  trouvères  cambrésiens,  3*  éd.  Paris,  1837. 

DouËT  d'Arcq,  Rfchcrches  historiques  et  critiques  sur  les  anciens  comtes  de 

Beaumont-sur-Oise .  Amiens,  1855,  (Mém.  Soc.  antiq.  de  Picardie,  10.) 
Du  Cange,  Glossaritim  mediœ  et  inji^nœ  Latinitatis,  10  vol.,  édit.  Favre. 

Niort,  1883-1887. 
Du  Chesxe  (A.),  Histoire  généalogique  de  la  maison  royale  de  Dreu.x  et  de 

quelques  autres  familles  (Luxembourg,  Limbourg,  etc.).  Pans,  1631. 

—  Histoire  généalogique  des  maisons  de  Guims,  d'Ardres,  de  Gand  et  de 
Coucy.  Paris,  1631. 

—  Histoire  généalogique  de  la  maison  de  Béthune.  Paris.  1637. 
DuviviER    (Ch.),    Actes    et    docufnents   anciens    intéressant   la    Belgique, 

Bruxelles,  1898.  (Comm.  roy.  d'histoire.) 


xLVi  Liste  des  ouvrages  cités. 


Dirv'iviER  (Ch.),    Chartes    inédites    concernant    les    comtes    de    Hainaut. 
Bruxelles,  1904.  (Comm.  roy.  d'histoire.) 

—  La  commune  de  Tournai  de  1187  à  1211.  (Bull,  de  l'Acad.  roy.  de 
Belgique,  1901.) 

—  Jacques  d'Avesnes.  (Revue  trimestrielle,  X.) 

—  La  querelle  des  d'Avesnes  et  des  Dampierre  Jusqu'à  la  mort   de  Jean 
d'Avesnes,  2  vol.  Bruxelles,  1894. 

—  Recherches  sur  le  Hainaut  ancie^i  du  VII*  au  XI I«  siècle.  Bruxelles,  1865. 
Ernst  (G.-P.),  Histoire  du  Li)nbour^,  7  vol.,  édit.  E.  Lavalleye.  Liège, 

1837-1848. 
Errera  (P.),  -^-^^  Masuirs.    Recherches  sur  quelques  vestiges  des  formes 

anciennes  de  la  propriété,  2  vol.  Bruxelles,  189 t. 
Fagniez,  Documents  relatifs  à  l'histoire  de  l'industrie  et  du  commerce  en 

France,  2  vol.  Paris. 
FiCKER  (J.),  Vo7n  Heerschilde.  Innsbruck,  1862. 

—  Vom  Reichsfiirstenstande.  Forschungen  zur  Geschichte  der  Reichsverfas- 
sung  zunàchst  im  i2-und  ij  Jahrhundert,  I.  Innsbruck,  1861. 

FiNOT,  Étude  historique  sur  les  relations  commerciales  entre  la  France  et  la 

Flandre  au  moyen  âge.  Paris,  1894.  (Ann.  du  Comité  flamand  de  France.) 
Freeman  (E.),  History  of  the  Northan  conquest,  6  vol.  Londres,   1879 

et  suiv. 
Friedberg,  Lchrbuch  des  Katholischen  und  Evangelische7i  Kirchenrechts, 

5»  édit.  Leipzig,  1903. 
Gachard,    Collection    de    documents    inédits    concernant    l'histoire    de    la 

Belgique,  3  vol.  Bruxelles,  1833-1835. 
Gallia   christiana,    in  provinrias  ecclesiasticas  distributa,    16    vol.     Paris, 

1715-1865. 
Galliot,  Histoire  générale,  ecclésiastique  et  civile  de  la  ville  et  province  de 

Namur,  5  vol.  Liège,  1788-1790. 
Giesebrecht  (W.),   Geschichte  der  Deutschen  Kaiserzeit,   5  vol.    Braun- 

sctiweig,  le  tome  VI  publié  par  Simson,  1895. 
GlRY  (A.),  Les  châtelains  de  Saint-Omer.  Paris,  1875. 
GoDEFROY  (F.),  Dictionnaire  de  l'aticienyie  langue  française,   10  vol.   Paris, 

1881-1902. 
GoDEFROY  MÉMI.GLA1SE  (de).  Chronique  de  Hainaut,  rédigée  par  Gilbert 

de  Mons.  Tournai,  1874.  ((-ité  :  Ménilglaise.) 


Liste  des  ouvrages  cités.  xlvii 


(tOFFINET  (H  ),  Cartulaire  de  l'abbaye  d'Orval.  Bruxelles,  1879.  (Comm. 

roy.  d'histoire.) 
(tRIMM  (J.),  Deutsche  RechtsalterthûtJier ,  2  vol.  Mainz,  1819. 
Grimm  (J.  und  W.),  Deutsches  Wôrterbuch.  Leipzig,  1854  et  suiv.  (en 

cours  de  publication). 
(tRôber  (G.),   Grundriss  der  romanischc7i  Philologie,   2  vol.  Strasbourg, 

1888-1902. 
Guérard  (B.),  Cartulaire  de  l'abbaye  de  Saint- Bcrtin.  Paris,  1840. 
(iuiLHERMOZ  (P.)>  Essai  sur  l'origine  de  la  noblesse  en  France  au  moyen 

âge.  Paris,  1902. 
Hachez,  Le  camp  de  Belmojicel  à  Harmignics.  (Ann.  du  Cercle  archéol. 

de  Vions,  XX.) 
Hansay    (A.),   L'infcodation   du   comté  de   Hainaut  à   l'évèque  de  Liège. 

(Société  d'art  et  d'histoire  du  diocèse  de  Liège,  XIIL) 
Hantke  (A.),  Die  Chronik  der  Gislebert  Ton  Mans.  Leipzig,  1871. 
Hecker  (H.),  Die  territoriale  Politik  des  Erzbischofs  Philipp  I  von  Kàln. 

Leipzig,  1883. 
Herbomez  (A.  d'),    Chartes  de  l'abbaye  Saint-Martin  de   Tournai,   t.   L 

Bruxelles,  1898.  (Comm.  roy.  d'histoire.) 

—  Histoire  des  châtelains  de  Tournai,  2  vol.  Tournai,  1895. 

—  Le  voyage  de  Philippe  Auguste  à  Tournai  en  11S7.  (Revue  des  questions 
historiques,  1891.) 

Hkusler  (A.),  Institutionen  des  dcutschen  Privatrechts,  2  vol.   Leipzig, 

1885-1886. 
HlTYGENS  (K.),  Sur  la  valeur  historique  de  la  chronique  de  Gislebert  de 

Mons.  Gand,  1889. 
Inama-Sternkgg  (K.  Th.  V.),  Deutsche  Wirthschaftsgeschichte,  3  vol.  en 

quatre  parties.  Leipzig,  1879-1901. 
KiLlANUs  (C),  Etymologicum  tcutonirœ  linguœ.  Trajecti  Batavorum,  1777. 
Kôllner,  Geschichte  der  Herrschaft  Kirchheim-Boland. 
KôPKE  (R.)  und  Dummler  (E.),   Kaiser  Otto  der  Grosse.   Leipzig,  1876. 

(Jahrb.  d.  deutsch.  Gesch.) 
KuRTH  (G.),    Chartes  de  l'abbaye  de  Saint-Hubert,  t.  L  Bruxelles,  1903. 

(Comm.  roy.  d'histoire.) 

—  La  frontière  linguistique  en  Belgique  et  dans  le  nord  de  la  France,  2  vol. 
Bruxelles,  1896-1898.  (Mém.  de  l'Acad.  roy.  de  Belgique.) 


xLviii        Liste  des  ouvrages  cités 


Laband   (P.),    Di^    Vermôgensrechtliche    Klagen    nach    den    Sàchsischen 

Rechtsquellen  des  Mittelalters.  1869. 
Lacomblet  (Th.-J.),   Urkundenhuch  fur  die  Geschichte  des  Niederrheins, 

4  vol.  Dùsseldorf,  1840-1858. 
Lacroix  (Aug.),  Chronique  du  Hainaut  et  de  Mons.  Mons,  1842. 
Lahaye  (L.).  Cartulairc  de  la  comviune  de  Walcourt.  Namur,  1888. 
Le  Boucq  (S.).  Histoire  ecclésiastique  de  la  Tille  et  comté  de   Valentienne. 

Valenciennes,  1844. 
Le  Carpentier  (J.),  Histoire  généalogique  de  la  noblesse  des  Pays-Bas  ou 

histoire  de  Cambray  et  du  Cambrésis.  2  vol.  Leyde,  1668. 
Lejeunk    (Th.),    Monographies    historiques   et  archéologiques   de  diverses 

localités  du  Hainaut,  7  vol.  (III,  Soignies;  V,  Binche;  VI,  Le  Rœulx). 

Mons,  1870-1888. 
Le  Glay  (A.),  Cameracum  christianuin.  Lille,  Paris,  1849. 

—  Glossaire  topographique  de  l'ancien   Cambrésis,   Cambrai,    1849.    (Soc. 
Émul.  de  Cambrai.) 

—  Revue  des  opéra  diplomatica  de  Mirœus.  Bruxelles,  1856.  (Comm.  roy. 
d'histoire.) 

LÉPiNOis  (De),  Les  comtes  de  Clermont  du  AT«  an  XI  11^  siècle.  (Mém.  de 

la  Soc.  acad.  de  l'Oise,  IX,  X.) 
Le  Long  (N.),  Histoire  ecclésiastique  et  civile  du  diocèse  de  Laon.  Châlons, 

1783. 
Leuridan  (Th.).  L'ar.ouerie  de   Tournai.  (.\nii.  Soc.  Hist.  de  Tournai, 

nouv.  série,  IV.) 
L01SNE  (A.  de),  Le  cartulairc  du  chapitre  d'Arras.  Arras,  1897. 
LuCHAiRE  (A.),  Manuel  des  institutions  françaises,  période  des  Capétiens 

directs.  Paris,  1892, 
Marneffe   (E.    De),    Tableau   chronologique   des   dignitaires   du   chapitre 

de  Saint-Lajubert  à  Liège.  (Aualcctes,  XXV.) 
Martène  (E.)  et  Durand  (U.),    Thésaurus  anccdotorum  nnvus,   5  vol. 

Paris,  17 17, 

—  Veterum  scriptorum  et  monumentorum    Amplissivui    CoUectio,    9    vol. 
Paris,  1724-1733. 

Mas-Latrie  (De),  Trésor  de  chronologie,  d'histoire  et  de  géographie.  Paris, 


Matthieu  (K.),  Histoin  de  la  ville  d'Enghien,  z  vol.  1875-1876. 


Liste  des  ouvrages  cités.  xlix 

Melleville,  Notice  sur  Pierrepont,  (Bull.  Soc.  Acad.  de  Laon,  VI.) 

MÉNILGLAISE,  voir  de  Godefroy  Ménilglaise. 

Meyer  (W.),  Das   Werk  des  Kanzlers  Gislehert  von  Mons,  besonders  als 

verfassungsgeschichtliche  Quelle  betrachtet.  Kônigsberg  i.  Pr.,  1888. 
Meyer  von  Knonau  (G.),  Jahrbûcher  des  deutschen  Reichs  unter  Hein- 

rich  IV  und  Heinrich  V,  t.  I-IV.  Leipzig,  1890- 1903. 
Michaux,  Chronologie  des  seigneurs  de  la  terre  et  pairie  d'Avesnes.  Avesnes, 

1844. 
Mir^us-Foppens,    Opéra    diplomatica,    4    vol.    Louvain    et    Bruxelles, 

1723-1748. 
MOLINIER,  Les  sources  de  l'histoire  de  France,  t.  I,  II.  Paris,  1902. 
Monumenta  Germaniœ  historica,  cités  MGH.  —  Scriptores,  cités  SS,  t.  I- 

XXX.  —  Leges,  Sectio  IV,  Constitutiones. 
Monuments  pour  servir  à  l'histoire  des  provinces  de  Namur,  de  Hainaut  et  de 

Luxembourg,  8  vol.  Voir  de  ReifFenberg,  de  Smet. 
Oesterley    (H.),    Historich-Geographisches    Wôrterbuch    des    deutschen 

MittelalUrs.  Gotha,  1881-1883. 
OuLTREMAN  (H.  D'),  Histoire  de  la  ville  et  comté  de  Valentienne.  Douay, 

1639. 
Paul  (H.),  Grundriss  der  deutschen  Philologie,  3  vol.  Strasbourg,  1891- 

1893. 
Pauli  (R.)>  Geschichte  von  England,  t.  III-V  de  Lappenberg  et  Pauli. 

Hambourg,  1 834-1 858. 
PlOT  (Ch.),  Cartulaire  de  l'abbaye  d'Eename.  Bruges,  1881. 
Planck  (J.  W.),  Das  Deutsche  Gerichtsverfahren  in  Mittelalter,   2  vol. 

Braunschweig,  1878- 1879. 
PORTEMONT  (A.  De),  Recherches  historiques  sur  la  ville  de  Grammont, 

2  vol.  Gand,  1870. 
PossE  (C.),  Die  Lehre  von  den  Privaturkunden,  Leipzig,  1887. 
PROOST,  Le  mariage  de  Baudouin  II h  (Messager  des  sciences  historiques, 

1895.) 

Reiffenberg  (De),  Cartulaire  de  Notre-Dame  de  Namur,  Cartulaires  de 
Hainaut,  dans  Monuments,  t.  I.  Bruxelles,  1844,  (Comm.  roy.  d'his- 
toire.) —  Le  roman  de  Gilles  de  Chin,  {Ibid.,  t.  VII,  1847.) 

Reinecke  (W.),  Geschichte  der  Stadt  Cambrai  bei  zur  Erteilung  der  Lex 
Godefridi  (1227),  Marburg,  1896. 

IV 


Liste  des  ouvrages  cités 


Roland  (C.-G.),  Histoire  généalogique  de  la  maison  de  Rumigny-Florennes, 

Namur,  1891. 
^  Les   seigneurs   et   comtes   de   Rochefort.    (Ann.   de   la   Soc.  arch.  de 

Namur,  XX.) 
—  Toponymie  nnmuroise.  Namur,  1899-1903. 
RUTEAU  (A.),  Annales  de  Vinchant,  augmentées.  Mons,  1648. 
Ryckel  (A.  DE),  Histoire  de  la  bonne  ville  de  Waremme.  (Soc.  art.  et  hist. 

du  dioc.  de  Liège,  V.) 
Saint-Genois   (Jos.  de),   Monuments  anciens  essentiellement  utiles  à  la 

France  et  aux  provinces  de  Hainaut,  Flandre,  Bradant,  etc.  Bruxelles, 

1782-1816. 
Sat-er,  Die  àltestcn  Lehenshiicher  der  Herrschaft  Bolanden.  1882. 
SCHENK  zu   SCHWEINSBERG   (G.   Frhr.),    Beitràge  zur  Frage  nach  der 
Bedeutung   der  Landgrafschaften.    (Forschungen    z.    deutschen    Ges- 

chichte,  XVI.) 
Schiller    (K.)    und    Lubben    (A.),    Mittelniedcrdeutschcs    Wôrterbuch^ 

6  vol.  Brème,  1872-1881. 
Schmiele  <E.),  Robert  der  Friese.  Sondershausen,  1872. 
Schoonbroodt  (J.-G.),  Inventaire  des  chartes  de  l'abbaye  du   Val-Saint- 

Lambert  lez-Liége,  2  vol.  Liège,  1875-1880. 
Schrôder  (R.),  Lehrbuch  der  deutschen  Rechtsgeschichte ,  3«  édit.  Leipzig, 

1898. 
Sloet  (L.  a.  J.  W.),  Oorkondenboek  der  graafschaffen  Gelre  en  Zutphen, 

3  vol.  'S  Gravenhage,  1872-1877. 
Smedt  (Ch.  De),  Gestes  des  évêques  de  Cambrai.  Paris,  1880.  (Soc.  hist. 

de  France.) 
Smet    (J.-J.  De),    Cartulaire  de  l'abbaye  de  Cambron,   Bruxelles,   1869. 

(Monum.  anciens,  IL) 
—  Corpus  chronicorum  Flandriœ,   4  vol.  Bruxelles,  1837- 1865.  (Comm. 

roy.  d'histoire.) 
Stàlin   (Chr.  F.  V.),    Wirtembergische   Geschichte,  4  vol.   Stuttgart  et 

Tiibingen,  1841-1878. 
Stallaert  (K.),  Glossarium  van  verouderde  rechtstermen  uit  Vlaamsche, 

Brabantsche  en  Limburgsche  Oorkûnden  (A-Overdrade).  Leiden,  1886- 

1893. 
Stubbs,  The  Constitutional  history  of  England,  3  vol.  Oxford,  1 874-1 878. 


Liste  des  ouvrages  cités.  li 


Stumpf-Brentano  (K.  F.),  Die  Reichshanzler  vornehmlich  des  X,  XI  und 
XII  Jahrhunderts,  3  vol.  Innsbruck,  1865-1883.  (Vol.  2.  Die  Kaiser- 
urkunden  des  X,  XI  und  XII  Jahrhundert  chronologisch  verzeichnet; 
vol.  3.  Acta  imperii  adhuc  inedita.) 

Tailliar,  Recueil  d'actes  des  Xlh  et  XIII^  siècles  en  langue  romane- 
wallonne.  Douai,  1849. 

Tarlier  (J.)  et  Wauters  (A.),  La  Belgique  ancienne  et  moderne. 
Géographie  et  histoire  des  communes  belges  (arr.  de  Nivelles  et  de 
Louvain,  11  fascicules).  Bruxelles,  1859- 1887. 

Teulet  (A.)  et  Laborde  (J.  de).  Layettes  du  trésor  des  chartes,  3  vol. 
Paris,  1863-1875. 

Thierry  (Augustin),  Lettres  sur  l'histoire  de  France,  Paris,  1827. 

TOECHE  (Th.),  Kaiser  Heinrich  VI.  Leipzig,  1867.  (Jahrb.  d.  deutsch. 
Gesch.) 

VaNDERKINDERE  (L.),  La  formation  territoriale  des  principautés  belges  au 
moyen  âge,  t.  I,  II,  Bruxelles,  1902. 

—  Richilde  et  Hermann  de  Hainaut.  Bruxelles,  1899.  (Bull,  de  l'Acad. 
roy.  de  Belgique), 

ViNCHANT,  Annales  de  la  province  et  comté  de  Hainaut,  texte  original, 

6  vol.  Bruxelles,  1848-1854.  Voir  Ruteau. 
WaCHTER    (F.),    Der   Einfluss   der    nationalen    und   klerikalen    Stellung 

Gisleberts  von  Mons  auf  seine  Geschichtschrcibung.  Halle  a/S,  1879. 
Waitz  (G.),  Deutsche  Verfsasungsgeschichte,  8  vol,  2«  édit.,  1880  et  suiv. 
Wauters    (A.),    Analectes    de    diplomatique.    (Comm.    roy.   d'histoire, 

4«  série,  VII,  VIII,  X,  XIII,  XIV,  XVII.) 

—  Fragments  inédits  concernant  l'ancienne  abbaye  de  Gembloux.  (Bull,  de 
la  Comm.  roy,  d'histoire,  4®  série,  II.) 

Winkelmann  (Ed.),  Philipp  von  Schwaben  und  Otto  IV  von  Braunschweig, 

2  B.  Leipzig,  1873-1878.  (Jahrb.  d.  deutsch.  Gesch.) 
Wolters   (J.),   Recherches  historiques  sur  l'ancien  comté  de  Duras  en 

Hesbaie.  Gand,  1855, 


GISLEBERTT 
CHRONICON  HANONIENSE 


[1]  Cum  de  gestis  et  genealogia  dominorum  comitum 
Hanoniensium  imperatorumque  quorumdam  Romanorum 
et  Constantinopolitanorum.  et  regum  Francorum,  Jheroso- 
limitanorum  et  Sicilie  et  Anglorum  ',  multorum  quoquc 
principum  et  aliorum  ncbilium  cum  ipsis  comitibus  ',  sub 


'  Les  empereurs  romains  dont  il  est  fait  mention  dans  la  Chronique 
sont  :  Frédéric  !«'  (1155-1190)  et  Henri  VI  (roi,  1169;  empereur,  1191; 
t  1197J.  Sont  cités  encore  :  Henri  V  (roi,  1099;  empereur,  un;  f  1125), 
Conrad  III  (roi,  1138;  f  1152),  Philippe  de  Souabe  (roi,  1198;  f  1208). 
10  Les  empereurs  de  Constantinople  :  incidemment,  Héracli us  (610-641); 
les  Comnènes  ;  Alexis  I»'^  (1081-1118),  Alexis  II  (1180-1183)  et  Isaac  II 
(1185-1195). 

Les  rois  de  France  :  Robert  II  (996,  f  103 1),  Henri  pr  (103 1,  f  1060), 
Philippe  I»'  (1060,  t  1108),  Louis  VII  (1137,  f  1180),  Philippe  II  Auguste 
i5    (1180,  t  1223). 

Les  rois  de  Jérusalem  :  Godefroid  de  Bouillon  (1099,  f  1100)^  Bau- 
douin I«'  (iioo,  t  II 19),  Foulques  d'Anjou  (1131,  f  1144),  et,  par  erreur, 
Foulques  II,  fils  du  précédent,  Gui  de  Lusignan  (i  186),  Conrad  de  Mont- 
ferrat(ii9i-ii92),  Henri  II  de  Champagne  (1192-1 197). 
20  Les  rois  «de  Sicile  :  Roger  (1129,  f  1154),  (Guillaume  I»'  1,1154,  f  1166), 
Guillaume  II  (1166-1189)^  Tancrède  (1190-1194),  Constance  et  Henri  I" 
[Vl](ii94,tii97). 

Les  rgis  d'Angleterre  :  Guillaume  I«  rio66-io87),  Guillaume  II  (1087- 
iiio),   Henri   I"  (11 10-1135),  Etienne  (1135-1154),   Henri  II  (1154-1189), 
25    Richard  (1189-1 199). 

*  Cum  ipsis  comitibus  :  en  même  temps  que  des  comtes,  c'est-à-dire 
pour  autant  que  ces  personnages  ont  été  mêlés  à  l'histoire  des  comtes* 


Gisleberti 


brevitate  dicere  proposuerimus,  ab  Hermanno  comité  '  qui 
post   quamplures    comités    comitatum    Hanoniensem   jure 
hereditario  possedit,  et  cum  ejus  uxore  Richelde  comitissa. 
muliere    prudentissima    ac    potentissima,    inicium   habere 
volumus,  ut  inde  ad  Balduinum  comitem  \  virum  illus- 
trem  animosum  et  prudentem,  Balduini  comitis  '  et  Yolen- 
dis  comitisse  filium,  qui  uxorem  habuit  Aelidem  comitissam, 
Montibus  in   monasterio  Béate  Waldetrudis,  in   supenon 
crypta  sancti  Johannis  Baptiste  sepuitam,  —  qui  quidem 
comes  post  multos  et  inter  multos  labores  bona  comitatus 
sui  Hanoniensis  ampliavit,  et  demum  Montibus  in  monasterio 
Béate  Waldetrudis  in  superiori  choro  sepultus  fuit  ♦  —  et 
ad  ejus  filium  Balduinum  comitem  Hanoniensem  et  pnmum 
marchionem    Namurcensem  ^    virum    sapientissimum    et 
principem  potentissimum  -  qui  ex  parte  uxoris  sue  Margha- 
rete  Flandriam  per  aliquot  annos  possedit,  defunctusque 
Montibus  in   medio   monasterio   Béate   Waldetrudis   ante 
altare  beati  Jacobi  apostoli  sepultus  fuit  ^  -  et  ad  ejus  suc- 
cessores  lucidius  transire  possimus  ^ 


i3 


I  Sur  l'origine  du  comte  Hermann,  fils  de  Régnier  V,  cfr.  Vandkr-  ao 
KiNDERE,  Richildc  et  Hermann  de  Hainaui  (Bull,  de  l'Acad.  ROY.  de 
Belgique,  Classe  des  lettres,  etc.,  1899)  et  Forfnation  territortale  des 
principautés  belges  me  moyen  âge,  II,  90  et  suiv.  Gislebert  ne  remonte  pas 
plus  haut,  parce  que  la  dynastie  des  Baudouin,  dont  il  ^ /^^^  ^  ^J.f;^- 
rioeraphe,  a  pour  auteur  dans  le  Hainaut  le  second  époux  de  Rich.lde  aS 
Baudouin  I-,  fils  de  Baudouin  V  de  Flandre.  Jacques  de  Guise,  XV, 
Prolog.,  et  chap.  I  et  II,  discute  les  données  de  Gislebert  et  leur  oppose 
le  témoignage  de  Balduinus  et  Almericus  (SS.,  XXX,  159  et  suiv.). 
A  comparer  aussi  la  Chronique  dite  de  Baudouin  d'Avesnes  (edit.  Ker- 
VYN,  Istores.  II,  560  et  561). 

»  Baudouin  IV,  époux  d'Alix,  fille  de  Godefroid  de  Namur. 

3  Baudouin  III,  époux  d'Yolande  de  Gueldre. 

4  Cfr.  le  §66. 

5  Baudouin  V,  époux  de  Marguerite,  fille  de  Thierry  d  Alsace.  ^^ 

6  Cfr.  le  §  253. 

7  On  a  vu  dans  la  Préface  que  Gislebert  ne  tient  pas  cette  promesse, 
il  s'arrête  à  la  mort  de  Baudouin  V  et  ne  consacre  plus  que  quelques 
lignes  à  Baudouin  VI. 


3o 


Chronicon  Hanoniense, 


[2]  Sciendum  igitur  quod  Hermannus  cornes,  qui  cornes 
Montensis  dicebatur,  quia  ipse  Mons  caput  '  erat  et  est  seni- 
perque  erit  totius  Hanonie,  uxorem  habuit  Richildem  comi- 
tissam,  prudentemet  viribus  pollentem.  qui  defuncto  comité 

5  Valencenensi  '  absque  proprii  corporis  herede.  tam  jure 
hcreditario  quam  coemptione  facta  cum  quibusdani  nobili- 
bus  qui  in  hereditate  illa  reclamabant,  sibi  in  proprietatem 
comitatum  illum  vendicaverunt  et  ipsuni  comitatum  Valcn- 
cenensem  comitatus  Hanoni,ensis  et  castri  Montensis  honori 

lo  addiderunt,  filiumque  ^  habueruut  et  filiain,  qui  quidem 
filiusclaudus  fuisse  dicitur.  Quibus  pueris  in  sua  parvitate 
manentibus  eorum  pater  Hermannus  comes  decessit  \ 
Richeldis  vero  comitissa  vidua  supervixit  et  totam  terram 
Hanoniensis  comitatus  tam  de  jure  dotalicii  quam  de  procu- 

15  raiione  puerorum  suorum  tenuit;  que  nubsit  iiiustri  prin- 
cipi  Balduino,  comiti  Flandrie  *,  Balduini  comitis  et  Aelide 
comitisse,  filie  Roberti  régis  F^ancorum^  filio;  qui  demum 
in  monasterio  Hasjioniensis '*  cenobii,  quod  reedificaverat  ^ 
scpultus  fuit. 

20  [3J  Ilic  equiaem  Balduinus  comes  potenter  et  viriliter 
Flandriam  et  llanoniam  possedit,  et  pro  nimia  avunculi  sui 
Henrici  régis  Francorum  juventute  Franciam  procuravit  ^ 

a.  A  et  Arndt  :  Havnoiensis. 


'  Capiit,  dans  le  sens  de  localité    principale;    cfr.    l'ancien  français: 
25    chiefnu's,  principal  manoir,  et  le  mot  :  chef-lieu;  voir  aussi  §§  13  et  14. 
2  Le  dernier  comte  de  Valenciennes  avait  été  Arnoul,  mort  peu  après 
ion.  Cfr.  La  formation  territoriale,  11,  79-87. 
-'»  Roger  III,  évêque  de  Chalons-sur-Marne,  1066-1093. 
4  Vers  105 1. 
30  liaudouin  n'était  pas  encore  comte  de  Flandre  à  ce  moment;   il  ne 

le  devint  (pi'en  1067. 
'■  Baudouin  V  de  Flandre  et  Adèle,  lille  de  Robert  II  de  France. 
Hasnon,  abbaye    située  sur    la    Scarpe,    dans    l'Ostn^vant    (Nord, 
Valenciennes,  Saint-Amand).  Baudouin  l^^de  Hamaut  l'avait  restaurée  en 
35    1065  (Dt'viviER,  Hainaut,  402). 

*>  (lislebert  se  trompe,  ce  n'est  pas  Baudouin  P*"  de  Hainaut,  mais  son 
I)ère  Baudouin  V  de  Flandre  qui  fut  investi  en  France  de  la  régence,  pen- 


Gisleberti 


et  ex  uxore  sua  Richelde  duos  suscepit  filios,  Arnulphum 
scilicet  prinium  et  Balduinum  secundum,  qai  post  nimios 
laborcs  in  nimia  iniquitate  a  Flandria  exheredati  fuerunt,  et 
comitatum  Hanoniensem  sibi  in  proprietatem   retinuerunt. 
Dum  vero  Balduinus  cornes  cum  uxore  sua  Richelde  et  Flan-     5 
driam  et  Hanoniam  possideret,  ipsa  Richeldis,  mulier  astuta. 
videns  primorum  puerorum  suorum,  quos  a  comité  Her- 
manno   susceperat,   in   corpore    dcbilitatem   \    ultimosque 
pueros  quos  a  comité  Balduino  susceperat,  majori  amplectens 
dilectione,  primorum  puerorum  filium  in  clericum  filiamque   10 
in  sanctimonialem  ordinari  fecit,  cffecilque  quod  ipse  filius 
clcricus   episcopatum    Catalanensem   adcptus    est    '.    Per- 
fecitque  ipsa  Richeldis   comitissa  cum  viro  suo  Balduino, 
mediante  coemptione  et  viribus  prcvalentibus  apud  primos 
pueros,  quod  totum  comitatum  Hanoniensem  tam  in  allodiis   15 
quam  in  fcodis  et  jusliciis  sibi  in  proprietatem  acquisierunt. 
Terramenim  in  comitatu  Hanonicnsi  et  Valencenensi  sitam, 
que  tune  temporis  allodium  erat,  sub  principum  et  nobilium 
testimoniis  adepti  sunt,  feoda  vero  que  ab  imperatore  Roma- 
norum  tenebantur,  scilicet  abbatiam  ^  advocatiam  Monten-   20 
sisecclesie,  et  justiciam  comitatus  per  dominum  imperato- 
rom    Romanorum    susceperunt.   Sicque    Balduinus    comes 
Flandrie  cum  Richelde  uxore  sua  comitatum   Hanoniensem 
proprie  et  hereditarie  possedit. 

[4]    Balduinus  equidem   sepedictus    dum   Flandriam   et   25 


dant  la  minorité  du  roi,  et  ce  roi  n'était  pas  Henri  !•',  mais  son  fils 
Philippe  1".  La  même  erreur  reparait  dans  une  charte  du  30  mars  1181, 
rédigée  par  (iislebert  {pcr  f minus  Gisleberti  sccundi  notarii  met)  :  ^  Ego 
Balduinus,  ctmies  Hainoensis,  quintus  ab  illo  Balduino,  qui  Flandriam 
et  Hainoiam  possedit  et  Franciam  procuravit  »  (Devillers,  Dtscr.anal. 
de  cartulaircs  et  de  chartriers  du  llainaut,  111,  1 3 1  ),  et  dans  un  autre  acte  de 
1170  {ihid.,  260),  où  le  nom  de  Gislebert  n'apparaît  pas.  Cfr.  sur  ce  i).)int 
WaCHTER,  Der  Einfluss  der  nationalen  und  klcrikulen  Stellun^  Gislehrt^ 
7'oti  Mons  nuj  seine  Geschichtsschrcibun^,  29-30. 

>   Flandria  genero<a,  SS.,  IX,  320. 

'  Cfr.  la  note  3,  p.  3. 

?  Abbatiam,  les  droits  afférents  au  titre  abbatial. 


Chronicon  Hanoniense . 


Hanoniam  possidebat,  ammonitu  divino  animatus,  ceno- 
bium  Hasnooiense  "^  reedificavit,  suisque  bonis  propriis  tam 
in  Flandria  quam  in  Hanonia  ditavit  ',  cum  olim  a 
Hunis  '  destructum  fuisset,  et  ejus  bona  in  manus  aliénas 
5  ita  devenissent  quod  omnino  ab  illa  ecclesia  alienata  essent, 
que  quidem  bona  post  ejus  decessum  Richeldis  comitissa  et 
ejus  fiiius  Balduinus  conferendo  eidem  ecclesie  allodium 
suum  Montinium  ^  in  Brabantia  ampliaverunt. 

[5]  Balduinus  sepenominatus,  princeps  illustris  et  potens, 
10  cornes  Flandrie  et  Hanonie  *,  fratrem  habebat,  scd  non 
germanum  ^,  Robertum  nomine,  agnomine  vero  Frisonem. 
quia  in  Frisia  adultus  fuit  ^.  Hic  quidem  nulla  patrimonio- 
rum  participatione  de  jure  gaudere  debebat  ^.  Attamen  per 
ejusinjustam  reclamationen  et  versutiam,  nimia  Flandrie  et 

15       a.  A,  Ar7idt  :  Hanoniense. 


*  L'abbaye  de  Hasnon  était  située  dans  l'Ostrevant,  qui  à  cette  époque 
relevait  du  Hainaut  {\o\v  Formation  territoria/e,  P,  133  et  suiv.;;  la  restau- 
ration, faite  par  Baudouin  1",  eut  lieu  en  1065  :  charte  de  Baudouin  I", 
Gallia  christ.,  X,  instr.,  82,  et  Duvivier,  Hainaut,  402;  la  confirmation 

20  du  roi  Philippe  I"  est  datée  de  1065  également.  L'acte  auquel  Gislebert 
fait  allusion  (1086,  charte  de  Baudouin  II)  a  été  publié  par  M.  Duvivier, 
Hainaut^  444. 

^  Huni,  les  Hongrois,  probablement  lors  de  l'invasion  de  954,  où  ils 
dévastèrent  le  Hainaut  et  leCambrésis;  cfr.  Kôpke-Dummler,  230-235  ; 

25  à  moins  que  Gislebert  ne  fasse  confusion  avec  les  Normands  qui  rava- 
gèrent le  pays  dans  la  seconde  moitié  du  IX*"  siècle. 

3  Montignies  lez-Lens,  sur  la  Dendre,  dans  l'ancien  pagus  de  Brabant, 
devenu  hcnnuyer  depuis  Régnier  V  [Formation  territoriale,  II,  89  et  suiv., 
105).  Par  Brabantia,  Gislebert  entend  toujours  le  territoire  qui  corres- 

30    pondait  aux  doyennés  de  Chièvres,  de  Saint-Brixe  et  de  Hal. 

4  Baudouin  V-^  de  Hainaut  (1 051-1070),  VI  de  Flandre  (,1067-1070). 

5  Os  détail  est  inexact. 

t>  Il  avait  épousé  (Tcrtrude,  veuve  de  Florent  I*"",  comte  de  Frise 
occidentale  (f  1061). 
35  "  Cfr.  Lamb.  Hersfeld.,  SS.,  V,  180;  il  rapporte  que  c'était  une  cou- 
tume de  la  maison  de  Flandre  de  réserver  à  l'un  des  fils  la  totalité  de 
l'héritage  comtal  et  de  ne  point  affaiblir  par  des  partages  la  puissance 
acquise. 


Gisleberti 


Hanonie  evenerunt  excidia.  Contigit  '  enim  ipsum  Baldui- 
num  comitem  apud  Aldenardam  usque  ad  mortem  egrotare, 
qui   infirmitate   oppressus,   omnium   ccclcsiarum    Flandne 
omnia  sanctorum  corpora  omnesque  sanctorum  reliquias  ad 
se  apportari  jussit,  omnesque   fidèles  suos  ad  se  invitavit.     5 
Quibus  congregatis  de  eorum  consilio  Flandriam  Arnulfo 
primo  filio.Hanoniam  Balduino  secundo  filio  suo  assigna- 
vit  ';  ita  quod  si  alterutrum  eorum  decedere  contingeret, 
alter  in  utroque  comitatu  succederet.  Unde  ipsis  filiis,  tam- 
quam  justis  heredibus,  ab  universis  patris  fidelibus  fidelitates    ^o 
et  hominiorum  securitates,  tactis  predictorum   sanctorum 
corporibus  et  rcliquiis,  prcstite  fucrunt,  sed  maie  a  quam 
pluribus  observate.  Verum  quia  predicti  filii  pro  corporum 
suorum  parvitate  et  nimia  juventule  ^  ad  terras  suas  regen- 
das   non   suffîcicbant,    pater    eorum   sepedictus    Balduinus   15 
Arnulphi    primogeniti    et    totius   Flandrie   procurationem 
fratri  suo  Roberto  Frisioni  sub  intentione  bona  commisit. 
cum  idem   Robertus  et  Arnulpho  et  Balduino  hominium  et 
juramentum  fidelitatisexhibuisset,  que  postea  ipse  Robertus 
i7juillet  Dei  sui  oblitus  penitus  infregit.  Balduini  equidem  sepedicti   20 
^^^°*     principis  comilis  Flandrie  et  Hanonie  corpus  deluncti  *  in 
monasterio   Hasnoniensi  ",    quod    reedificaverat,    sepultum 
fuit.  Robertus  autem,  miles  animosus  et  in  armis  potens, 
sed  in  malicia  et  perfidia  obstinatus,  cum  suum  dominum 
suumque  nepotem  Arnulphum  comitem  juvenem  et  Flan-   25 

a.  A  et  Arndi  :  Hanoniensi  ;  Guise  :  Hasnoniensi. 


'  Cfr.  Guise,  XV,  23,  correspondant  aux  §§  4-6. 

2  Sur  ce  point  Schmiele,    Robert  der  Fricse,    36-40,  qui   conteste   la 
réalité  du  partage.  Arnoul  figure  avec  le  titre  de  comte  de  Flandre  dans 
deux  chartes  de  1070  {Gallia  christ ,  III,  instr.,  85;  MiR.Ers,  1,  161);  la    30 
même  année  il  est  mentionné  comme  comte  dans  une  donation  de  l'abbaye 
de  Saint-Ghislain,  en  Hainaut  (Duvivier,  Hainaut,  \\o). 

y  Arnoul  n'avait  que  15  ans  à  la  mort  de  son  père,  Flcrndria  Gencr., 
SS.,  IX,  321  ;  André  de  Marchiennes,  SS.,  XXVI  208,  appelle  Baudouin  : 
vix  decenncm.  Cfr.  Herman.  Tor.\ac.,  SS.,  XIV,  279  et  suiv.;  (^albert,    35 
éd.  Pirenne,  no  et  suiv. 

4  Fland.  Gen.,  SS.,  IX,   321;  GuiSE,  XV,  23  :  anno  MLXX,  XVI  Ka- 
lend.  Augusti. 


Chronicon  Hanoniense , 


driam  haberet  procurare,  omnes  fere  nobilcs  Flandrie  et 
burgorum  vires  «  sue  attraxit  voluntati,  acceptisque  ab  eis 
dolose  securitatibus,  et  dominium  Flandrie  sibi  penitus  usur- 
pare  et  dominum  suum  Arnulphuni  ab  hereditate  propria 

5  expellere  non  abhorruit.  Arnulphus  vero  ad  matris  sue 
Richeldis  comitisse  et  Balduini  fratris  sui  et  nobilium  Hano- 
niensium  confugit  auxilium,  de  quorum  consilio  ad  domi- 
num suum  et  avunculum  Henricum  *  regem  Francorum 
transivit,  qui  eum  in  militem  licet  satis  '  juvcnem  ordinavit. 

10  Ad  hec  ipse  rex  Francorum  juxta  querimoniam  Arnulphi 
Robertum  sepedictum  ad  justiciam  prosequendam  invitavit. 
Robertus  vero  de  jure  diffidens  venire  contempsit;  et  in  sua 
perdurans  iniquitate,  Fiandriam  contra continuam  Richeldis 
comitisse   et    Hanonicnsium  guerram  et  rcgis    Francorum 

15  minas  sibi  retinere  non  dubitavit.  Rex  equidem  Francorum 
Arnulphi  graviter  ferons  exheredationcm,  commoto  exercitu, 
in  Fiandriam  cum  Arnulpho  et  Richclde  matre  ejus  et  eorum 
viribus  venit.  Robertus  autem  cum  Flandrensibus  et  Friso- 
nibus  ac  Hollandensibus  ^  Francis  et  Hanoniensibus   mul- 

20  tisque  aharum  regionum  hominibus  occurrere  non  timuit. 

Exercitus  itaque  utrimque  armati  convenerunt  in  loco  qui  22  février 
Cassellum  ^  dicitur,  et  cum  gravi  conflictu  bellarent.  Flan-     1071. 
drensibus  citius  retrocedentibus,  Robertus  captus  a  Hano- 
niensibus fuit.  Contigit  econtra  Richeldem  comitissam,  que 

25   ad  suos  animandos  ad  bellum  accesserat,  a  Flandrensibus 

a.  Mcnil glaise  corrige  :  viros,  mais  le  terme  vires  est  familier  à  Gislebert; 
Guise  :  vires. 


»  C'est  Philippe  I"  qui  était  roi  à  ce  moment;  il  était  cousin  des  fils 
de  Baudouin  VI. 
30       ^  Saii^  avec  le  sens  de  très;    cfr.  §   7   :  satis  contiguus;  §  8   •.  satis 
vicino :  ij  94  :  puelle  satis  juvenis,  etc. 

3  I.e  comitatus  de  Hollant  est  cité  pour  la  première  fois  dans  le  diplôme 
de  Henri  IV  du  30  avril  1064  {Formation  territoriale,  II,  285).  C'était,  à 
proprement  parler,  le  pays  entre  la  Merwede  et  le  Lek  {lèid.,  276).  Le 

35    nom  de  comte  de  Hollande  n'apparaît  qu'avec  Thierry  V,  fils  de  Florent  I®' 
et  de  (iertrude  (en  1083). 

4  La  bataille  de  Cassel  eut  lieu  le  22  février  107 1  ;  cfr.  C/iron.  S. 
Hubert,  SS.,  VIII,  582  et  suiv. 


8  Gisleberti 


captam  fuisse.  Hanonienses  atitem  nimia  et  ultra  quam 
oporteret  pro  sue  domine  captione  moti  pietate.  Robertum 
liberum  concito  reddideruot,  ut  suam  dominam  liberam 
reciperent.  Liberatis  itaque  et  Roberto  et  Richelde,  Flan- 
drenses  ad  bellum  reversi  sunt,  inquoquamplures  Franci  et  5 
Hanonienses  ceciderunt.  Cecidit  eciam  Arnuiphus,  justus 
Flandrie  hères,  et  a  quodam  homine  suo  ligio,  Gerbodone 
nomine,  interfectus  fuit.  Prevaluit  igitur  in  bello  Robertus, 
et  qui  antea  fortis  satis  extiterat,  postea  fortior  effectus  est. 
Richeldis  vero  comitissa,  dolens  de  filii  sui  morte,  in  Hano-  10 
niam  cum  suis  rediit,  et  cum  Balduino  filio  suo  juniore 
exhereditationem  Flandrie  graviter  ferens,  contra  Robertum 
inimicicias  et  insultus  quos  potuit  commovit. 

[6]  De  Gerbodone,  qui  domiaumsuum  Arnulphum  mani- 
bus  propriis  interfecit,  pretermittendum  non  est  quod  ille  15 
penitentia  ductus,  Romam  adiens  pedibus  summi  pontificis 
se  prostravit  confitens  tanti  sceleris  peccatum.  Ad  hec  domi- 
nus  papa  cuidam  coquo  suo  manifeste  indixit  ut  eum  foras 
induceret,  eique  manus  quibus  dominum  suum  interfecerat, 
abscinderet.  Injunxit  autem  ei  secretius  ut  si  ad  extensionem  20 
ictus  manus  illius  trepidarent,  illas  ei  abscinderet  continuo; 
si  non  trepidarent,  illum  ad  se  sanum  reduceret.  Ductus 
vero  Gerbodo  ad  supplicium,  stetit  manibus  immotis  et 
nequaquam  trepidantibus.  Quod  videns  coquus  illum  ad 
dominum  papam  reduxit.  Dominus  papa  illi  injunxit  titulo  25 
penitentia  ut  ad  abbatem  Cluniacensem  *  reverteretur,  et 
ejus  preceptis  obediret.  Cujus  intentionem  bonam  ipse  abbas 
percipiens,  illum  in  monachum  ordinavit;  qui  postea  operi- 
bus  bonis  et  religione  in  Cluniacensi  ecclesia  claruit  '. 


'  Cet  abbé,  que  la  Chronique  de  Saint-Hubert  nomme  Hugues,  régit    30 
l'abbaye  de  1049  à  1 109. 

2  Tout  ce  passage  semble  inspiré  de  la  Chronique  de  Saint-Hubert, 
SS.,  VIII,  582  et  suiv.  Y  a-t-il  quelque  rapport  entre  ce  personnage  et  les 
Gerbodo  qui  furent  avoués  de  Saint-Bertin  au  XI«  siècle?  L'un  d'eux 
paraît  avoir  été  le  premier  époux  de  Mathilde,  fille  de  Baudouin  V  ;  il  eut  35 
un  fils  du  même  nom  qui  se  retrouve  dans  des  chartes  de  1056  vGuérard, 
Cartulaire  de  Saint-Bcrtin,  187)  et  de  1067  MlR/TiUS,  I,  513)  Cfr.  Freeman, 
Norman  conqiiest,  III,  645  et  suiv. 


Chronicon  Hanoniense. 


|7J  In  diebus  illis  defuncto  Gosscelone  duce  Lothoringie  ' 
—  qui  dux  dicebatur  BuUionis  "  castri,  quod  quidem 
castrum  proprium  erat  allodium  —  illo,  inquam,  Gosscelone 
qui  Odonem  Campaniensem  cum   magno  exercitu  suo  in 

5  bello  vicerat  et  ipsum  Odonem  interfecerat  ^,  filius  ejus 
unicus  ^  Godefridus,  miles  juvenis,  ei  in  omnibus  bonis 
ejus  successit.  Filias  quoque  habuerat  ipse  Gosscelo  ^  duas  : 
Raelendem  scilicet  primam  Namurcensem  comitissam 
Alberto  ^  comiti  desponsatam,  et  Ydam  secundam  comiti 

lo  Boloniensi  ^  in  matrimonio  traditam  ;  que  Yda  filios  habuit 
très,  Balduinum  ®  scilicet  qui  postea  regnum  obtinuit  viri- 
liter  Jherosolimitanum,  Godefridum  ducem  Bullionis  ^, 
qui  idem  regnum  ante  quam  Balduinus  possedit,  sed 
numquam  coronam  regiam  gestare   voluit  in   regno  Jesu 

i5  Christi,  ubi  ipse  Christus  sut  m  gestaverat  coronam,  et 
Eustacium  Boloniensem  comitem  '°,  militem  probissimum. 
Godefridus  autem  predictus,  Goscelonis  filius,  absque  proprii 
corporis  herede  decessit  ".  Quo  defuncto,  mota  est  conten- 
tio  inter  sorores  ",  scilicet  Raelendem  comitissam  Namur- 

20  censem  et  Ydam  comitissam  Boloniensem,  super  allodiis  et 


ï  Gothelon  I®"^  était  mort  en  1044.  Le  duc  de  Basse-Lotharingie,  dont 
il  est  ici  question,  est  son  fils,  Godefroid  le  Barbu,  mort  en  1069;  c'est  à 
lui   que   se   rapportent   la  plupart  des  détails  qui   suivent.   Gislebert 
confond  les  deux  personnages. 
j5        2  Bouillon,  héritage  de  Godefroid. 

3  Eudes  II,  comte  de  Champagne  et  de  Brie,  tué  le  15  novembre  1037 
à  la  bataille  de  Bar. 

4  Godefroid  le  Bossu,  assassiné  en  1076. 

5  Encore  une  erreur  de  Gislebert  :  Raelendis  était  fille  de  Gothe- 
3o   Ion  I*'^;  Ida,  fille  de  Godefroid  le  Barbu. 

6  Albert  II,  comte  de  Namur  (f  vers  1064). 

7  Eustache  II,  comte  de  Boulogne  (f  vers  1093). 

^  Baudouin  I**",  roi  de  Jérusalem  (1100-1119),  était  le  frère  cadet  de 
(iodefroid  de  Bouillon. 
35        9  Ciodefroid  de  Bouillon,  duc  de  Basse-Lotharingie,  défenseur  du 
Saint-Sépulcre  (f  iioo). 

»o  Eustache  III,  comte  de  Boulogne  (f  après  1125). 
"  Godefroid  le  Bossu  est,  en  eflfet,  mort  sans  enfant. 
"  Sorores  est  ÏTiGXdiCU 


1  o  Gisleberti 


feodis.  Et  cum  Raelendis  comitissa  soror  prima  super  Castro 
Bullioneet  majori  parte  bonorum  reclamaret,  dominus  epis- 
copus  Leodiensis  '  qui  tune  temporis  sedi  Leodiensi  preerat, 
timens  ne  cornes  Namurcensis,  qui  et  vicinia  et  hominio  ei 
satis  contiguus  erat  %  contra  ipsum  fortior  fieri  posset,  5 
pecunie  eciam  doois  et  pronnissis  corruptus,  comiti  Namur- 
censi  Alberto  ^  et  ejus  uxori  in  jure  suo  contrarius  fuit, 
auxiliumque  suum  Yde  comitisse  Boloniensi  omnimodis 
prebuit,  tam  super  allodiis  quam  super  feodis.  Et  cum 
difficiles  a  Namurco  usque  ad  Builionem  essent  transitus,  lo 
tamen  ipse  episcopus,  ad  impediendum  comitis  Namurcensis 
transitum,  in  medio  castrum,  quod  Mirwaldum  vocatum 
est,  construxit  *.  Comité  itaque  Namurcense  in  jure  suo  non 
prevalente,  Godefridus  Yde  Boloniensis  filius,  honorem 
ducatus  et  castrum  Bullionan  adeptus  fuit.  '5 

[8]  Post  disgressionem  ^  redeundum  est  ad  comitissam 
Richeldem,  que  castrum  Belli  Montis  ^  scilicet  turri  et  aliis 
munitionibus  construxit,  et  capellam  ibidem  in  honore  sancti 
Venantii  instituit,  quam  bonis  satis  conpetentibus  ditavit. 
Hec  eciam  comitissa  cum  Balduino  filio  suo  in  curia  sua  20 
officia  hereditaria  instituit,  dapiferorum  scilicet  et  pincer- 


'  Henri  de  Verdun  (1075-1091). 

2  Ménilglaise  (I,  15)  traduit  :  «  le  comte  de  Namur,  son  voisin  et 
vassal  »,  ce  qui  est  inexact.  Le  comte  de  Namur  nétait  pas  vassal  de 
l'évoque;  qui  et  vicinia  et  hominio  ei  satis  co?itiguus  erat,  signifie  littéra-  25 
lement  :  qui  le  touchait  de  très  près  par  le  voisinage  et  par  l'hommage. 
Vicinia,  c'est  la  proximité  territoriale;  hottiininm  paraît  avoir  trait  aux 
rapports  que  l'un  et  l'autre  avaient  avecleur  suzerain;  peut-être  est-ce 
une  allusion  aux  prétentions  qu'ils  élevaient  tous  deux  sur  Dinant. 
Henri  IV,  en  1070,  s'était  prononcé  en  faveur  du  prélat  et  lui  avait  3o 
conféré  les  droits  régaliens  dans  cette  ville;  il  possédait  même  certains 
biens  à  Namur  (cfr.  Cartulaire  de  Saint- Lambert,  I,  n"  XXIV). 

3  Ce  comte  était  Albert  III  (1064-1102),  fils  de  Raelendis  et  non  son 
époux. 

4  D'après  la  Chronique  de  Saint-Hubert  (SS.,  VIII,  591),  le  château  de    35 
Mirwart  sur  la  Lomme  fut  rebâti  en  1082. 

5  Guise,  XV,  41» 

«5  Beaumont,  dans  la  partie  de  l'ancien  comitatus  Lomviensis,  acquise 
par  le  Hainaut. 


Chronicon  HauGniense.  1 1 


naram,  panitariorum  et  coquorum,  camerariorumet  hostia- 
riorum';  et  cum  in  illis  officiis  Hanonienses  institueret,  cum 
eis  quosdam  Flandrenses,  qui  relictis  bonis  suis  in  Flandria 
cum  domina  sua  Richelde  et  Balduino  filio  ejus  quasi  exules 

5  in  Hanoniam  vénérant,  instituit.  Alii  quoque  quam  plures 
nobilcs  et  servilis  condicionis,  relicta  Flandria,  dolentes 
super  domini  sui  exhereditatione  cum  sepedicta  comitissa  et 
filio  ejus  Balduino  Hanoniam  inhabitaverunt,  quos  ipsa 
comitissa  et  filius  ejus  honestis  ditaverunt  beneficiis.  Richel- 

10  dis  equidem  comitissa  super  morte  filii  sui  Arnulphi  pluri- 
mum  dolens,  exhereditationemque  filii  superslitis  graviter 
ferens,  ailodia  sua  omnia  in  Hanonia  sita  episcopo  Lcodiensi 
Theoduino  %  principi  potenti  sibique   satis   vicmo,   danda        107 
obtulit,  ut  ab  eo  in  vindictam  contra  sepedictum  Robertum 

15  auxilium  habcret,  et  accepta  ab  eo  pecunia,  stipendiarios 
proinde  contra  eumdem  Robertum  conduceret.  Theoduinus 
autem  episcopus,  habito  Leodiensis  ecclesie  suorumque  fide- 
lium  nobilium  et  ministerialium  concilio,  tanta  ailodia  tanto 
honore   insignita    gratanter   susccpit   %    que    quidem    ipsi 

20  Richeldi  et  ejus  filio  Balduino  in  feodo  ligio  tencndaconcessit, 
maximamque  pecuniam  proinde  eis  tribuit.  Que  quidem 
coemptio  conventuales  ecciesias  omnes  Leodiensis  episco- 
patus  in  thesauris  suis  auri  et  argenti  graviter  afflixit  \  Hec 
quidem  omnia  Fossis  sub  testimonio  Godefridi  ducis  Bullio- 

25  nis  \  et  Alberti  comitis  Namurcensis,  et  comitis  Lova- 
niensis,   et  comitis  Cyniacensis,  et  comitis  Montisacuti  in 


»  Sénéchaux,  échansons,  panetiers,  queux,  huissiers;  voir  l'Annexe  : 
Ministcria  curiae  Hanoniensh. 

2  Théoduin,  1048-1075. 
30       3  Gislebert  emprunte  en  partie  ces  renseignements  à  la  Chronique  de 
Saint-Hubert,  SS.,  VIII,  582  et  suiv.  Cfr.  Gesta  abb.  Lobbiens.,  SS.,  XXI, 
318;    Lamb.    Hersfelu.,    SSRG.,    124   et   suiv.:   Meyer   v.    Knonau, 
Heinrich  IV,  II,  56  et  suiv.;  65  et  suiv. 

4  Gilles  d'Orval  (SS.,  XXV,   80)  ajoute  ici    quelques  détails  sur  les 
35    emprunts  que  Théoduin  dut  faire  pour  réunir  l'argent  nécessaire. 

5  (iodefroid  le  Bossu.  Il  n'est  pas  juste  de  dire  (Meyer  v.  Knonau,  II, 
^d  et  suiv.)  que  Bullionis  est  mis  par  erreur  pour  Gibbosi;  le  nom  de  ducis 
Bullionis  pouvait  être  appliqué  à  tous  les  Godefroid.  Voir  ci-après,  §  170. 


12  Gisleberti 


Ardenna  \  et  alioram  Leodiensis  ecclesie  quamplurium 
fidelium,  nobilium  et  servilis  conditionis  virorum  ordinata 
fuerunt.  Ad  hec  ipse  dominus  Theoduinus  Leodiensis  epis- 
copus,  vir  prudens  et  polens,  qui  apud  dominum  Romano- 
]'um  imperatorem  tempore  illo  gratia  et  familiaritate  poterat  5 
plurimum,  apud  ipsum  imperatorem servitio et  donismedian- 
tibus  el'fecitquod  ipse  imperator  Leodiensi  ecclesie  contulit^ 
de  consensu  et  laudamento  predictorum,  scilicet  Richeldis 
et  Balduini  filii  ejus,  omnia  fcoda  que  comes  Hanoniensis  ab 
eo  tenebat,  videiicet  abbatiam  et  advocatiam  Montensis  10 
ecclesie  et  justiciam  comitatus  Hanoniensis,  ita  quod  sepe- 
dicta  Richeldis  et  ejus  filius  Balduinus  sub  una  manu  et  uno 
hominio  ligio  universa  allodia  sua  et  familias  et  feoda  ab 
episcopo  Leodiensi  receperunt,  quod  eciam  successorcs 
eorum  eodem  modo  prosccuti  sunt,  salvis  tamen  in  omnibus  15 
béate  Waldetrudis  allodiis  propriis,  scilicet  in  Montibus  tam 
in  Castro  quam  in  villa,  et  in  villis  Quaringnon  ^  et  Gama- 
pia,  Frameriis  et  Kevi,  Brania^-Wilhotica*  et  Brania''  -Cas- 


a.  Arndt  :  Braina. 


"  Albert  111  de  Xamur  (1064  environ- 1102),  Henri  II,  comte  de  20 
Louvain  (1062  environ- 1079),  Arnoul  I"  de  Chiny  (f  1106),  Conon  de 
Montaigu  (1064.-1106);  le  seigneur  de  Montaigu  (sur  l'Ourthe;  était 
investi  du  comté  de  Iluy,  correspondant  à  la  plus  grande  partie  de  l'ancien 
Condroz.  La  traduction  latine  de  Baudouin  d'Avesnes  (d'Achéky,  Spici- 
tejT.,  III,  288)  introduit  ici  à  tort  le  nom  de  Lambert  de  Louvain,  qui  25 
était  mort  à  cette  date;  le  texte  roman  (Kervvn,  /stores,  11,  563]  ne  men- 
tionne pas  le  comte  de  Louvain.  (iislebert  ne  parle  pas  du  rôle  i)articu- 
lier  de  (iodefroid  le  Bossu  dans  cette  inféodation,  par  le  motif  sans 
doute  qu'après  sa  mort,  en  1076,  l'intermédiaire  du  duc  de  Basse- 
Lotharingie  ne  reparut  plus  (cfr.  Formation  territoriale,  11,  94}.  30 

-  Le  diplôme  officiel  est  du  11  mai  1071  [Cartu/aire  de  Saint-Lanihert , 
1,  37:  Stumpf,  n^  2743}:  la  relation  succincte  du  9  mai  107 1,  Duvivier, 
413;  Stumpf,  n»  2742Ô.  Cfr.  Haxsay,  L'inféodatio7i  du  comté  de  Hainaut  à 
l'église  de  Liège  (Soc.  d'.art  et  d'histoire  du  diocèse  de  Liège,  XIU). 

3  Mons,  Quaregnon,  Jemappes,   Frameries,  Ouévy,  Braine-le-Oomte,    35 
Braine  le-Château,  Hal,  Castres,  Hérinnes. 

4  Wihot,  wilhot,  cocu:  wilhote,  femme  trompée  par  son  mari 
((xODEfroy,  VIII,  333,  qui  note  l'application  de  cette  épithète  bizarre  à 
Braine). 


Chronicon   Hanoniense, 


tello,  Hal,  Castris,  Herinis,  que  omnia  beata  Waldetrudis 
diebus  suis,  prêter  ducatum  suum  Lothoringie  ',  in  pro- 
prietatem  sibi  retinuit,  et  ea  ecclesie  sue,  quam  in  Monte, 
qui  Castriiocus  dicitur,  instituit,  perpetuo  tenenda  attri- 
5  buit;  et  prêter  Comas  et  Nimi  et  Villam  supra  Hainam  '  et 
alia  quamplura  bona,  que  postea  ipsi  ecclesie  attributa 
fuerunt. 

[9]  In  tôt  ^  et  tantorum  aliodiorum  et  feodorum  predicto- 
rum  assignatione  Leodiensi  ecclesie  facta,et  tanti  viri.scilicet 

lo  comitis  Hanoniensis,  hominio  ligio,  constitutum  fuit  *  quod 
cornes  Hanoniensis  domino  suo  episcopo  Leodiensi  servitium 
et  auxilium  ad  omnia  et  contra  universos  homines  cum 
omnibus  viribus  hominum  suorum  tam  equitum  quam 
peditum  débet,  et  hoc  in  propriis  expensis  episcopi,  post- 

i5  quam  ipse  comes  a  comilatu  Hanoniensi  exierit.  Si  dominus 
cornes  ad  dominum  episcopum  pro  terra  sua  recipienda 
accesserit,  dominus  episcopus  ei  débet  expensas,  postquam 
a  comitatu  Hanoniensi  exierit.  Si  dominus  episcopus  comi- 
tem  Hanoniensem  ad  curiam  invitaverit  vei  ad  colloquium 

20  aliquod,  si  militer  débet  ei  expensas.  Si  dominus  imperator 
Romanorum  comitem  Hanoniensem  ad  curiam  suam  invita- 
verit ob  aliquam  causam,  episcopus  Leodiensis  eum  in  pro- 
priis expensis  ad  curiam  illam  salvum  ducere  débet  et  redu- 
cere,  et  pro  eo  in  curia  juri  stare  et  respondere.  Preterea 

33  si  quis  terram  Hanoniensem  ad  malefaciendum  aggressus 
fuerit,  episcopus  Leodiensis  comiti  Hanoniensi  débet  exerci- 


>  Sur  le  prétendu  duché  de  Waudru,  cfr.  le  §  13. 
«  Cuesmes,  Nimy,  Ville-sur-Haine, 
3  Guise,  XV,  42. 
3o       *  Les  détails  qui  suivent  paraissent  empruntés  à  un  acte  aujourd'hui 
perdu,  et  qui  doit  être  postérieur  non  seulement  à  1076,  car  il  ne  fait 
aucune  mention  de  Godefroid  le  Bossu  qui,  jusqu'à  sa  mort,  fut  le  suzerain 
de  Richilde  et  l'intermédiaire  entre  elle  et  l'évéque  de  Liège  (cfr.  Forma- 
tion  territoriale,  II,  94),  mais  même  à  1082,  date  de  l'institution  de  la  Paix 
35    de  Liège,  dont  il  est  question  dans  la  dernière  phrase  de  ce  paragraphe. 


1 4  Gisleberti 


tum  contra  exercitum  in  propriis  expensis  episcopi.  Si  cornes 
Hanoniensis  castrum  aliquod,  quod  ad  honorem  suum  per- 
tineat,  obsèdent,  vel  contra  eum  obsessum  fuerit,  episcopus 
ei  débet  subvenire  in  propriis  expensis  cum  quingentis  mili- 
tibus,  et  cornes  ei  débet  facere  haberi  forum  victualium  5 
justum  '.  Si  in  campis  herba  pateat,  vel  alia  victualia 
pateant  equis  necessaria,  episcopus  cum  suis  ea  ad  volunta- 
tem  suam  accipere  potest.  Hoc  quidem  auxilium  episcopus 
Leodiensis  ter  in  anno  quaqua  vice  videlicet  quadraginta 
diebus  débet  comiti  Hanoniensi.  Cum  comité  Hanoniensi  lo 
très  Hanonie  castellani,  scilicet  castellanus  Montensis,  et 
castellanus  Belli  montis,  et  castellanus  Valencenensis,  homi- 
nium  faciunt  episcopo  Leodiensi.  Episcopus  Leodiensis  in 
natali  Domini  débet  comiti  Hanoniensi  tria  paria  vestium, 
quarum  singule  vestes  debent  valere  sex  marchas  argenti  i^ 
pondo  Leodiensis,  et  cuique  castellano  nominato  vestes,  que 
eciam  singule  sex  marchas  valere  debent.  Si  quod  allodium 
in  toto  comitatu  Hanoniensi  comiti  datum  fuerit.  et  postea 
ab  ipso  in  feodo  accipiatur  ',  vel  si  aliquod  allodium  intra 
terminos  sui  comitatus,  vel  servos  vel  ancillas  sibi  in  proprie-  20 
tatem  acquisierit,  ipse  statim  ea  ab  episcopo  Leodiensi  cum 
alio  feodo  suo  tenet;  et  cum  quamplures  principes,  duces 
et  barones  scilicet  et  comités,  et  alii  nobiles  et  corum  homi- 
nes  pacis  Leodiensi  justicie  habeant  respondere  et  satisfa- 
cere  ^,  comités  Hanonienses  vel  homines  ejus  pacis  eidem  25 
justicie  nequaquam  tenentur  respondere. 

[10]    Richeldis  ^  comitissa   et   Balduinus   ejus    filius   de 


»  Baudouin  d'Avesnes  traduit  :  loial  inarchié  de  viandes  (Kkrvyn, 
latores,  il,  563). 

2  Si  un  alleu  est  donné  au  comte  et  repris  ensuite  de  lui  en  heJ  (par  le    3o 
donateur);  c'est  la  reprise  de  fief . 

?  Baudouin  d'Avesnes  {loc.  cit.,  563)  traduit  assez  inexactement  :  de 
quoi  plusour  baron  et  leur  homme  sont  tenu  à  respondre,  li  quens  ne  si 
homme  n'i  sont  de  rien  tenu.  (Je  corrige  la  ponctuation  de  Kervvn  qui 
n'a  pas  compris  ce  texte).  -15 

4  Guise,  XV,  43. 


Chronicon  Hanoniense.  i5 


accepta  ab  episcopo  Leodiensi  pecunia  coadjutores  et  stipen- 
diarios  multarum  regionum  contra  Robertum  supradictum, 
qui  violenter  Fiandriam  tenebat,  quoscumque  potuit  con- 
duxit.   scilicet  ducem   Bullionis,    comitem   Namurcensem, 

5  comitem  Lovaniensem,  comitem  Montis-acuti ,  comitem 
Cyniachi,  comitem  Altimontis  ""  '  multosque  alios,  et 
Roberto  quos  potuit  insultusfecit;  attamen  nichil  ois  profuit. 
Deinde  Robertus  qui  a  Hanoniensibus  continuos  sustinebat 
assultus,  eorum  vires  parvipendens,  commoto  exercitu  in 

10  comitatum  Hanoniensem  venit,  cui  Hanonienscs  in  Braban- 
tia,  in  territorio  qui  dicitur  Brokeroia  %  prope  Montes, 
occurrerunt,  et  cum  gravi  bello  dimicarent,  Hanonienses 
numéro  pauci  ad  defensionem,  ceciderunt  quamplures;  unde 
locus  ille  appellatus  est  Mortalis  Haya  l  Robertus  equidem 

15  iniquitate  et  superbia  accensus  prope  Montes,  in  loco  qui 
dicitur  Dura  %  Hainam  fluvium  transivit;  sicque  per  Hano- 
niam  transeundo  in  suis  viribus,  et  pretermittens  Valence- 
nas,  manere  proposuit  in  loco  qui  dicitur  Wavercins  *  ^ 
super  Scaldum  fluvium,  ibique  munitione  facta  fossatis  et 

20  lignis,  secessit  in  Fiandriam  relictis  ibi  trecentis  militibus, 
qui  Hanoniam*  in  viribus  suis  assidue  infcstabant.  Balduinus 
autem  juvenis,  Hanoniensis  comes,  super  tanta  clade  contra 
inimicos  suos  querens  subsidium,  ad  partes  transivit  Adval- 

a.  Chron.  de  Hain.  Aug.  Lacr.  :  Hainsmont.  —  è.  Ibid,  :  Warechin. 


25  ï  II  n'y  eut  jamais  de  comte  de  Haumont;  faut-il,  au  lieu  de  A/ttmontts, 
lire  Clarimontisf  On  ne  connaît  pas,  en  107 1,  le  comte  de  Clermont- sur- 
Meuse, si  toutefois  ce  titre  existait  déjà.  A  Clermont  en  Beauvaisis  le 
comte  contemporain  de  Richilde,  s'appelait  Renault. 

2  La  forêt  de  Broqueroie,  au  nord-est  de  Mons,  sur  la  rive  droite  de  la 
30    Haine,  s'étendait  en  partie  sur  l'ancien  Brabant  (Duvivier,  Hainaut,  53 

et  61). 

3  Haia,  forêt  enclose. 

4  On  ne  connaît  pas  près  de  Mons,  sur  la  Haine,  de  lieu  de  ce  nom  ; 
Dour  est  au  sud  de  ce  cours  d'eau.   M.  Duvivier  {Hainaut,  53,   n.  2) 

35    a  reconnu  que  Dura  ne  pouvait  être  que  Douvrain,  hameau  de  Baudour. 

5  Ce  n'est  pas  Warcoing,  comme  le  dit  Arndt,  mais  Wavrechain  sous 
Denain,  au  sud-ouest  de  Valenciennes  (canton  de  Bouchain). 


Gisleberti 


lenses  \  et  cum  auxilio  domini  sui  Leodiensis  episcopi  et 
suorum  quorumdam  in  multitudine  militum  ex  improviso 
predictis  hostibus  suis,  qui  apud  Wavercin  manebant, 
incautis  supervenit,  quosdam  quidem  interfecit,  quosdam 
captos  detinuit;  ita  quod  fere  nuUus  evasit,  eorumque  muni- 
tio  prostrata  fuit. 

[11]  Sepedicta  Richeldis  ^  et  ejus  filius  Balduinus  sic  a 
Flandria  injuste  prorsus  expulsi  manserunt;  qui  operibus 


'  Les  AJva/Ic'nses  sont  les  habitants  de  l'aval ,  en  quelque  sorte  des 
Pavs-Bas.  Il  semble  que  la  famille  des  Baudouin  avait  conservé  des  rajv  lo 
ports  avec  les  seigneurs  de  Wassenberg,  devenus  comtes  de  Gueidre,  qui 
étaient  issus  des  environs  d'Antoing  (ancien  Brabant,  devenu  hennuyer.. 
On  verra  Baudouin  III  épouser  Yolande  de  Gueidre.  Les  autres  passages 
où  il  est  question  à.' Adi'a/ lenses  sont  :  au  §  q,  le  cardinal  Gérard  traverse 
les  partes  AdTallcnscs  pour  arriver  en  Hainaut;  nous  savons  qu'il  avait  15 
été  à  Liège. 

Au  §  32,  (jérard,  fils  de  Yolande  de  Gueidre,  obtient  des  alleux  du  coté 
de  sa  mère,  in  Admllcnsibus yartibus;  il  s'agit  bien  ici  de  la  (iueldre. 

Au  §  100  :  Asra  in  parte  Advallensiiivi.  Ce  peut  être  Assche  en  Bra- 
bant ou  Asch,  en  Betuwe.  20 

Au  §  112  :  Les  Hennuyers  se  trouvant  en  présence  des  Brabançons  aidés 
de  quelques  Flamands  cito  Advallensibus  insultum  fuerunt. 

Au  §  147  :  Les  Advallenscs  sont  opposés  aux  vassaux  du  comte  de 
Champagne,  aux  Flamands,  aux  Brabançons;  le  comte  a  parmi  eux  de 
nombreux  parents  de  la  famille  de  Gueidre.  25 

Au  §  150  :  Henri  roi  quittant  Maestricht  se  retire  /«  AdTallcnscs  partes 
jusqu'à  KaisersNverth.  La  Chronique-Lacroix  traduit  ici  :  Il  alla  en  Avau- 
tierre.  Avauterre  ou  Avalicrre  désigne  la  terre  basse;  (^odefroy  (I,  507) 
a  tort  de  dire  l'Austrasie,  ce  qui  est  beaucoup  trop  général.  Cfr.  Grand. 
Chron.  de  France,  V,  6,  P.  Paris  :  De  ce  royaume  d'Austrasie  dient  30 
aucunes  croniques  que  elle  fu  aucune  fois  apelée  Loerainne  et  que  elle 
comprent  toute  Avauterre  (l'éditeur  a  mis  Avanterre)  et  toute  celle  pre- 
mière Alemaigne,  etc.  Advallenscs  se  traduira  par  Avalais.  Les  Avalois 
((jOdeproy,  Ibid.)  sont  opposés  tantôt  aux  Flamands  et  aux  Lorrains 
{Garin  le  Leherain).,  tantôt  aux  Bourguignons,  François.  Angevins,  Fia-  35 
mands  {Aymcric  de  Xarbonnc).  Cette  expression  fréquente  dans  les  chan- 
sons de  (îeste  est  peut-être  une  réminiscence  poétique  de  Gislebert. 

2  (iuisE,  XV,  45  =  §§  II  et  12. 


Chronicon  Hanoniense.  17 


bonis  et  elemosinis  intendentes,  in  aliodio  suo  proprio  eccle- 
siam  Sancti  Dyonisii  in  Brokeroia  construxerunt  \  in  qua 
monachos  ad  serviendum  Deo  instituerunt,  et  ipsam  villam 
multisque  in  locis- terras  cultas  et  incultas,  silvas,  prata, 
5  aquas,  servoset  ancilias  eidem  ecclesie  contulerunt  et  qua 
potuerunt  libertate  eam  honoraverunt. 

[12]  In  diebus  illis  Montibus  in  ecclesia  Sancti  Pétri  i3 
erant  canonici,  quorum  prébende  ad  donationem  capituli 
Beati  Germani  pertinebant.  Unde  sepedicta  Richeldis  comi- 

ïo  tissa  et  Balduinus  filius  ejus  effecerunt  quod  prebendas  illas 
in  usus  monachorum  Sancti  Dyonisii  converterunt  \  Et 
cum  omnes  oblationes  aitarium  Montensium  monasteriorum 
et  capellarum  ad  capellanos  Béate  Waldetrudis,  scilicet  ad 
canonicos  Sancti  Germani  pertinerent,  excepto  monasterio 

ï5  Sancti  Pétri,  compositum  fuit  postea  et  firmatum  quod  eccle- 
sia Sancti  Germani  monasterium  Sancti  Pétri  ab  ecclesia 
Sancti  Dyonisii  sub  annuo  censu  sex  denariorum,  in  ipsius 
Sancti  Dyonisii  festo  solvendorum  in  ipsa  ecclesia  Sancti 
Dyonisii,  suscepit  perpetuo  tenendum  \ 


25 


20  »  La  charte  de  fondation  de  l'abbaye  de  Saint-Denis  en  Broqueroie  a 
été  publiée  en  dernier  lieu  par  DfViviER,  Hainaut,  430  (1081);  par  un 
autre  acte  {Ihid.,  432,  1082),  Richilde  soumit  le  nouveau  monastère  à 
l'abbaye  de  Sauve-Majeure,  dans  le  diocèse  de  Bordeaux.  Gérald,  premier 
abbé  de  Sauve-Majeure,  avait  été  moine  à  Corbie,  puis  abbé  à  Saint-Vincent 
de  Laon.  Voir  sa  vie  dans  AA.  SS.,  avril,  I,  423-430;  cfr.  Le  Long, 
Histoire  du  diocèse  de  Laon,  191,  et  Berlière,  Monasticon  belgicum,  1,  230 
et  suiv. 

^  Cfr.  DiJViviER,  Hainaut,  438,  charte  de  Baudouin  II,  1084.  L'analyse 
de  Gislcbcrt  manque  quelque  peu  de  précision.  L'acte  porte  qu'au  décès 

30  des  chanoines  de  Saint-Pierre  leurs  prébendes  seront  attribuées  aux 
moines  de  Saint-Denis.  Cette  disposition  fut  confirmée  en  11 17  par 
Baudouin  III  (Miraeus,  I,  677). 

^^  Voici  le  sens  de  ce  passage.  Baudouin  II  avait  donné  à  l'abbaye  de 
Saint-Denis  l'église  de  Saint  Pierre  de  Mons,  et  décidé  qu'au  fur  et  à  la 
mesure  de  l'extinction  des  chanoines  leurs  prébendes,  qui  étaient  à  la 
collation  de  Saint-(iermain,  passeraient  aux  moines  de  Saint-Denis.  II 


35 


i8  Gisleberti 


[13]  De  ecclcsia  Béate  Waldetrudis,  que  caput  '  est  totius 
Hanonie,   inter  cetera  dicendum  est.   Satis  etenim  constat 
quod   sanctus  Walbertus  dux   '   fuit   Lotharingie  ^   cujus 
ducatus  per  Cameracesium  et  Hanoniam  et  Brabantiam  et 
Hasbaiiiam  et  Ardennam  usque  Renum  protendebatur,  cujus   5 
uxor  fuit  sancta  Bertilia.  Inter  cetera  autem  bona  multa  que 
habuit,  allodiis  multis  propriis  tam  in  Hanonia  quam  in 
Brabantia  ditatus  fuit;  qui  de  predicta  uxore  sua  Bertilia 
sancta  filias  habuit  duas  sanctissimas,  beatam  scilicet  Walde- 
trudem   et   beatam   Aldegundem.    Defuncto   autem   sancto   10 
Walberto,  cum  filios  non  haberet,   filia  ejus  primogenita, 
beata  scilicet  Waldetrudis,  in  ducatus  honore  ei  successit, 
pluribusque  allodiis  pro  sua  parte  ^audebat.  Beata  equidem 
Waldetrudis  nupsit  viro  illustri,  Magdelgario  scilicet,  qui 
postea  sanctus  Vincentius  appellatus  est  ;  de  quo  filios  habuit   15 
duos,  Landricum  et  Deslinum,  qui  meritis  suis  exigentibus 
sancti  dicti  sunt,  et  filias  duas,  sanctam  scilicet  Aldetrudem 
et  sanctam  Madelbertam  vir^ines.   Beata  Aldegundis  tam 


résultait   de  cette  double  disposition  un  amoindrissement  pour  Saint- 
Germain,  qui  continuait  à  percevoir  toutes  les  offrandes  faites  aux  autels    20 
de  Mens,  mais  non  celles  faites  à  Saint-Pierre.  C'est  pourquoi  il  intervint 
plus  tard^^)  un  arrangement  en  vertu  duquel  l'abbaye  de  Saint-Germain 
reprit  à  celle  de  Saint-Denis  l'église  de  Saint-Pierre. 
'  Caput,  l'église  principale  du  Hainaut. 

2  Sur  les  ducs  de  la  période  mérovingienne,   cfr.  Waitz,   VG.,    II.    25 

2\  50-55- 

3  Le  nom  de  Lotharingie  est  un  anachronisme.  Tous  les  détails  qui 
suivent  sont  légendaires.  A  voir  les  Vies  de  sainte  Waudru  [\  vers 
686-688),  d'après  un  manuscrit  du  XP  siècle,  Analectes.  IV,  218-231; 
autre,  attribuée  à  Philippe,  abbé  de  Bonne-Espérance,  Xll"  siècle,  30 
AA.  SS.,  avril,  I,  831-841,;  de  saint  Vincent,  f  vers  677,  AA.  SS.,  juillet, 
III,  668-677;  de  saint  Walbert  et  sainte  Hertilie  {Miracula,  du  17*  siècle), 
AA.  SS.,  mai  II,  635-637;  de  sainte  Aldegonde,  1 684  :  trois  vies,  AA.  SS., 
janvier,  II,  1035-1040,  1040-1047,  1047-1050;  la  première  est  peut-être  due 

à  un  contemporain  (cfr.  .Molinier,  Sources  de  l'histoire  de  France,  I,  152,    35 
n«  520);  de  saint  Landric,  AA.  SS.,  avril,  II,  489-491  ;  de  saint  Dentlinus, 
AA.  SS  ,  7  juin,  III,  39-40:  de  sainte  Aldetrude,  f  vers  696,  AA.  SS.. 
février,  III,  510-511;  de  sainte  Madelberte,  f  vers  705,  AA.  SS.,  sep- 
tembre, 111,  109-1 II. 


Chronicoji  Hanoniense , 


regum  quam  principum  spernens  nuptias  soli  Deo  adhesit  ; 
que  in  proprio  allodio  suo,  Melbodio  '  scilicet,  ecclesiam 
suam  construxit,  et  eam  sua  parte  allodiorum  ditavit,  et  in 
ea  sanctimoniales  ad  serviendum  Deo  instituit,  cum  quibus 

5  ipsa  religionis  habitum  sibi  assumpsit.  Beatus  Vincentius 
spretis  mundanis  in  Altimontis  '  ecclesia  monachus  effec- 
tus  est,  qui  ecclesiam  suam  in  Sonegiis  ^  instituit,  et  in  ea 
monachos  instituit.  Ipsa  autem  ecclesia  ab  Hunis  postea 
destructa  fuit  *,   deinde  a  quibusdam  benefactoribus  res- 

10  tructa,  in  qua  canonici  tune  instituti  fuerunt.  Beata  Walde- 
trudis  Deo  prorsus  placere  desiderans,  multa  per  loca 
ecciesiis  in  possession um  suarum  largitione  intendens  bene- 
facere,  eiegit  sibi  locum  in  proprio  allodio  suo  ^  qui  Castri- 
locus  ^  dicitur,  ad  habitandum,  qui  locus  vastus  erat  penitus, 

15  in  quo  mons  ab  antiquo  firmatus  imminebat,  ibique  eccle- 
siam suam  construxit,  quam  allodiis  suis  tam  in  Hanonia 
quam  in  Brabantia  honoravit,  et  in  ea  canonicas  et  canonicos 
instituit,  canonicas  quidem  ut  ecclesiedeservirent,  canonicos 
vero  ut  ecclesie  in  bonis  temporalibus  providerent,  et  ad 

20  nécessitâtes  omnes,  et  ad  omnia  negotia  ecclesie  proquirenda 
parati  essent.  Allodia  autem  que  sibi  beata  Waldetrudis  in 
proprietatem  demum  retinuit,  eciam  sue  ecclesie  in  perpetuo 
cum  omni  libertate  contulit,  scilicet  illam  villam  que  Montes 
dicitur  et  ab  antiquis  Castrilocus  nominabatur,  et  \illas  in 

25  Hanonia,  Quarinum  scilicet  et  Gamapia,  Frameries  et  Kevi, 
et  in  Brabantia  villas  Herinis,  Castris,  Hal  et  Braniam-Cas- 
tellum.  Videns  autem  filios  suos  et  filias  omnino  terrena 
spernere  et  celestibus  inhiare,  principatum  ducatus  qui  ad 


^  Maubeuge,  sur  la  Sambre  (Nord,  Avesnes,  Maubeuge). 
30       ^  Haumont,  au  sud-ouest  de  Maubeuge. 

3  Soignies,  dans  l'ancien  Brabant  hennuyer. 
•+  Voir  la  note  2  de  la  page  5. 

?  D'après  la  Vita  Waldetrudis,  p.  224  (manuscrit  du  XI®  siècle,  Analectes, 
IV,  218  et  suiv.),  l'emplacement  de  Mons  n'était  pas  un  alleu  héréditaire 
35    de  Waudru  ;  il  avait  été,  à  sa  demande,  acheté  par  Hidulphe. 

^  Le  nom  de  Castrilocus  apparaît  dès  le  VII®  siècle;  cfr.  Duvivier, 
Hainaut.  162,  n.  4.  La  vie  de  sainte  Aldegonde  en  rapporte  l'origine  à  un 
ancien  camp  romain  (AA.  SS.,  janvier,  II,  1036). 


20 


Gisleberti 


ipsam  jure  paterno  devenerat,  consanguinee  sue,  scilicet 
Aye,  reliquit;  que  Aya  viro  nobili,  militi  strenuo  ^  nupsit, 
Hyldulfo  scilicet,  eu  jus  sancti  corpus  in  Lobiensi  ecclesia 
requiescit  \  Que  quidem  Aya  sancta  allodia  sua  propria, 
scilicet  Comas  et  Nimi  et  Braniam-Wilhoticam,  ecclesie  5 
Béate  Waldetrudis  libéra  dédit,  unde  miraculum  gloriosum, 
quod  postea  evenisse  refertur,  non  est  cum  silentio  preter- 
eundum.  Defuncta  sancta  Aya,  cujus  corpus  in  Montensi 
ecclesia  requiescit  honorifice,  post  ejus  decessum  multis 
preteritis  annis,  malefactores  quidam  allodia  *  que  sancta  10 
Aya  ecclesie  Béate  Waldetrudis  contulerat,  sibi  usurpare 
presumpserunt,  dicentes  ea  de  jure  ad  se  pertinere.  Post 
longam  vero  inter  ecclesiam  et  malefactores  illos  litem,  et 
ipsius  ecclesie  conventus  non  diffidens  de  jure,  qui  in 
Domino  spem  suam  totam  posuerat,  testimonio  sancte  Aye,  15 
que  per  multos  annos  tumulata  jacuerat,  super  his  se  com- 
misit.  Que  a  sepulchro  suo,  utraque  parte  audiente,  testata 
est  allodia  illa  esse  béate  Waldetrudis  propria  et  libéra  de 
jure;  sicque  omnia  illa  allodia  ad  ecclesiam  Béate  Walde- 
trudis remanserunt,  quousque  de  Brania-Wilhotica  major  20 
pars  postea  ad  comitem  Hanoniensem  per  concambium 
devenit  '. 

[14]  Satis  igitur  patet  quod  Mons,  qui  et  Castrilocus 
dicitur,  de  jure  caput  totius  Hanonie  esse  debeat,  cum  beata 
Waldetrudis  totius  Lotharingie  •  ducissa  in  ipso  loco  tam  25 
vivens  quam  mortua  seculo  habitare  elegerit,  et  cum  comes 
Hanoniensis  ad  ipsius  ecclesie  abbatiam  ^  et  advocatiam  ab 
antiquo  sublimatus  fuerit,  et  cum  bonis  multis  ipse  et  ejus 

a.  A  :  strennuo;  A'  :  strenuo.  —  è.  A  :  allodya.  —  c.  A  :  Lolhoringie. 


1  De  S.  Hidulpho  duce  Lobii  et  Binchii  m  Belgio,  A  A.  SS.,  23  juin,  IV,    30 
582-583;   de   S.   Hidulpho  et  S.   Aya   ejus  conjuge,    A  A.    SS.    Belgii,    \\ 
533-544;  û'^  ^"^^  Aya  comitissa  Montibus,   AA.  SS.,   18  April,  II,  579-582. 

Ce  dernier  texte  est  presque  identique  à  celui  de  Gislebert. 

2  Cfr.  §  40. 

3  Abbalia,  la  dignité  abbatiale. 


Chi^onicon  Hanoniense.  21 


feodati  tam  in  Hanonia  quam  in  Brabantia  ditati  sunt  ;  verum 
cum  et  in  prima  ipsius  ecclesic  institutione  abbatissa  fuerit 
ad  ecclesiam  regendam  ordinata,  cujus  electio  ad  capitulum 
ipsius  loci  proprie  pertinebat ,  incerti  sumus  '  quomodo 
5  abbatia  ipsius  ecclesie  ad  advocatos  suos  comités  Hanonienses 
in  proprietatem  devenerit  et  hereditatem.  Statutum  fuit 
equidem  ut  ad  abbatiam  proprie  pertineret  tercia  pars  "" 
predictorum  allodiorum  sancte  VVaidetrudis,  ut  per  illam 
partem  ^  due  partes  in  meliorem  ecclesie  provenirent  com- 

10  moditatem,  meliusque  ad  ejus  usus  salvarentur,  scilicet  in 
Quarignon,  Gamapia,  Frameries  et  Kevi  et  m  Heriois. 
[Verum  cum«  in  prima  ipsius  ecclesic  institutione  abbatissa  ad  regen- 
dam  ecclesiam  ordinata  fuisset  à,  multe  et  per  multos  annos  in  digtiitate  il/a 
succcsserunt  abbatissc.  Cujus  abbatisse  electio  ad  capitulum  pertiiiebat ,  elccta- 

15  que  domino  imperatori  Romanorum  prcsentabatur,  a  quo  ipsa  ad  regendam 
ecclesiam  regalia  suscipiebat.  Contigit  autem  quod  cum  quedam  abbatissa 
super  quibusdam   ecclesie   negotiis  ad  dominum  imperatorem   Romanormn 

a.  Plus  haut  :  et  in  prima.  —  b.  Plus  haut  :  fuerit  ad  ecclesiam  regendam 
ordinata. 


20  I  Ce  passage  a  fait  l'objet  d'une  observation  de  Hantke,  P>ie  Chronik 
des  Gislebert  von  Mo7is  (pp.  45  et  suiv.),  qui  y  voit,  avec  raison  je  pense, 
une  interpolation.  Gislebert  commence  par  dire  qu'il  ignore  de  quelle 
façon  le  comte  de  Hainaut  a  acquis  le  titre  d'abbé  de  Sainte-Waudru, 
puis  reprenant  la  même  idée  dans  les  mêmes  termes  :  Verum  cumin  prima 

25  ipsius  ecclesie  institutione  abbatissa  ad  regendam  ecclesiam  ordinata  fuisset, 
il  fournit  une  explication  complète.  Peut-être,  comme  le  conjecture 
Hantke,  l'addition  a-t-elle  été  faite  par  Gislebert  lui-même,  qui  en 
même  temps  a  complété  les  indications  relatives  aux  charges  qui  incom- 
baient à  l'abbé  et  la  liste  des  biens  dont  une  part  lui  avait  été  attribuée. 

30  Le  copiste,  s'il  en  est  bien  ainsi,  aura  machinalement  conservé  les  deux 
textes.  J'imprime  entre  crochets  en  petits  caractères  le  passage  intercalé 
en  faisant  ressortir  par  la  disposition  typographique  les  additions  et  les 
changements  apportés  à  la  première  rédaction. 

2  C'est  la  constitution  de  la  mense  abbatiale,  réalisée  sans  doute  avant 
35    la  fin  du  X"  siècle. 

3  per  illam  partem,  c'est-à-dire  :  grâce  à  cette  affectation  spéciale  d'un 
tiers  des  revenus. 


2  2  Gisleberti 


scpius  rccurrerct ,    quidam  cornes  Mo7itensis    '   ad  abbatic  ii/ius  dignitatevi 
anhelmis.    nim  ipsc  et  gratta  et  consanguinitate  apiid  qucmdam   dominum 
imperatorem  satis  possct,  petiit  ab  ipso  imperatore,  ut  abbatie  illius  domiriatio- 
ncm  ci  concéder  et,   ita  quod  post  elcctioncm  ipsa  abbatissa  de  manu    i/jsius 
comitis  et  suorum  successorum  diguitalis  liujus  bona   suscipcrct.    Asserebat      5 
enim   ipse   dominus   cornes,    et  suggcrebat   domino   imper atori  bona   abbatie 
minime  esse  commoditatis.  Ciii  quidcm  comiti  dominus  imperator  dominium 
abbatie  contulit,  sed  non  de  conscnsu  ccclcsie.  Contigit  itaquc  paulo  post  abba- 
tissam  Montensem  dcccderc.  Oua  dcfuncta  comes  ille  abbatiam  ipsam  occu- 
pavit,  dicens  illam  suam  esse  propriam,  capituli  contradicens  elcctioni.  A  t    ïO 
capituluminsolita  volcns  libertate  mamrc.  ad  dominum  imperatorcm  quosdain 
canonicos  et  canonicds  de  saniorc  parte  capituli  transmisit,  propalando  ci  inju- 
riam  super  electione  sibi  illatam.  ibiquc  de  gratin  et  consensu  domini  impe- 
ratoris,  in  eiiis  presentia  quanidam  domitiam  Odam  ^  nomine  in  abbatissam 
elegerunt,  que  ad  ecclesiam  rei'ersa  nullam  apud  sepedictum  coinitem  paccm    15 
habcre  potuit.  Ecclesia  autcm  oj/'ensani  comitis  noîens  sustinere.  dominuwquc 
imperatorem  per  multos  laborcs  magnasquc  expensas  in  longinqui^  regionibus 
non  valens  proscqui,  voluntati  domini  comitis  suique  advocati  acquievit.  Abba- 
tissa autem  illa  ccdcnte,  dominus  comes  Hanonicnsis  et  abbas  et  ad^ocatus 
mansit,  sicquc  abbatia  in  comitum  hereditatem  devoiit,  qui  de  bonis  que  ad    20 
partem  abbatie  pcrtinebant  multa  per  loca,  salua  tamen  donatione  capituli, 
hvmines  quosdam  feodavit.   Statutum  equidcm   tuerat  «  ut  ad   abbatiam 
proprie  pcrtinerct  tercia  pars  i>  allodiorum  sancte  Waldetrudis,  ut  per 
illam  partem  due  parles  in  meliorem  <^  provenirent  prebendarum  com- 
moditatem,  mcliusquc  ad  usus  'i  ecclesie  salvarentur,  et  per  illam  abbatie    25 

a.  Plus  haut  :  fuit  equidem.  —  b.  Plus  haut  :  predictorum  allodiorum,  — 
c.  Plus  haut  :  in  meliorem  ecclesie  provenirent  commoditatem.  —  d.  Plus 
haut  :  adejus  usus. 


'  Si  ces  détails  sont  exacts,  il  est  difficile  de  dire  à  quel  comte  et 
à  quel  empereur  Gislebert  fait  allusion.    Régnier  I'^'"  était  petit -fils  de    30 
Lothaire  1«^  Est-ce  à  lui  qu'Arnulf  aurait  conféré  le  titre  d'abbé  laïque? 

^  Oda  est  la  seule  abbesse  de  Sainte-Waudru  (en  dehors  de  la  fondatrice 
et  de  sa  cousine  Aya)  dont  le  nom  nous  soit  conservé. 

Sur  cet  incident  et  l'interprétation  qu'en  ont  donnée  certaines  chro- 
niques 'peu  anciennes^  de   Nivelles,   consulter   Takljer  et  ^^'A^TKR^-,    35 
Géographie  des  communes  belges,  Ville  de  Nivelles,    24,    et    Df\ii.lkks, 
Chartes  du  chapitre  de  Sainte-  Waudrti.  Introduction,  xx  et  suiv. 


Chî^onicon  Hanoniense.  23 


partem  ecclesia  ab  hiis  que  a  domino  papa  cl  cjiis  /cfraiis  et  domino  Rcmensi  et 
domino  Cameracensi  et  eorum  ojfficialihus  quayidoqiic  requiru7itur,  que  quidem 
giste  *  vel  porsonia  '  imlgariter  dicuntur,  ab  abbatc  prorsua  libcrctur.  Bona 
autem  cum  quibus  cum  capitulo  abbas  participât  sunt  in  villis  Ouarignon, 
5  Gamapia,  Frameries  et  Kevi  et  Herinis  et  Castris  et  Hal  et  Brania-Cas- 
tello.]  Villam  autem  Montes  sibi  Montensis  ecclesia  Béate 
Waldetrudis  in  proprietatem  retinuit,  ita  quod  de  decimis  vel 
censibus  ville  nichil  ad  abbatiam  statutum  fuit.  Teloneum  ^ 
et  foragia  ''  ipsius  ville  ad  abbatiam  pertinent;  omnes  man- 

lo  sure  ipsius  ville  debent  censum  Béate  Waldetrudi,  unde 
canonici  Sancti  Germani,  qui  capellani  sunt  Béate  Walde- 
trudis, terciam  partem  habent  in  illis  scilicet  censibus,  qui 
in  cena  Domini  ^  solvuntur.  Habent  etiam  canonici  predicti 
ab  ecclesia  Béate  Waldetrudis  in  tota  parrochia  Montensi 

1 5  décimas  segetum  et  pratorum,  omnes  eciam  minutas  décimas 
et  oblationes  altanum  ^.  Comes  Hanoniensis  tenet  ab  eccle- 


'   Giste,  le  gîte  (hospitalité  forcée). 

2  Porsonia^  redevance  en  nature  pour  la  nourriture  des  hôtes  et  des 
animaux  qui  les  accompagnent.  Cfr.  (iODEFROY,  Porsoin,  VI,  309,  et  voir 

20  plus  loin,  §  231,  à  propos  des  chiens  du  comte,  qui  gistas,  et  porsonia 
habebant,  et  §  250.  La  traduction  :  rachats  d'autels,  que  donne  Ménil- 
GLAISE,  I,  39,  est  inexacte;  la  redemptio  altarium  était  d'ailleurs  due  par 
les  moines  propriétaires  d'une  église  à  l'évêque.  La  Chronique-Lacroix 
dit  :  messages,  et  au  §  18  :  personnage. 

25  3  Le  tofiiicu,  droit  sur  la  vente  des  objets  servant  h  la  consommation, 
au  vêtement,  à  l'ameublement. 

4  Foragium,  droit  dû  par  les  débitants  de  vin,  par  tonneau  ou  mesure 
vendus. 

5  Cena  domini,  jeudi-saint;  la  Chronique-Lacroix  traduit  :  au  jour  dou 
30    blanc  diœuls.  Cfr.  Godefroy,  II,  716  :  Dioes  =  jeudi. 

6  La  ville  de  Mons  et  les  cens  qui  en  provenaient  étaient  demeurés  la 
propriété  de  l'Église;  les  chanoines  de  Saint-(ïermain,  qui  avaient 
remplacé  ceux  de  Saint-Pierre  pour  la  célébration  des  offices,  en  recevaient 
le  tiers,  de  même  que  les  dîmes  des  maisons,  des  prés,  les  petites  dîmes 

35  et  les  oblations  dans  toute  la  paroisse.  Le  comte,  pour  le  site  du  château, 
devait  à  Sainte-Waudru  un  cens  de  5  sous;  de  même,  un  cens  pour  les 
autres  masures  qu'il  en  tenait.  Le  tonlieu  et  le  forage  appartenaient  à 
l'abbatiat. 


2J.  Gisleberti 


sia  Montensi  situm  castri  sui  sub  annuo  censu  quinque  soli- 
dorum  in  cena  Domini  solvendorum,  exceptis  aliis  mansuris 
quas  dominas  cornes  in  eadeni  villa  habet.  unde  ipsi  ecclesie 
censum  débet  in  cena  Domini  et  in  natali  Domini.  Cornes 
nullam  in  ipsa  villa  potest  habere  mansuram  vel  edificium     5 
aliquod  construere  nisi  de  consensu  ecclesie  et  unde  ecclesia 
censum  habeat.  Licet  ecclesie  pro  censibus  suis,  si  die  juste 
et  determinato  soluti    non   fuerint,  supra   ipsas   mansuras 
absque  villico  et  scabinis  *  panna  '  accipere  pro  censu  et 
pro  pena  duorum  solidorum.  Licet  cuilibet  homini  mansu-   10 
ram  suam  in  Montibus  dare  Béate  Waldetradi  in  elemosi- 
nam  absque  villici  laudamento  et  scabinorum  testimonio  ^ 
ita  quod  Sanctus  Germanus  in  illa  non  participet.  Similiter 
habct.  Sanctus  Germanus  a  Beata  Waldetrude  ut  cuilibet 
homini  liceat  mansuram  suam  Sancto  Germano  in  elemosi-   15 
nam  dare  absque  villici  laudamento  et  scabinorum  testimo- 
nio, ita  quod  Beata  Waldetrudis  in  illa  non  participet.  Qua- 
tuor in  Montibus  sunt  mansure  libère,  que  comiti  *  talliam 
vel  exactionem  ^  seu  angariam  aut  exercitum  ^  non  debent, 
nec  in  cis  manentes  per  villicum  et  scabinos  justiciantur,   20 
scilicet   situs  cambe  ^   Béate   Waldetrudis,  et  situs  cambe 
Beati  Germani,  et  due   mansure   advocatorum  ^  Ecclesia 
Béate  Waldetrudis  potest  habere  scmper  in  Montibus  quatuor 
servientes  liberos,   qui   comiti  talliam   vel  exactionem  vel 
exercitum  non  debent  nec  aliquam  angariam,  nec  per  villi-  25 


1  Le  villicus  et  les  échevins  constituent  la  justice  du  comte.  Les 
poursuites  pour  retard  du  cens  dû  à  Sainte-Waudru  ne  doivent  pas  être 
portées  devant  eux. 

2  Panna,  gages. 

^  LauJamintum,   approbation;   le    testhnonmm   indique   la  juridiction    30 
volontaire  des  échevins  qui  donnent  à  l'acte  la  forme  solennelle. 

4  Les  droits  de  taille  et  autres  étaient  dus  au  comte,  comme  seigneur 
du  territoiio. 

5  ExiUtio  est  généralement  synonyme  de  taille  (Luchaire,  Manuel 
des  in^trtunons  ;roniaiscs,  336);  ici  :  talliam  vel  exactionem.  35 

^  .[n^iin.i,  corvée:  exercitus,  ost,  service  militaire. 

7  Cami\i,  brasserie. 

^  Les  a\oucv  de  Sainte-Waudru  et  de  Saint-Ciermain. 


Chronicon  Hanoniense,  25 


cum  et  scabinos  sed  per  capituium  Béate  Waldetrudis  sunt 
justiciandi  '..Omnium  villarum  suarum  predictarum,  tam 
illarum  que  fuerunt  de  proprio  allodio  béate  Waldetrudis, 
quam  aliarum  que  ex  elemosina  ad  ecclesiam  devenerunt, 

5  ipsa  ecclesia  habet  villicos  et  scabinos  ^,  et  pre  comité  ^ 
ipsius  abbate  et  advocato  aliisque  domini  comitis  feodatis 
ecclesia  omnem  habet  dominationem  et  jura  et  totam  justi- 
ciam.  Econtra  dominus  cornes  habet  villicum  Montensem  et 
scabinos  de  jure  abbatie,  in  quibus  eciam  Montensis  ecclesia 

lo  sibi  retinuit  proprie  quod  villicus  Montensis  cum  aliis  viUicis 
ecclesia  habet  et  testimonia  et  judicia  proferre  ;  scabini  autem 
Montenses  cum  scabinis  aliis  ecclesie  habent  et  testificare  et 
judicare.  Quorumdam  autem  villicorum  dominus  comes 
tamquam   abbas  habet  hominia  et  quosdam  redditus  *  in 

15  natali  Domini,  scilicet  de  Quarignon  et  Gamapia  et  Frame- 
ries  et  Kevi,  Comis  et  Nimi  et  unius  villici  de  Villa  supra 
Hainam  et  de  Herinis  et  Castris,  Haï  et  Brania-Castello  et 
Brania-Wilhotica,  et  dominus  comes  illos  villicos  in  causam 


ï  Par  un  acte  de  1164  {Chartes  de  Sninte-Waudru,  I,   15),  Baudouin  IV 

20  confirme  le  jugement  rendu  par  ses  hommes  en  cause  du  chapitre  de 
Sainte-Waudru  contre  le  villicus  de  Mons;  il  constate  notamment  que 
les  chanoines  et  les  dames  peuvent,  sans  l'intervention  du  villicus  on  d'un 
avoué,  pratiquer  des  saisies  pour  défaut  de  cens,  et  que  le  chapitre 
a  pleine  juridiction  sur  ses  propres  biens,  ses  sujets  et  ses  quatre  officiers 

25    iministri  liberi,  les  scrvientrs  libcri  du  texte). 

*  L'église  de  Sainte-Waudru  a  pour  ses  biens  ses  propres  maires  et 
échevins,  à  titre  de  proj^riétaire,  et  elle  y  exerce  toute  justice.  Au  contraire 
le  comte,  à  Mons,  n'a  son  maire  et  ses  échevins  qu'en  sa  qualité  d'abbé, 
et  il  en  résulte  que  tes  officiers  exercent  leur  juridiction  volontaire  {testi- 

go  monià)  et  contentieuse  {judicia)  au  même  degré  que  les  officiers  de  l'Église  ; 
ils  peuvent  donc  biéger  et  instrumenter  ensemble. 

5  Pre  comité    Vn  texte  roman  qui  traduit  ce  passage  dit  :  par  dessus 
le  comte  {Bibliophiles  de  Mons^  n^  XIII,  43). 
4  Le  comte  abbé  a  droit  à  l'hommage  et  aux  services  pécuniaires  d'un 

j5  certain  nombre  dt*  viliici  ;  ce  sont  ceux  des  localités  désignées  plus  haut 
comme  celles  aux(|uolles  il  a  une  part:  mais  on  remarquera  qu'ici  l'énu- 
mération  ajoute  Cuesmes  et  Nimy,  ainsi  que  Ville-sur  Hdîîu-  pour  l'un 
des  deux  maires  de  ce  village.  Néanmoins  le  relief  est  payé  ;•.  TÉglise,  et 
une  fois  que  cello-ci  l'a  reçu  avec  le  serment  du  villicus,  ic  romte  doit 
accepter  son  hoiviiMer 


Gisleberti 


trahere  non  potest,  nisi  in  ecclesia  Montensi,  qui  quidem  ibi 
per  capitulum  et  per  pares  suos  tractandi  sunt.  Si  quis  illo- 
rum  villicorum  per  successionem  hereditariam  ad  villica- 
tionem  pervenire  voluerit,  si  ejus  villicatio  in  villis  Hanonie 
fuerit,  débet  ecclesie  Béate  Waldetrudis  pro  relevio  '  ipsius  5 
villicationis  40  solidos  Hanoniensis  monete,  de  villis  autem 
in  Brabantia  quisquis  villicus  qui  comiti  hominium  facit 
tamquam  abbati,  débet  ecclesie  pro  relevio  60  solidos  Nivel- 
lensis  monete;  qui  cum  requisierit  ab  ecclesia  villicationem 
et  relevium  persolverit  et  ecclesie  fidelitatem  fide  interposita  10 
tactisque  sacrosanctis  fecerit,  dominus  cornes  tamquam 
abbas  illius  hominium  ad  presentationem  ecclesie  débet  sine 
contradictione  accipere.  De  aliis  autem  villicationibus  que 
comiti  hominia  non  debent,  requisitiones  ad  misericor- 
diam  '  ecclesie  sunt,  scilicet  de  Maflis  ^  et  Boviniis  '^  '*  et  i5 
Ham  ^  et  Hovestada'^^  et  Risiniis'^^  et  Bossut^  et  una  vil- 

a.  A^  :  Resmiis  —  C/ir.  Lacr.  :  Bommis,  Huestade,  Resmys.  —  Guise  : 
Bovinis,  Honestada,  Resimis. 


ï  Le  relief. 

2  Ad  7nisericordiam,  c'est-à-dire  arbitrairement,  à  merci.  2° 

3  Maffle,  canton  de  Chièvres. 

4  Bouvignies,  canton  d'Ath. 

5  Peut-être  Hamme  lez-Assche,  au  nord  ouest  de  Bruxelles,  dans 
l'ancien  Brabant;  d'après   M.   Devillers  {Chartes  de  Sainte-Waudru,   I, 
126  et  778),  ce  serait  Hamme-Mille,  au  nord-ouest  de  Jodoigne:  mais    25 
cette  région  faisait  primitivement  partie  de  la  Hesbaie,  et  l'on  ne  voit  pas 
que  Waudru  ait  eu  des  possessions  dans  ce  pagus. 

6  Hofstade,  Flandre  orientale,  canton  d'Alost  (cfr.  Chartes  de  Sainte- 
Waudru,  I,  22),  dans  le  Brabant  hennuyer. 

7  Resiniis.    Menilglaise  y   voit   Raismes   (Nord,  Valenciennes,   Saint-    3° 
Amand  Rive  droite);  M.  \)u\'\\'\gt  {Hainaut,  733)  paraît  l'identifier  avec 
Roisin  (Hainaut,  Mons,  Dour),  mais  Cxislebert  emploie  pour  la  première 

de  ces  localités  la  forme  Ramis,  pour  la  seconde,  la  forme  Roisin.  Une 
bulle  du  pape  Lucius  III,  1185  {Chartes  de  Sainte-  Waudru^  I,  26).  confirme 
les  possession"^  du  chapitre  de  Sainte-Waudru  en  divers  lieux,  notamment  35 
à  Hérinnes,  à  Mafïies,  à  Hatn,  à  Ville-sur-Haine,  à  Bouvignies,  et  aussi  in 
villa  que  diciliir  Resignies  (voir  aussi  Ibid.,  12).  M.  Devillers  y  a  reconnu 
une  dépendance  de  Wasmes  (11  kilomètres  sud-ouest  de  Mons),  signalée 
plusieurs  fois  comme  telle  dans  un  terrier  de  l'abbaye  de  Saint-Cxhislain 
(de  1403)  et  dans  les  chassereaux  de  cette  abbaye.  40 

^  Boussu,  canton  de  Mons. 


Chronicon  Haaoniense.  27 


licatione  de  Villa  supra  Hainam.  Omnium  villarum  Bcatc 
Waldetrudis  si  villicationem  aliquam  vendi  vel  invadiari 
contigerit,  hoc  quidem  per  capitulum  fieri  oportet. 

[15]  In  prima  ecclesie  institutione  preposita  pro  tempora- 

5   libus  et  decana  pro  spiritualibus  regendis  et  custodissa  pro 

custodia  sanctorum  et  thesauri  et  ceterorum  ecclesie  orna- 

mentorum  et  protectione  servorum  et  ancillarum  et  comple- 

mento  luminarium  et  sonitu  campanarum  et  aliorum  mul- 

torum  que  ex  ipsa  custodia  debentur  ecclesie  sub  abbatissa 

10  fuerunt  constitute.  Verum  quidam  domini  comités  ad  quos 

de  jure  abbacie  pertinet  prepositure  et  custodie  et  preben- 

darum  donatio,  personatus  illos,  scilicet  preposituram  et  cus- 

todiam  quandoquc  clericis  contulerunt.  quia  ad  circumeun- 

dum  et  discurrendum  pro  negotiis  tante  ecclesie  videntur 

^5   melius  posse  laborare. 

[16]  Prébende  '  ad   titulum  Sancti  Germani  ab  ecclesia 


I  Le  passage  Prébende  ad  titulum dchcnt  iyiteressc  est  exactement 

rendu  dans  la  traduction  romane  (Chronique-Lacroix),  sauf  qu'elle  ajoute 
après  la  Pentecôte  :  «  le  iour  de  le  trinite  a  procession  entour  le  ville  », 
20    et  après  la  fête  de  Sainte  Waudru  :  «  et  meismes  en  le  restauracion  et  le 
iour  Saint  Vérone  ».  Cette  dernière  disposition  figure  déjà  dans  un  acte 
de  1239  {Chartea  de  Sainte-  Waudru,  I,  i8t)),  par  lequel  le  })lcban  de  l'église 
Saint-Germain  reconnaît  les  obligations  imposées  au  chapitre  de  cette 
église  :  in  festivitate  Sancti  Veronis  (saint  Véron,  patron  de  Lembecq), 
25    mais  il  n'y  est  pas  encore  fait  mention  de  la  Trinité.  Le  texte  roman 
continue  ensuite  :  «  Encore  doivent  yestre  11  canonc  de  Saint-(iermain 
a  toutes  les  processions  av(;ec  tous  les   vicaires  et  ])restres  et  les  clers 
del  escoUe  avoec  les  canoinesses,  pour  quelconques   besoigne  elles  les 
voellent  faire,  u  a  rechevoir  prélat,  u  prinche  de  le  tiere,  u  pour  porter 
30    fertre  (chàssej  u  reliques,   u  pour  atemperanche  dair   (amélioration   du 
temps,  aeris  sercnitas],  u  pour  pleuve  avoir,   pour  pestilenche,  u  pour 
famine,    pour  pais  u  pour  quelquonques   besoigne   deglise   u  de   pays. 
Lncore  pur  estraigne  prélat,  sil  avient  ko  les  canoinesses  le  voellent 
rechevoir,    et   a    toutes  les    processions   ke  les   canoinesses   de   Sainte- 
35    Waudru  ont  acoustume  a  faire  u  entendent  a  faire.  Si  sunt  acunes  pro- 
cessions ke  les  dites  canoinesses  f(mt,  as  queles  il  ne  doit  iestre  ke  uns 
seus  canones  prestres  de  Saint-Germain,  avoec  petit  de  clers,  le  iour  des 
cendres  avoec  les  ministres  del  autel  et  ensi  tous  les  samedis  des  octaves 


2  8  Gisleberti 


Béate  Waldetrudis  institute  fuerunt,  ad  hoc  ut  canonici 
permaneant  Sancte  Waldetrudis  capellani  et  monasterio 
ejus  in  divinis  deserviant.  Unde  quaqua  die  ipsi  canonici  in 
monasterio  illo  tenentur  majorem  missam  per  sacerdotem 
canonicum  et  per  dyaconum  et  subdyaconum  exsolvere,  5 
et  quaqua  die  dominica  et  in  rogalionibus  et  in  ascen- 
sione  Domini  processionibus  debent  interesse.  In  quatuor 
natalis  Domini  diebus  et  in  circumcisione  et  in  epyphania 
Domini  et  in  purificatione  béate  Marie  et  in  pascha  Domini 
quatuor  diebus  et  in  ascensione  Domini  et  in  pentecosten  qua-  10 
tuor  diebus  et  in  assumptione  et  nativitate  béate  Marie  et  in 
festo  omnium  sanctorum  et  in  diebus  festivis  béate  Walde- 
trudis et  dedicationis  ecclesic  Béate  Waldetrudis  in  divinis 
officiis,  scilicet  in  vesperis,  matutinis  et  magna  missa,  ipsi 
canonici  Sancti  Germani  cum  canonicabus  tenentur  deser-  15 
vire;  in  cena  Domini  et  parasceue  '  et  vigilia  pasche  et  vigilia 
pentecostes  missis  debent  interesse.  Sciendum  autem  '  quod 


dele  tiefane  (épiphanie)  dusques  aie  purification  notre  dame,  et  des 
octaves  des  pasques  dusques  al  ascencion,  et  le  vigile  Saint  Jehan 
Baptiste,  et  commenche  li  canones  prestres  les  vespres,  et  maine  le  20 
pourcession  avoec  pau  de  clers,  et  si  doit  uns  canones  prestres,  avoec 
dyachene  et  sous  diachenc  en  aubes  bénir  le  chame  (le  blé).  Et  si 
doivent  li  canone  avoec  le  maistre  et  les  clers  del  escoUe  et  les  prestres 
estre  as  vigiles,  as  comendasses  (prières  pour. les  morts)  et  aie  messe  de 
tous  chiaus  ki  dedens  les  termes  del  église  seront  mort,  et  dist  li  canone  25 
a  dyachene  et  sous  diachene  messe.  «  Ces  détails  sont  évidemment  d'une 
rédaction  plus  récente.  La  fête  de  la  Trinité  était  encore  réprouvée  par 
le  Saint-Siège  à  la   fin  du   XI«  siècle  (Batiffol,  Histoire  du  Bréviaire 

romain,  162).  rx         i 

X  Parasceue,   le  vendredi  saint  (de    rapacrxeur, ,  préparation).   Dans  la    30 
traduction  romane,  Arndt  (p.  6ih  imprime  :  le  iour  dou  boin  deveures  ; 
c'est  devenres  qu'il  faut  lire  [dies  Veneris). 

2  Le  texte  roman  traduit  :  «  Et  est  assavoir  ke  li  canone  de  Saint  (Germain 
ont  cascun  an  de  le  grande  église  X  muis  daveine  et  IIII  muis  de  bled, 
pour  le  messe  ki  est  dite  cascun  lour  al  autel  Sainte  Waudru,  sest  asavoir    35 
au  post  autel,  ki  est  dis  kavech  '  (Lacroix  et  Arndt,  SS,  XXI,  613  : 

■  .  Kavech  tête;  c'est  la  traduction  de  :  ad  caput.  Le  roman  chevece.  chevesche.  cavece. 
ka-oece,  .uevaiche  sign.fi.  la  partie  du  casque  q-i  entoure  la  tête  et  la  tête  elle- me a.e 
(GODEFROY,  II,  1.2)    \.f,  post  autel,  placé  derrière  le  maitre-autel,  est  dit  autel  de  chevit. 


Chronicon  Hanoniense.  29 


canonici  Sancti  Germani  habent  quoquo  anno  a  majore 
ecclesia  10  modios  avene  et  quatuor  modios  yvernagii  *  pro 
missaquequaquadiein  altariSancteWaldetrudiscelebratur, 
scilicet  in  posteriori  altari  quod  quidem  Adcaput  dicitur. 

5  [17]  Omnium  rerum  que  Béate  Waldetrudi  offeruntur  vel 
dantur,  Sanctus  Germanus  terciam  habet  partem,  exceptis 
in  mappis  ',  in  terra  et  auro  et  panno  serico.  Econtra  omnium 
rerum  que  Sancto  Germano  elemosinam  dantur,  habet  Beata 
Waldetrudis  duas  partes,  exceptis  similiter  terra,   auro  et 

10  panno  serico.  Omnia  que  in  altaribus  majoris  monasterii 
offeruntur,  si  ad  manum  sacerdotis  sub  stola  ^  non  venerint  \ 
hoc  quidem  ad  custodem  Béate  Waldetrudis  pertinet,  si  non 
fuerit  terra  vel  aurum  vel  pannus  sericus.  In  omnibus  ahis 


Kanech),  et  il  continue  :  si  a  aucunes  messes  ke  canones  doit  dire  a  dya- 

15  cène  et  sous  dyachene,  sest  asavoir  au  jour  des  âmes  (Arndt  :  armes),  au 
jour  de  le  purificacion,  le  première  messe  après  le  procession,  tous  les 
iours  des  festes  des  Sains,  en  quaresme,  tous  les  obis  des  contes.  »  Arndt, 
814,  par  une  ponctuation  fautive,  rend  ce  passage  inintelligible;  il  con- 
tinue, en  effet,  après  une  virgule,  la  phrase  :  «  de  tous  clers  residens  en  le 

20  ville  de  Mons  »  correspondant  au  texte  de  Gislebert,  p.  30,  §  18  : 
Omnium  clericorum  in  villa  Montensi  residentium  ....,  qui  se  rapporte 
à  un  tout  autre  objet. 

»  hivernage,  blé  qui  se  sème  en  hiver  (Godefroy,  IV,  473). 
2  Nappes  d'autel,  lingerie. 

25  3  Les  redevances  dues  au  prêtre  officiant,  revêtu  de  l'étole,  étaient 
considérées  comme  volontaires  et  ne  violant  pas  le  principe  de  la  gra- 
tuité des  fonctions  ecclésiastiques  ;  ce  sont  les  droits  d'étole. 

4  Arndt  a  modifié  ici  le  texte  d'une  façon  qui  le  rend  inintelligible.  Il 
imprime  :    Omnia  que  in   altaribus   tnajoris  monasterii  offeruntur,  si  ad 

30  manum  sacerdotis  sub  stola  non  venerint,  hoc  quidem  ad  prepositum  Sancti 
Germxini  pertinet  (le  manuscrit  porte  :  hoc  quidem  ad  custodem  béate 
Waldetrudis  pertinet),  si  non  fuerit  terra  vel  aurum  vel  pannus  sericus.  In 
omnibus  aliis  monasteriis  ville  Montensis  et  capellis  si  quid  in  altaribus 
oblatum  fuerit,  et  ad  manum  sacerdotis  sub  stola  non  venerint,  ad  custodem 

35  bcaia  Waldetrudis  pertinet  (le  manuscrit  porte  :  hoc  quidem  ad  praepositum 
Sancti  Germani  pertinet),  si  non  fuerit  terra  vel  aurum  vel  pannus  sericus. 
(Ces  mots  ne  se  trouvent  pas  dans  le  manuscrit  ;  de  même  ce  qui  suit 
dans  l'édition  des  Scriptores  :  In  omnibus  aliis  monasteriis  ville  Montensis 
et  capellis  si  quid  in  altaribus  oblatum  fuerit  et  ad  manus  sacerdotis  sub  stola 
non  venerit,  hoc  quidem  ad  praepositum  Sancti  Germani  pertinet). 


3o  Gisleberti 


mooasteriis  ville  Montensis  et  capellis  si  quid  in  altaribus 
oblatum  fuerit,  et  ad  manum  sacerdotis  sub  stola  non  vene- 
rit  **,  hoc  quidem  ad  prepositum  Sancti  Germani  pertinet, 
si  eciam  fuerit  terra  vel  aurum  vel  pannus  sericus.  Omnes 
candeie  die  purificationis  béate  Marie  omnium  monaste-  5 
riorum  et  capellarum,  quomodocumque  ad  eos  devenerint, 
pertinent  proprie  ad  custodem  Béate  Waldetrudis.  Omnia 
eciam  eorumdem  monasteriorum  et  capellarum  offertoria  ad 
eumdem  custodem  proprie  in  parasceue  pertinent  \ 

[18]  Omnium  clericorum  in  villa  Montensi  residentium   10 
et  canonicorum  Sancti  Germani  et  eorum  capellanorum  et 
canonicorum  familiarium  %   et    clericorum    scholarium   et 
quatuor  servientum  Béate  Waldetrudis  et  cambarii  ^  Sancti 
Germani  et  servientum  domini  comitis  hereditariorum  et 
eciam  domini  comitis  et  comitisse,  dum  in  Montibus  fuerint,    15 
cura  spiritualis  ad  canonicos  Sancti  Germani  pertinet  omnino, 
et  illis  omnibus  jura  ecclesiastica  a  canonicis  sacerdotibus 
Sancti  Germani  in  monasterio  Béate  Waldetrudis  exhibentur 
tam  in  vita  quam  in  morte  ^.  Canonici  Sancti  Germani  eccle- 
sie  Béate  Waldetrudis  in  magna  missa  per  sacerdotem  et  per  20 
dyaconum  et  subdyaconum  sine  intermissione  tenentur  pro- 
videre,  et  in  majoribus  sollempnitatibus  anni  ad  eamdem 
ecclesiam  debent  convenire;  in  monasterio  Sancti  Germani 
ad  magnam  missam  et  horas  parochiales  cogi  non  possunt. 
In  monasterio  equidem  Sancti  Germani  singulis  diebus  festi-   25 
vis  et  quaqua  die  in  adventu  Domini  et  quaqua  die  in  qua- 
dragesima  vesperas  et  matutinas  cum  clericis  debent  cele- 

n.  A,  Arndt  :  venerint. 


'  Ces  deux  dernières  phrases  font  défaut  dans  le  texte  roman,  qui 
reprend  immédiatement  le  §  18.  3^ 

^  Texte  roman  :  et  de  leurs  maisines. 

3  Ibid.  :  dou  cambier  (brasseur)  de  Saint-Germain. 

4  Le  texte  roman  ajoute  :  «  ensement  doivent  li  canone  de  Saint- 
(iermain  as  canoinesses  de  Sainte  Waudru  faire  sacrement,  aussi  a  le  vie 
cum  a  le  mort.  » 


Chronicon  Hanoniense.  3i 


brare,  exceptis  illis  sollempnitatum  diebus  quibus  hec,  ut 
predictum  est,  majori  debent  monasterio.  Quaqua  die  ad 
missam-  et  horas  parrochiales  in  monasterio  Sancti  Germani 
canonici  sepedicti  debent  convenire.  Dominas  cornes  Hano- 

5  niensis  pro  bonis  que  ex  abbatia  habet,  ecclesiam  Béate 
Waldetrudis  a  quibusdam  que  a  domino  papa  et  ejus  cardi- 
nalibus  et  legatis  et  a  domino  Remensi  et  ejus  officialibus  et 
a  domino  Cameracensi  et  ejus  officialibus  quandoque  requi- 
runtur,  que  quidem  giste  vel  porsonia  dicuntur  vulgariter, 

lo  débet  omnino  liberare  et  pro  ecclesia  exsoivere.  Pcr  hoc 
et  canonici  Sancti  Germani,  tamquam  Béate  Waldetrudis 
capellani,  ab  hiis  exactionibus  liberantur.  Si  dominus  comes 
Hanoniensis  seu  aliquis  vim  aliquam  vel  injuriam  intulerit 
ecclesie  Béate  Waldetrudis,  licet  conventui  ab  officiis  eccle- 

15  siasticis  cessare,  et  insuper  in  sua  proclamatione  '  corpus 
béate  Waldetrudis  ad  terram  deponere,  quousqae  super 
injuriis  iliatis  ipsi  ecclesie  satisfactum  fuerit.  Super  deposi- 
tione  corporis  sanctissime  Waldetrudis  multa  et  concita 
malefactoribus  ex  divina  ultione  sepius  evenerunt  tormenta, 

20.  ita  quod  nichil  impunitum  in  hoc  seculo  remansisse  visum 
sit.  Ne  dominus  comes  per  advocatiam  in  nemoribus  Béate 
Waldetrudis  aliquid  habeat  reclamare,  assignatum  est  ei 
nemus  Monteuse  in  proprietatem.  Donatio  prepositure  Sancti 
Germani  ad  dominum  comitem  de  jure  abbatie  pertinet,  ita 

25  quod  ipse  prepositus  et  abbatiam,  id  est  donum  preben- 
darum,  et  preposituram  et  custodiam  et  advocatiam  terra- 
rum  et  hominum  sub  una  manu  et  uno  hominio  a  domino 
comité  tenet.  Ad  prepositum  Sancti  Germani  canonicorum 
Sancti  Germani  et  omnium  clericorum  cujuscumque  ordinis 

30  in  Montibus  manentium  pertinet  justicia,  exceptis  canonicis 
Béate  Waldetrudis  qui  per  prepositum  Béate  Waldetrudis  et 
per  capitulum  justiciandi  sunt.  Prepositus  Sancti  Germani 
et  prepositus  vel  preposita,  custos  vel  custodissa  Béate  Wal- 
detrudis domino  comiti,   tanquam   abbati,    hominium   et 

35  fidehtatem  exhibere  debent,  unde  in  ipsius  curia  cum  viris 
nobihbus  judiciaet  testimonia  possunt  proferre.  Multa  qui- 
dem et  aha  sunt  Béate  Waldetrudis  jura,  de  quibus  modo 


»  Proclamalio,  plainte  (complainte),  grief. 


32  Gisleberti 


noa  est  diceadum  per  singula.  Attamen  noa  est  tacendum 
quid  accident  eis  qui  ordinem  canonicarum  Béate  Walde- 
trudis  in  alium  ordinem  transmutare  attemptaverunt. 

[19]  Olim  etenim  contigit  '  quod  quidam  cornes  Montensis  % 
severo  consilio  habito  contra  canonicas  Béate  Waldetrudis,     5 
accensus  ira  juravit  repente  quod  ab  una  die  in  crastinum 
canonicas  ab  ecclesia  expelleret  et  clericos  in  eadem  ecclesia 
institueret.  Quod  cum  dominabus   per  quemdam   domini 
comitis  secretarium  fuisset  intimatum,  ipse  ad  terram  ante 
corpus    béate    Waldetrudis   prostrate   proclamationem    ad    lo 
Dominum  fecerunt,  orantes  ut  eas  a  tam  injusta  oppressione 
eriperet.  Quarum  vota  Deus  ex  alto  prospiciens,  ut  in  solito 
ordine  et  antiqua  libertate  manerent,  voluit.  Comes  autem 
ilie  in  sequenti  nocte  morte  subitanea  preventus  a  seculo 
migravit  citius,  sicque  quod  facere  maie  meditabatur  imper-   i5 
fectum   remansit.    Deinde   contigit  '  quod  quidam    comes, 
Reinerus  nomine  ^  vir  religiosus  et  litteratus,  qui.  ecclesiam 
Béate  Waldetrudis  in  horis  ecclesiasticis  tam  matutinis  quam 
aliis    dévote   frequentabat,    ad    suggestionem   quorumdam  . 
nequam,  qui  dicebant  clericos  meiius  in  illa  ecclesia  posse  20 
proficere  quam  dominas,  proposuit  quod  ex  improviso  cle- 
ricos intruderet  et  dominas  extruderet.  Quadam  igitur  nocte, 
in  festo  sancti  Vincentii  martiris^  ipse  comes  ad  monasterium 
cum  clericis  ad  occupationem  prebendarum  voluntariis  et 
ab  eo  electis  venit,  dominabus  adhuc  in  suo  dormitorio  dor-  25 
mientibus,  etincongrua  matutinarum  hora,  hostiis  clausis  et 
contra  dominas  obturatis,  matutinas  a  clericis  intrusis  incho- 
ari  '^  voluit,  et  sollempniter  celebrari.  Clericis  itaque  voci- 
bus  clamosis  inchoantibus,  domine  de  sompno  evigilaverunt, 
properantesque  ad  monasterium  intrare  nequaquam  potue-    ir> 

a.  A  :  incoari,  mais  plus  loin  :  inchoantibus,  inchoaverunt. 


'  (jrUISE,  XUI,  43. 

'  On  ignore  de  quel  comtt-  il  peut  s'agir. 

.'  (insK,  XJV,  51. 

4  D'après  Jaccpies  de  (iuise,  c'est  Régnier  V. 

5  Saint-\inccnt,  martyr  de  Saragosse.  le  23  janvier. 


Chronicon  Hanoniense,  33 


runt.  Clerici  invitatorium  *  commune  dicebant,  scïlictt  Justus 
florebil.  Canonice  in  claustro  ad  hostia  monasterii  stantes  et 
vim  sibi  illatam  pacientes,  matutinas  altius  decentiusque 
tamquam  satis  docte  inchoaverunt  cum  proprio  ^  invitatorio, 
5  scilicet  Vincentem  mundum.  Quod  audiens  predictus  cornes 
hostia  aperiri  jussit,  et  dominas  intromitti,  clericisque  quos 
intruserat  dixit  :  Discedile  hinc;  isie  quidem  in  officio  eccle- 
siastico  insiructe  et  edocte  sunl,  vos  aiilem  indocli.  Postea 
contigit  quod  Balduinus  comes  ^  qui  ante  majus  altare  Béate 

10  Waldetrudis  sepultus  fuit,  defuncta  quadam  canonica,  pre- 
bendam  vacantem  cuidam  clerico,  Gerardo  nomine,  dédit; 
quem  quidem  canonice  conventus  in  canonicum  recipere 
recusavit,  graviter  ferens  domini  comitis  oppressionem. 
Comes  autem  ille  ecclesie  clamorem  nolens  audire,  data  non 

15  solito  vel  justo  ordine  prebenda  iila,  statim  Bincium*  seces- 
sit,  veniensque  illuc,  tanta  subito  detentus  fuit  infirmitate, 
quod  stare  vel  sedere  vel  jacere  non  potuit.  Ad  consilium 
autem  quorumdam  familiarium  suorum,  hominum  pruden- 
tum,  in  ipsa  nocte  ad  ecclesiam  Béate  Waldetrudis,  licetcum 

20  corpons  sui  gravamine,  rediit,  et  penitentia  ductus  super 
malefacto  date  prébende  misericordiam  a  beata  Waldetrude 
et  capitulo  cum  omni  humilitate  petiit,  et  dominabus  pre- 
bendam  suam  restituit.  Quo  facto  ipse  comes  statim  sani- 
tatem  recepit.  Deinde  ad  suggestionem  quorumdam  perfi- 

25  dorum  et  eorum  petitionem,  clericorutn  scilicet  multorum, 
et  ad  intercessionem  uxoris  ejusdem  comitis,  Midis  scilicet 
comitisse\  cujus  corpus  in  ipsa  ecclesia  in  cripta  superiori 


'  Le  psalmus  invitatorius  est  ainsi  nommé  parce  qu'il  invite  à  la  louange 

de  Dieu  (Ducange,  VI,  552). 

30       *  On  distingue  dans  la  liturgie  romaine  entre  le  ctwtmun  et  le  propre; 

\q  propre  d'un  saint  est  l'office  institué  en  son  honneur;  c'est  le  cas  pour 

l'hymne  Vincentem  mundum  qui  se  rapportait  directement  à  saint  Vincent. 

3  Baudouin  IV,  époux  d'Alix  de  Namur. 

4  Binche. 
s  La  comtesse  Alix  ne  paraît  pas  avoir  vécu  en  bonne  intelligence  avec 

le  clergé  régulier;  elle  eut  avec  l'abbaye  de  Saint- Jean  de  Valenciennes 
des  démêlés  sur  lesquels  Jacques  de  Guise,  au  livre  XVII,  insiste  longue- 
ment, en  se  fondant  sur  un  poème  :  Vita  Gilherti  primi  abbatis  ecclesie 
S.  Johannis  Valcncinensis.  Gislebert  ne  fait  aucune  allusion  à  cette  affaire. 

3 


35 


34 


Gisleberti 


tumulatum  fuit,  cardinalis  quidam  a postolice  sedis  legatus  , 
Gerardus  nomine,  ortus  de  comitatu  Namurcensi,  qui  per 
partes  Advallenses  ^  transeundo  in  Hanoniam  venit,  conduc- 
iusque  a  comitissa  ad  ecclesiam  Béate  Waldetrudis  pervenit, 
in  qua  cum  quedam  prébende  vacarent,  ipse  cardinalis  eas     5 
supradicto    Gerardo    et    aliis    quibusdam   clencis  conferre 
attemptavit.   Ipso  quidem  cardinali  in  choro  Béate  ^^alde- 
trudis  cum  comitissa  predicta  résidente  et  prebendas  clencis 
conférante  et  ad  dominarum  reclamationem,  que  justiciam 
et  judicium  postulabant,  non  cessante,  domine  in  clencos   lo 
irruerunt,  et  eos  ab  ecclesia  expulerunt.  Dominus  cardinalis 
satis  confusus  recessit;  at  domine,  que  domim  comitis  sui 
benevolentiam  habebant,  in  pace  manserunt. 

[20]  Redeamusinde  ad  Richeldem  comitissam  '  et  Baldui- 
num  ejus  filium^  qui  Roberto  agnomine  Frisoni  multos  et  15 
continuos  et  ejus  Flandrensibus  moverunt  guerrarum  insul- 
tus  Balduinus'equidem  miles  juvenis,  comes  Hanoniensis, 
probus  in  armis,  pace  cum  Flandrensibus  inita,  quandam 
Roberti  comitis  neptem,  quam  necdum  viderat,  nec  de  ejus 


X  Gérard  cardinal  de  5.  Maria  in  via  lata;  il  est  question  de  lui  dans  la  20 
Chronique  de  Saint- Jacques  de  Liège,  a»  iiS5  :  StepHanus  ^^^as^^nus 
importunitate  Gerardi  cardinalis  abbattam  dimisit  [SS,  XVI,  641).  A  Lobbes 
aussi,  où  il  avait  été  écolâtre,  il  montra  beaucoup  d'arrogance.  (Gesta  abb. 
Lobbiensium,  SS,  XXI,  332  :  cum  ad  nos  novam  pro  veteri  parvttatc  magm- 
tudinem  ostensurus  divertisset...)  ;  voir  encore  Bbrlière,  MonasHcon  Belgt-  25 
cum,  I,  215,  n.  I. 

»  Cfr.  la  note  1  de  la  page  16. 

3  Arndt,  en  se  fondant  sur  ce  passage  (SS,  XXI,  488),  soutient  que  nous 
n'avons  conservé  qu'une  première  rédaction  de  la  Chronique;  nialg^e  les 
mots  :  redeamus  ad  Richeldem,  il  n'y  est  plus  question,  en  effet,  de  Richilde.  30 
La  conclusion  ne  me  paraît  pas  justifiée.  L'auteur,  après  avoir  parle  lon- 
guement de  l'abbaye  de  Sainte-Waudru,  reprend  le  fil  du  récit  et  l'expres- 
sion :  revenons  à  Richilde  et  à  son  fils  Baudouin,  n'est  qu'une  transition 
qui  rattache  les  derniers  événements  racontés  à  ce  qui  suit. 

4  Baudouin  11. 

s  Guise,  XVI,  i,  jusqu'à  retrahi  potuit  (p.  35,  1-  U);  il  ajoute  :  usque  ad 

t empara  moderna. 


Chronicon  Hanoniense.  35 


deformitate  nimia  aliquid  audierat,  promisit  et  jura  vit  ducere 
in  uxorem  *.  Unde  Robertus  vir  astutus,  ne  Balduinus  posset 
resilire,  Duacum  "*  castrum,  quod  proprium  erat  comitis 
Hanoniensis,  sibi  exinde  obligari  fecit,  acceptis  obsidibus  qui 

5  castrum  iilud  custodirent,  et  si  cornes  Hanoniensis  a  nuptiis 
juratis  retrocederet,  ipsum  castrum  ei  pro  quadam  summa 
pecunie  magna  traderent.  Contigit  autem  Balduinum  iliam 
vidisse,  quam  visam  nimia  turpitudine  indecentem  sprevit 
et  despexit,  et  a  pacto  recedens   nuptiali,  duxit   Idam  in 

lo  uxorem,  Lamberti  ^  comitis  Lovaniensis  sororem,  mulierem 
religione  et  omni  morum  honestate  ornatam;  unde  Duacum 
ita  in  manus  Roberti  Frisonis  et  suorum  successorum  mul- 
torum  Flandrie  comitum  devenit,  nec  Hanoniensibus  per 
pecunie  solutionem  nec  per  justiciam  retrahi  poterat.   Hic 

15  Balduinus  comes  de  Yda  uxore  sua  fiiios  habuit  duos,  Bal- 
duinum sciiicet  primum,  qui  in  comitatu  Hanoniensi  ei 
successit,  et  Arnulphum  secundum  et  fiiias  duas  ^. 

[21]  Balduino  igitur  sic  in  Hanonia  dominante  ^,  vir  qui- 
dam nobilis,  Gosuinus  nomine,  de  villa  in  Cameracesio,  que 


20       »  Sur  ce  récit  légendaire,  cfr.  Bouquet,  XIII,  préface,  LVII  et  suiv., 

et  ma  Formation  territoriale,  P,  128  et  suiv. 
2  Douai  était  compris  dans  l'Ostrevant,  qui  paraît  avoir  été  acquis  par 

le  comte  Hermann  en  même  temps  que  Valenciennes.  (Ibidem,   133.) 

C'était  un  fief  français. 
25       3  Ida  était  fille  de  Henri  II  de  Louvain  (fils  de  Lambert  II),  et  non  pas 

sœur  de  Lambert  II  (et  par  conséquent  fille  de  Lambert  I,  mort  en  ici 5). 

Elle  épousa  Baudouin  II  en   1084  (Sigebert,  SS,   VI,  394;  Albric, 

SS,  XXIII,  800). 

4  Plus  loin,  Gislebert  cite  trois  filles  (§  28)  ;  Guise,  XV,  46,  a  corrigé 
30   ires  Jilias;  la  Chronique -Lacroix  :  deux  filles.  Baudouin  II  eut  en  outre  : 

Louis  et  Henri,  cités  dans  la  charte  d'achat  du  château  de  Couvin  par 
l'évêque  Obert  de  Liège  (Cartulaire  de  Saint -Lambert,  I,  47  (1096)  : 
annuente  uxore  ipsius  Ida  cumfiliis  suis  Baldewino,  Arnulpho,  Lodewico, 
Heinrico),  et  Guillaume  (11 17,  dans  une  charte  de  Burchard  de  Cambrai, 
35    DuviviER,  Chartes  inédites). 

5  Guise,  XVI,  2. 


36  Gisleberti 


Oysis  '  dicitur,  oriundus,  par  castri  Montensis  \  cui  ipse 
cornes  magna  in  territorio  de  Avethnis  '  multisque  aliis  in 
Hanonia  locis  contulerat  bona  -  unde  ligium  *  ei  fecerat 
hominium  et  de  omnibus  que  possidebat  continuum  m  Castro 
Montensi  debebat  stagium  '-  facte  fidelitati  obvians,  domino  5 
suo  ligio  comiti  Hanoniensi  in  jure  contraire  et  contra  ejus 
voluntatem  et  prohibitionem  turrim  in  Avetlinis  '  cepit  con- 
struere.  Et  cum  ad  monitionem  domini  sui  juri  stare  in  ejus 
curia  dedignaretur,  ipse  comes  in  eum  insurrexit;  cui  ille 
cum  quot  habere  potuit  viribus  occurrere  presumpsit  prope  10 
Sambram  fluvium,  et  cum  ibi  acriter  per  duos  dies  bellassent, 
tercia  die  comes,  obtenta  super  jure  suo  Victoria,  Gosuinum 
predictum  captum  Montibus  secum  deduxit,  quem  tandem 
ad  preces  fidelium  suorum  virorum  nobilium,  abscisa  barba' 
abire  permisit;  qui  postea  habita  domini  sui  gratia,  turrim  15 
in  Avethnis  perfecit,  que  quidem  firmitas  postea  quandoque 
in  detrimentum  quorumdam  comitum  Hanoniensium  fuit. 

'  Oisy-le-Verger,  nord-ouest  de  Cambrai  (Pas-de-Calais,  Arras,   Mar- 


20 


quion). 

=  Les  pairs,  vassaux  supérieurs,  qui  apparaissent  au  moins  dès  la  fin  du 
XI«  siècle,  étaient  généralement  au  nombre  de  douze  dans  une  châtel- 
lenie.  Cfr.  Guilhermoz,  Origine  de  la  noblesse  en  France.  175  et  suiv.  Les 
pairies  de  la  châtellenie  de  Mons  étaient  attachées  aux  fiefs  d'Avesnes, 
Barbençon,  Baudour,  Chièvres,  Chimay,  La  Longue  ville,  Lens,  Le 
Rœulx,  Quévv,  Rebaix,  Silly,  Walincourt  (Jos.  de  Saint-Génois.  Monu-  25 
ments  anciens]  I,  i).  C'est  par  la  possession  de  la  terre  d'Avesnes  que 
(iossuin  d'Oisy  avait  acquis  le  rang  de  pair. 

3  Avesnes  (Nord). 

4  Le  seigneur  lige  est  celui  qu'un  vassal  doit  servir  avant  tous  les  autres 

cl  qu'il  est  tenu  de  servir  contre  toute  personne  sans  exception,  le  sou-    30 
verain  seul  excepté.  Cfr.  (Guilhermoz,  324,  n.  5. 

■^  L'estagc  ou  obligation  de  veiller  sur  un  château  du  suzerain  pouvait 
être  continu  ou  simple.  Cfr.  Luchaire,  Institutions,  200. 

6  II  y  a  ici  une  erreur.  Gossuin  d'Oisy  succéda  à  Avesnes  à  son  oncle 
Thierry,  qui  ne  mourut  qu'en   1105  ou  peu  après.  Lui-même  vécut  jus-    35 
qu'en  11 27.  Les  démêlés  au  sujet  de  la  tour  d'Avesnes  ne  peuvent  donc 

se  placer  que  sous  Baudouin  IlL  (Cfr.  Herimanx.  Tornac,  SS,  XIV,  299; 
Chron,  Laet.^  ibid.,  497-499 -j 

7  Sur  l'humiliation  de  devoir  se  couper  la  barbe,  cfr.  Ducange,  I.  568  : 
liarbac  rnsio. 


Chronicon  Hanoniense.  37 


[25?]  In  diebus  illis  '  Jherusalem  civitas  sancta  Armeniaque 
et  Syria  et  pars  Grecie  a  gentilibus  usque  fere  Brachium 
Sancti  Georgii''  occupata  tenebatur.  Unde  ad  subveniendum 
ecclesiis  orientalibus  quamplures  imperii  Romani  et  regni 
5  Francorum  viri  animati  sunt;  quorum  consortio  Balduinus 
sepedictus  cornes  Hanoniensis  bonis  intendens  operibus, 
miles  potens  in  armis,  largitor  elemosinarum  optimus,  se 
ammiscere  decrevit.  Sciendum  est  autem  et  ad  questionem 
multorum  respondendum,  quis  primus  urbem  Jherusalem 

10  edificaverit.  In  Genesi  legitur^quod  Meichisedech  rex  Salem 
proferens  panem  et  vinum  —  erat  enim  sacerdos  Dei  altissi- 
mi  —  et  benedixit  Abrahe.  In  libro  Josue  *■  eciam  legitur, 
dum  terra  promissionis  sorte  inter  12  tribus  divideretur. 
quod  Salem  ipsa  est  Jherusalem.  Quia  ergo  Meichisedech 

15  rex  Salem  fuisse  dicitur,  asserunt  multi  per  hoc  latenter 
innui  quod  eam  edificaverit.  Ipsum  autem  Meichisedech, 
Jeronimo  teste,  dicunt  Hebrei  fuisse  Sem,  filium  Noe,  et  ab 
eo  post  diluvium  eandem  urbem  conditam  fuisse,  et  cum  sua 
progenie  in  ea  régnasse.  Inde  est  quod  eciam  sacerdos  fuisse 

20  dicitur,  quia  ante  legem  Moysi  omnes  primogeniti  sacerdotes 
erant,  et  ipse  Sem  primogenitus  fuit.  Hec  sunt  primogenita 
que  Jacob  concupivit,  cum  Esau  fratri  primogenito  dixit  : 
Vende  mihi  primogenita  tua,  id  est  honorem  sacerdotii. 
Urbem  ergo  Salem  postea  Gebusei  captam  ex  nomine  suo 

25  vocaverunt  Jebus,  sicut  in  libro  Judicum  invenitur.  Postea  B 
littera  mutata  in  R  pro  Jebus  et  Salem,  vocata  est  Jherusa- 
lem ^  In  ea  primus  rex  David  thronum  et  caput  Israhelitici 
regni  posuit,  in  qua  Salomon  templum  edificavit,  et  ex 
nomine  suo  appellavit  Jherosolimam,  quasi  Jerusalomoniam, 


30       1  Guise,  XVI,  3,  résume  brièvement  les  §  22-24. 
'  Le  Bosphore. 

3  Genèse,  XIV,  18. 

4  ^osué,  XV,  63  combiné  avec  XVIII,  28. 

5  Fr.  Hommel  (Iwan  Muller,  Handbuch,  III,  61)  admet  encore  cette 
35    ètymologie  :  Jeru-Salevi  pour  Jebus-Salem    D'après  Renan  {Histoire  du 

peuple  d'Israël,   I,   240  et  suiv.),  lerousalaïm  signifie  :  lieu  de  sûreté; 
d'après  Molinier  {Grande  Encyclopédie,  XXI,  117)  :  habitation  de  paix. 


38  Gisleberti 


sicut  Ysidorus  dicit  '.   Hanc   primus   Nabugodonosor   rex 
Babilonis,  succeoso  templo,  destruxit  *,  et  ejus  habitatores 
in  Babiloniam  captivos  deduxit;  sed  post  70  annos  Cyrus 
rex  Persarum  Judeos  redire  et  Jherusalem  cum  templo  reedi- 
ficari  precepit.  Post  aliquot  annos  rex  Antiocus  \  sicut  in   5 
libro  Machabeorum    legitur  \  cum   magno   exercitu    eam 
intravit,  muros  ex  magna  parte  destruxit,  Judeos  ad  ritum 
gentiiium  transferre  voluit,  et  in  ipsa  urbe  arcem  construxit, 
in  qua  gentiles  posuit.  Judas  vero  Machabeus  multis  preliis 
gentiles  inde  expulit,  et  ipsam  iterum  munivit  ;  arcem  tamen   10 
capere  non   potuit,  nec  ipse,   nec  frater  ejus  Jonatas   post 
ipsum.  Symon  vero  frater  utriusque  et  in  principatu  suc- 
cessor,  et  arcem  cepit  et  gentilibus  expulsis  totam  urbem 
mundavit,  et  eam  cum  filiis  suis  possedit,  donec  posteris 
ejus  de  regno  et  sacerdotio  inter  se  litigantibus,  sicut  José-   ^5 
phus  ^  refert,  ab  altero  eorum   rogatus  Pompeius   César  ^ 
Jherusalem  venit,  tuncque  primum  Jherusalem  Romanis  sub- 
dita  fuit,  et  uno  depulso  principatum  alteri  dédit  ^  Ad  quam 
eciam   urbem   Cesaris  **  concessu  venit  Herodes  ^,  in  cujus 
tempore  natus  est  Christus,  qui  et  conversatione  sua  et  mira-   20 
culis  suaque  passione  et  sepulchro  sic  eam  glorifîcavit,  ut 
Matheus  ewangelista  eam  non  dubitet  nominare  Sanctam- 
civitatem  ".  Post  passionem  vero  Domini  Vaspasianus  cum 
Tyto  filio  suo  eam  sic  destruxit  ",  ut,  sicut  Dominus  in  ewan- 


'  Isidore  de  Séviixe,  Origines,  XV,  4.  25 

'  Od  l'appelle  aujourd'hui  Nabuchodonosor  (II)  ou  Nebukadrezor.  La 
prise  de  Jérusalem  se  place  en  598/7.  L'édit  de  Cyrus  permettant  aux 
Hébreux  de  retourner  dans  la  terre  de  Chanaan  est  de  536. 

3  Antiochus  Épiphane,  en  169  avant  J.-C. 

4  Machab.,  I,  3.  30 
?  JOSEPHUS,  Antiq.  Jud.,  XIV,  m. 

^  Pompée  est  improprement  nommé  César. 

7  Pompée  déposa  le  grand-prêtre  Aristobule,  chef  des   Sadducéens, 
et  lui  substitua  Hyrkan,  que  soutenaient  les  Pharisiens  (en  63). 
**  Octave  Auguste.  35 

9  Hérode,  roi,  de  30  avant  J.-C.  à  6  après  J.-C. 
'o  Matth,  IV,  5;  XXVII,  53. 
"  Le  10  août  70. 


Chronicon  Hanoniense,  3<) 


gelio  predixerat  :  non  relinquetur  in  ea  lapis  super  lapidem  *, 
ita  factum  est.  Helius  autem  imperator^  gentilis  rursus  eam 
edificavit,  et  ex  nomine  suo  Heliam  eam  appellavit.  Cum 
vero  Constantinus  augustus  per  sanctum  Silvestrum  bapti- 

5  zatus  fuisset  ^  mater  ipsius  Helena  Augusta  crucem  Domini 
diligenter  quesitam  in  ea  invenit,  et  per  médium  eam  fecit 
secari,  partemque  unam  ibi  relinquens,  alteram  Constanti- 
aopolim  detulit,  que  prius  Bisantium  vocata  erat,  sed  tune 
a  Constantino  celsius  et  regalius  edificata,  et  ejus  nomine 

lo  Constantinopolis  appellata  est.  Post  multos  annos  Cosdroe 
gentilis,  Persidis  rex,  Jherusalem  cepit*,  medietatem  crucis 
dominice  inventam  in  Persidem  detulit,  et  eam  in  fano  quod 
sibi  edificaverat  posuit,  filioque  suo  regnum  tradens  in  ejus- 
dem  fani  throno,  gentilium  exercitu  regnum  christianorum 

15  invasit.  Sed  occurrit  ei  Eraclius  imperator  Constantinopoli- 
tanus  christianus  cum  christiana  expeditione,  eumque  in  flu- 
minis  ponte  nutu  divino  vicit  et  decoUavit;  sicque  terram, 
quam  de  regno  paler  illius  subtraxerat,  per  victoriam  recepit. 
Subjugatis  igitur  sibi  gentilibus,  cum  christiana  milicia  in 

20  Persidem  abiit,  et  usque  ad  fanum  in  quo  perfidus  Cosdroe 
morabatur  pervenit,  sedentem  eumin  throno  aureo  repperit  ; 
quem,  ut  christianus  fieret  et  regnum  Persidis  de  manu 
sua  susciperet,  ammonuit.  Quo  nolente  converti,  protinus 
extracto  gladio  caput  illi  amputavit  filiumque  ejus  puerum 

25  baptizari  fecit  et  eum  de  sacro  fonte  suscepit  regnumque 
Persidis  ei  concessit,  acceptis  obsidibus  ab  eo  quod  ulterius 


1  MATTH..XXIV,  2. 

2  Adrien  (.^:iius  Hadrianus).  La  nouvelle  colonie  romaine  de  Jéru- 
salem fut  appelée  Ai /ta  Capitolina. 

30  3  Constantin  se  fit  baptiser  en  337  par  l'évêque  Eusèbe  deNicomédie. 
Le  rôle  de  Silvestre  est  légendaire. 

4  La  prise  de  Jérusalem  par  Chosroës  se  place  en  614;  la  victoire 
d'Héraclius  sur  l'armée  perse  à  Ninive,  le  i«'  décembre  627.  Tout  ce 
récit  est  plein  de  confusion  et  d'inexactitudes.  Le  texte  semble  dire 

35  qu'Héraclius  tua  de  sa  main  Chosroës,  mais  plus  loin  il  montre  celui-ci 
résidant  dans  un  temple  où  l'empereur  va  le  chercher  et  l'abattre.  En 
réalité,  Chosroës  avait  fui  à  Ctésiphon,  où  son  propre  fils  Siroès  le  fit 
périr  de  faim  (628). 


4©  Gisleberti 


sibi  esset  subjectus.  Crucem  dominicam,  quam  Cosdroe 
asportaverat,  rursus  Jherosolimis  detulit,  et  ad  sepulchrum 
dominicum  reposuit,  sicut  in  exaltatione  Sancte  Crucis 
publiée  per  ecclesias  legitur.  Itaque  longo  tempore  regnum 
Persidis  imperio  Constantinopolitano  subjectum  fuit,  et  5 
christiane  fidei  cultus  in  Jherusalem  et  in  multis  urbibus 
Orientis  floruit,  donec  christianorum  peccalis  ofifenso  Deo, 
rursum  error  gentilitatis  invaluit,  ac  de  finibus  suis  egressi 
gentiles,  Jherosolimam  ac  sepulchrum  Domini  pervaserunt, 
Armeniamque  et  Syriam  partemque  Grecie  pêne  usque  ad  lo 
illud  mare  quod  dicitur  Brachium  Sancti  Georgii,  obtinue- 
runt. 

[23]  Demum    quidam    Constantinopolitanus    imperator, 
Alexis  nomine  ',  assiduis  gentilium   incursionibus  minuto 
magna  in  parte  rcgno  suo,  tremefactus  misit  nuncios  in   15 
Franciam  cum  epistolis  ad  animandos  principes,  ut  desolate 
Jherusalem  et  periclitanti  Grecie  subvcnirent,  Unde  confi- 
dentius  scripsit""  Roberto  seniori  Flandrensium  comiti  ^  Hic 
equidem  Robertus  frater  fuit  Balduini  comitis  Flandrensis 
et   Hanoniensis,   ut  satis  prediximus,   qui   eciam   sororem   20 
habuerunt,  Mathildem  scilicct,  conjugem  Willelmi  comitis 
Normanorum*,   qui    postea    rex    fuit   Anglorum,   de    qua 
Mathilde  ipse  Willelmus  rex  très  genuit  filios,  scilicet  Willel- 
mum  ^  Robertum  ^  et  Henricum  \  et  fiiiam  Adelam  *,  uxo- 
rem  Stephani   comitis   Blesensis,  de   qua  ipse    Stephanus   25 
filium  habuit  Theobaldum  '  comitem  potentissimum,  qui 


'  Alexis  Comnène,  io8i-[ii8. 
'  Maktène,  Ampl.  coll.,  I,  572. 
'  Robert  le  Frison,  comte  de  Flandre,  1071-1093. 

4  Guillaume  le  Conquérant  épousa   Mathilde  en    1053;   il  mourut  le    3'> 
9  septembre  1087. 

?  (Guillaume  II,  roi  d'Angleterre,  f  i  août  1100 

•'  Robrrt-Courte-Hcuse,  duc  de  Xoiiiiandi».  (de  1087  à  11061,  f  1154. 

7  Henri  l'"",  roi  d'Angleterre,  f  i'^'"  dicembre  1135. 

>*  Adtic  cpousa,  en  ioSf.  lùienne,  comte  de  liU>is  (t  1102).  35 

">  Thibaut  IV.  comte  de  lîlois  et  de  Champagne,  f  1152. 


Chronicon  Hanoniense.  41 


bona  sua  in  regno  Francorum  plurimum  ampliavit,  qui 
eciam  filios  habuit  Henricum  '  comitem  Trecensem,  et  Theo- 
baldum  '  comitem  Blesensem,  et  Stephanum  ^  comitem,  et 
Wilielmum*  Remensem  archiepiscopum,  et  filias  Adelam^ 

5  scilicet,  reginam  Francorum,  matrem  Philippi  régis  Franco- 
rum potentissimi,  et  ducissam  Borgundie^,  et  comitissam 
de  Bar^  et  comitissam  de  Perceal  Ex  primis^  Willelmi  régis 
Angiorum  filiis,  Willelmus  primus  filius  patri  mortuo  in 
regnum  successit.  Robertus  vero  factus  est  comes  Normano- 

o  rum,  sed  cum  post  paucos  annos  Willelmus  rex,  qui  vena- 
tum  in  silvam  perrexerat,  a  quodam  milite  suo  interfectus 
fuisset,  Henricus  frater  ei  in  regno  successit.  Gui  quidem 
Henrico  nepos  ejus  Stephanus",  frater  Theobaldi  comitis  Ble- 
sensis,  qui  eciam  uxorem  habuit   filiam   Eustacii   comitis 

5  Boloniensis,  fratris,  inquam,  Godefridi  ducis  et  Balduini,  qui 
postea  regnum  Jherosolimitanum  obtinuerunt,  successit  in 
regno. 

[24]  Insuper    Alexis    Gonstantinopolitanus    imperator    a 
domino  Papa  romano  Urbano"  super  gentilium  incursibus 


20         I  Henri,  comte  de  Troyes  ou  de  Champagne  (fi  181). 

2  Thibaut  V,  comte  de  Blois  et  de  Chartres  (f  1191). 

3  Etienne,  comte  de  Sancerre  (j- 1191). 

4  (Guillaume  aux  Blanches  mains,  archevêque  de  Reims  (i  176-1202). 

5  Adèle,  troisième  femme  de  Louis  VIÏ,  mèfe  de  Philippe-Auguste. 
25         ^  Marie,  femme  d'Eudes  II,  duc  de  Bourgogne. 

7  Agnès,  femme  de  Renaud  II,  comte  de  Bar, 

8  Mathilde,  femme  de  Rotrou  III,  comte  du  Perche,  (iislebert  passe 
sous  silence  deux  autres  filles  :  Elisabeth,  mariée  i"  à  Roger,  duc  de 
Pouille,  et  20  a  Guillaume,  baron  du  Perche-Ciouet  :  et  Marguerite,  reli- 

3o   gieuse  à  Fontevrault.  Voir  les  tableaux  généalogiques  à  la  fin  du  volume. 
0  11  faut  entendre  :  «  Parmi  les  premiers  de  ceux  qui  viennent  d'être 
cités,  à  savoir  les  enfants  du  roi  (Guillaume  le  Conquérant,  l'aîné,  etc.  y 

'o  Etienne,  roi  d'Angleterre  (1135-1154),  était  frère  de  Thibaut  IV  de 
Blois  et  par  conséquent  neveu  par  sa  mère  Adèle  du  roi  Henri  1";  il 
35   avait  épousé  Mathilde,  fille  d'Eustache  III,  comte  de  Boulogne,  frère  de 
Godefroid  de  Bouillon. 
"  Eudes,  évêque  d'Ostie,  pape  sous  le  nom  d'Urbain  II  (1088-1099). 


42  Gisleberti 


auxilium  et  consilium  requisivit.  Hic  itaque  Urbanus  ante 
papatum  Odo  vocatus  fuerat,  ex  claro  Francorum  génère 
oriundus,  et  ex  clerico  factus  moaachus,  Cluniaci  prioratus 
rexit   officium;    inde   proficiente   merito   ad    episcopatum 
Ostiensem  vocatus  est,  demum  ad  summum  pontificatum    5 
vocatus,  dictus  est  Urbanus.  Hic  itaque  vir  eximius  cum 
Alexis  imperatoris  suique  diiecti  precibus,  sed  multo  propen- 
sius  generali  christianitatis  pericuio  pulsaretur,  in  regnum 
Francorum  venit  et  in  urbe  que  Clarus  Mons  in  Alvernia 
dicitur,  concilium  suum  super  hiis  instituit  ',  invitatis  ad    lo 
illud  quampiuribus  Francie  et  Germanie  viris,  tam  clericis 
quam  laicis,  quos  ipse  dominus   Papa  ad  subveniendum 
sancte  civitati  Jherusalem  et  ecclesiis  orientalibus  pio  ser- 
mone  exhortatus  est.  Ad  cujus  dulcem  et  congruam  sermo- 
cinationem  multi  et  magni  viri  signum  crucis  Domini  cum   i5 
arrepto  citius  itinere  sibi  assumpserunt.   In  quo  quidem 
concilio  ipse  Urbanus  Papa  secundus  tanta  refloruit  auctori- 
tate,  ut  eciam  Phiiippum  regem  Francorum,  qui  propria 
uxore  relicta  Berta  *,  Andegavensis  comitis  uxorem  Berta- 
dam^  sibi  copulaverat,  tanta  constaniia  excommunicaverit,   20 
ut  intercessiones  spectabilium  personarum  et  muUiplicium 
munerum  illationes  contempserit,  et  quod  intra  regni  sui 
limites  demorari  non  extimuerit.  In  hoc  autem  concilio  domi- 
nus Papa  signum  vociferationis  Christi  fidelibus  dédit,  ut 
cum  ad  bellum  essent,  una  voce  clamarent  :  Deus  vult,  Deus  25 
vuU.  Quod  et  ita  factum  est.  Celebrato  itaque  concilio,  anno 
dominice  incarnationis  1095,  cum  multi  principes  in  auxi- 
lium Domini  properarent,  videlicet  Boemundus*,  Tancre- 
dus^,  Remundus  comes  Sancti  Egidii  ^,  episcopus  Podien- 


'  Concile  de  Clermont  en  Auvergne,  18-24  novembre  1095.  3o 

^  Berthe,  fille  de  Florent  !«',  comte  de  Frise  occidentale,  répudiée 
en  1092. 

3  Bertrade  de  Montfort,  femme  de  Foulques  le  Réchin  d'Anjou. 

4  Boémond  (f  iiii),  fils  de  Robert  Guiscard,  duc  de  Fouille. 

5  Tancrède  (-f  1112),  cousin  de  Boémond.  3S 
5  Raymond  IV,  comte  de  Toulouse,  dit  de  Saint-(iilles  (diocèse  de 

Nîmes)  ("j-  1105,  près  de  Tripoli). 


Chronicon  Hanoniense.  43 


sis  %  Hugo  Magnus  '  frater  Philippi  régis  Francorum, 
Robertus  cornes  Normanorum  ^,  Robertus  cornes  junior 
Flandrie  *,  sepedicti  comitis  Roberti  filius,  et  Godefridus 
dux  Bullionis  cum  fratribus  suis,  Balduino  scilicet  et  Eusta- 
5  cio,  Balduinus  sepedictus  cornes  Hanoniensis  ^,  Richeldis 
filius,  Godefrido  duci  et  ejus  fratribus  ad  auxilium  Domini 
et  ejus  honorem  associatus  est. 

[25]  Sciendum  quod  cum  Godefridus  dux  iter  Domini 
arripere  proposuisset,  aliodium  suum  proprium  Bullionem 

,,0  pro  quadam  summa  pecunie  assignavit  Leodiensi  ecclesie  ^, 
hac  interposita  conditione,  quod  si  Deo  volente  eum  decedere 
in  transmarinis  partibus  contingeret,  iliud  Leodiensi  ecclesie 
in  proprietatem  remaneret;  si  vero  eum  reverti  inde  Deus 
permitteret,   illud   pro  accepta  pecunie  summa   redimere 

,5  posset.  Et  quia  regnum  Jherosolimitanum  adeptus  nunquam 
inde  rediit,  ipsum  Bullio  castrum  cum  pertinentiis  suis  Leo- 
diensi ecclesie  in  proprietatem  cessit,  justicia  vero  ducatus 
Lothoringie  et  feoda  ad  ducatum  pertinentia  ^  in  manum 
imperatoris  Romanorum  devenerunt.  Itaque  ducatum  cum 

20  suis  pertinentiis  cuidam  viro  nobili,  Henrico  scilicet  de  Lem- 
bor  ^  contulit,  et  sic  ille  et  quidam  ejus  filius  ^  ducatum 
illum  tenuerunt,  unde  postea  multi  de  Lembor  domini, 
licet  duces  non  fuerint,  tamen  duces  appellati  sunt.  At  qui- 


'  L'évêque  du  Puy,  Adhémar  (f  le  i*""  août  1098,  à  Antioche). 
35       *  Hugues  le  Grand,  fils  du  roi  Henri  I®',  de  France,  devenu  comte  de 
Verœandois  par  son  mariage  avec  Adèle,  fille  d'Héribert  IV. 

3  Robert-Courte-Heuse  {f  1134),  fils  de  Guillaume  le  Conquérant. 

4  Robert  II,  comte  de  Flandre  (i 093-1  m). 
^  Baudouin  II  de  Hainaut  (1071-1098). 

3o  ^  Cfr,  Chr9n.  de  Saint-Huhert,  SS.,  VIII,  615;  Laurent  i>e  Liège 
(XII«  siècle),  SS.,  X,  498;  ^Egid.  aur.,  SS.,  XXV,  91;  Alb&ic,  SS., 
XXIII,  804. 

7  Le  plus  important  de  ces  fiefs  inhérents  au  duché  est  depuis  lors  la 
marche  d'Anvers. 
35       *  Henri  I*»",  comte  de  Limbourg,  duc  de  Basse-Lotharingie  (i  ici- 1 106). 
9  Waléran  II,  fils  de  Henri,  récupéra  le  duché  des  mains  de  Lothaire 
de  Supplinburg,  en  1126. 


44  Gisleberti 


1097 


dam  cornes  Lovaniensis,  Lambertus  '  scilicet,  pater  Godefridi 
ducis.  qui  dux  Barbatus  appellatus  est,  principis  inquam 
potentis,  apud  dominum  imperatorem  effecit,  quod  ducatus 
hujus  dignitatem  ei  concessit.  Et  sic  ducatus  ad  comités 
Lovaniensesdevenit;  attamen  nullam  ex  ducatu  ipso  extra  5 
termines  sue  proprie  terre  unquam  exercuerunt  justiciam  \ 

[26]  Exercitus  christianorum  ^  post  multos  et  per  magnos 
labores  per  Hungariam  et  Bogariam  \  Greciam  et  Constan- 
tinopolim  transeuntes,  subjugatis  sibi  quampluribus  civita- 
tibus,  pervenerunt  Anthiochiam.  Quibus  Alexis  imperator   10 
juramentum  fecerat  quod  si  eis  nécessitas  incumberet,  cum 
viribus  suis  subveniret,  et  inde  ad  eorum  vires  augendas 
Tatinum  ^  senescallum  suum  cum  tribus  milibus  armatorum 
transmisit.  Nostri  vero  christiani  juraverant  ipsi  imperatori 
quod  si  esset  eis  auxiliator  fidelis,  totam  terram  a  Constanti-   i5 
nopoli  usque  Anthiochiam,  et  ipsam  Anthiochiam  ejus  ditioni 
redderent.  Die  autem  illa  qua  Antiochiam  pervenerunt,  et 
tentoria  ad  obsidionem  urbis  fixerunt,  Balduinus  comes  Ha- 
noniensis  constitutus  fuit  retrocustos  exercitus.  Fixis  autem 
tentoriis  et  principibus  per  loca  circa  urbem  ordinatis,  Bal-   20 
duino  comiti  Hanoniensi  ad  sua  tentoria  figenda  locus  non 
patuit.  Baldumus  vero  Tatini  ab  imperatore  missi  vires  vili- 
pendens,  ejusque  perfidiam  erga  christianos  metuens,  inter 
illius  tentoria  et  civitatem  sua  tentoria  figere  non  timuit. 
Unde  graves  a  Turcis  et  continuos  patiebatur  insultus.  Cujus  aS 


'  Godefroid  I",  de  Louvain,  second  fils  de  Henri  II,  obtint  de  Henri  V, 
en  1106,  le  titre  ducal  que  Lothaire  lui  enleva;  il  mourut  en  11 39,  le 
25  janvier;  son  fils,  Godefroid  II,  récupéra  le  duché  de  Conrad  III, 
en  1 139.  Waléran  était  mort  la  même  année.  Gislebert  se  trompe  en  faisant 
intervenir  dans  cette  affaire  Lambert  II,  qui  était  mort  avant  1063.  3o 

2  Ce  renseignement  est  parfaitement  exact;  l'autorité  réelle  des  ducs 
de  Basse-Lotharingie  de  la  maison  de  Louvain  ne  s'étendit  pas  en  dehors 
de  leur  propre  territoire;  voir  sur  ce  point  :  Format,  terr.,  II,  42  et  suiv. 

3  Guise,  XVI,  15. . .  ignotum  est. 

4  La  Bulgarie. 

5  Tatin  est  cité  par  Guillaume  deTyr,  édit.  Paulin  Paris,  1,86, 100,  etc.; 
la  Chronique  d'Antiochele  nomme  Estatin;  Anne  Comnène  :  Tatikos. 


33 


Chronicon  Hanoniense.  45 


nominis  fama  pro  tanta  animositate  pjr  totum  christianorum 
exercitum  dilatata  est.   Capta  antem   civitate   Anthiochia ,     8  juin  1098 
principes  exercitus  pactum  cum  imperatore  Constantinopo- 
litanensi  firmatum  volentes  observare,  nuncios  ad  eum  dire- 

5  xerunt,  scilicet  Hugonem  Magnum,  fratrem  Philippi  régis 
Francorum,  et  Balduinum  comitem  Hanoniensem  cum  ma- 
gna militum  turma,  ut  civitatem  reciperet,  et  que  eis  pepi- 
gerat  expleret.  Quibus  euntibus  insidie  a  Turchis  pretente 
fuerunt,  et  ex  eis  quamplures  occisi,  alii  vero  capti,  quidam 

10  autem  per  fugam  eiapsi  sunt;  in  quo  quidem  conflictu  Bal- 
duinus  comes  Hanoniensis  periit,  sed  oui  infortunio  succu- 
buerit  adhuc  ignotum  est  *. 

[27]  Unde  eciam  tacendum  non  est  quod  uxor  ejus  Yda 
comitissa  domini  sui  occasum  ut  audivit,  sed  incerta  si  occi- 

15  sus  fuerit,  vel  captus  teneretur,  Deum  et  virum  suum  dili- 
gens,  partes  illas  cum  labore  magno  et  gravibus  expensis 
adiré  non  dubitavit;  unde  ipsa  prius  de  viro  suo  incerta, 
incertior  rediit.  Hec  quidem  mulier  religiosa  Romam  orandi 
intuitu  sepius  adiit.  Unde  contigit  quod  cum  a  perigrinatione 

20  illa  reditum  faceret  per  Ardennam  *,  ubi  quedam  allodia 
prope  ecclesiam  Sancli  Huberti  habebat,  comes  Cyniaci  ei 
insultus  violentos  faciens,  eam  capere  voluit  ^  Que  ad  eccle- 
siam Sancti  Huberti  fugiens,  ibi  per  aliquot  tempus  mansit, 
quousque    illinc  secure  in   Hanoniam  transiit.    Ex  gratia 

25  autem  et  familiaritate  quam  cum  illa  ecclesia  habuit,  con- 


■  Cfr.  Guillaume  de  Tyr,  I,  226;   Herim.  Torn.,  SS,  XIV,  286.  Il 

convient  de  signaler  ici  l'hypothèse  aventureuse  de  Gumplowicz,  d'après 

lequel  Baudouin  II  de  Hainaut  serait  devenu  évêque  de  Kruschwitz,  en 

Pologne  (11 14- II 26),   cardinal  et  archevêque  de  Pise  (cfr.  Archives 

30    BELGES,  1902,  p.  10 1,  article  de  D.  U.  Berlière). 

*  Le  chapitre  16  du  livre  XVI  de  (ïuise  rapporte  les  mêmes  faits  en 
d'autres  termes, 

3  Gislebert  fait  erreur  :  c'est  Richilde,  au  témoignage  de  la  Chronique 
de  Saint-Hubert  (SS,  VIII,  594),  qu'Arnoul  de  Chiny  tenta  de  rançonner. 
35  Ce  qui  est  exact,  c'est  que  Baudouin  II  et  Ida  donnèrent  à  l'abbaye  ce 
qui  leur  restait  du  fisc  de  Chevigny  (Kurth,  Chartes  de  Saint-Hubert, 
I,  77,  en  1088),  dont  Richilde  et  son  fils  avaient  précédemment  vendu 
une  partie  au  monastère  {//^/^yr y//,  37,  vers  1084). 


4.6  Gisleberti 


tulit  ipse  ecclesie  in  proprietatem  allodia  sua  que  in  partibus 
illis  habebat  eidem  ecclesie  satis  cootigua,  de  quibus  partem 
avia  Richeldis  comitissa  eidem  ecclesie  contulerat  libère, 
partem  vero  in  vadio  tenendam  concesserat.  In  bonorum 
autem  illorum  collatione  constitutum  fuil  '  inter  ipsam  eccle-  5 
siam  et  quoscumque  dominos  comités  Hanonienses,  ut  qui- 
cumque  abbas  Sancti  Huberti  maneat  capellanus  comitis 
Hanoniensis,  ita  quidem  quod  ad  monitionem  ipsius  comitis 
ter  in  anno  debeat  ad  comitem  accedere  in  Hanoniam  pro 
divinis  celebrandis  in  magnis  soliempnitatibus,  scilicet  in  lo 
natali  Domini  et  in  pascha  et  in  pentecosten,  et  afferre  duo 
vasa  plena  vino  Leasure  \  que  vasa  barilii  vulgariter 
dicuntur. 

[28]  Sepedicto  Balduino  comiti  Hanoniensi,  Balduini 
comitis  Flandrie  et  Hanonie  et  Richeldis  comitisse  filio  ^  ^5 
successit  filius  ejus  juvenis  primogenitus  Balduinus  *  in 
comitatu  Hanoniensi.  Secundus  autem  filius  fuit  Arnulphus 
pater  Eustacii  senioris  de  Ruez  ^  Filie  autem  fuerunt  très, 
quarum  una  Yda  nomine  viro  nobili  et  bellicoso,  Thome 
scilicet  de  Maria  ^  maritata  fuit;  alia  vero  Richeldis  nomine  ^o 
comiti  Montisfortis  ^  in  Francia,  que  a  viro  relicta,  postea  in 
Melbodiensi  ecclesia  sanctimonialis  diu  et  honorifice  vixit  ; 
alia  autem,  Midis  nomine,  viro  nobili  Hugoni  *  de  Ruminio 


»  Cette  condition  ne  figure  dans  aucun  des  deux  actes  cités  à  la  note 
précédente.  ^5 

'  Leasure,  la  Lieser,  affluent  de  la  Moselle;  c'est  le  cru  appelé  aujour- 
d'hui Brauneberger;  cfr.  Mirac.  S.  Huberti,  SS,  XV,  913  :  apud  Lisuravi... 
vineas. 

3  Baudouin  II. 

4  Baudouin  III.  D'après  Guise,  XVI,  20,  en  1102;  il  devait  donc  être   30 
né  en  1087. 

5  Le  Rœulx,  au  nord-est  de  Mons. 

6  Marie,  dans  le  Laonnois  (Aisne,  Laon,  Marie). 

7  Amaury  IV,  baron  de  Montfort  (entre  Chartres  et  Paris,  dans  le 
Mantois),  comte  d'Évreux  par  sa  mère,  mort  en  1137.  Il  ne  faut  pas  le    35 
confondre,  comme  le  fait  Amdt,  avec  Amaury  III,  qui  fut  tué  en  1089 
(Ordkr.  Vital,  édit.  Le  Prévost,  VIII,  333). 

8  D'après  M.  Roland,  Maison  de  Rumigny,  80  et  suiv.,  Gislebert  a  fait 
erreur;  l'époux  d'Alix  s'appelait  Nicolas  (II)  et  non  Hugues.  Nicolas  II, 


Chronicon  Hanoniense.  47 


maritata  fuit.  Balduinus  cornes  Hanoniensis  valde  juvenis 
uxorem  duxit  nobilissimam  Yolendem  %  nobilis  et  potentis 
comitis  de  Gheira  **  fîliam;  aliam  vero  ejusdem  comitis  de 
Ghelra  fîliam  habuit  uxorem  Henricus  dux  de  Lemborch  ', 
ex  cujus  parte  ad  ejus  heredes,  dominos  de  Lemborch,  pro 
parte  suorum  allodiorum  castrum  Wassemberghe  ^  proprie 
devenit,  Balduinus  autem  comes  Hanoniensis  de  Yolende 
uxore  sua  filios  habuit  Balduinum  primum  et  Gerardum 

a.  A  a  tantôt  :  Ghelra,  tantôt  :  Geiria. 


10   fils  de  Nicolas  I"  et  petit-fils  de  Godefroid  de  Florennes-Rumigny,  des- 
cendait du  comte  de  Hainaut,  Godefroid,  qui  fut  duc  de  Basse-Lotharingie 
de  959  à  964.  D'après  Roland  (p.  77),  Nicolas  II  mourut  avant  1163 
{Ibidem,  78). 
>  Yolande,   fille  de   Gérard   III   de  Wassenberg-Gueldre,   soeur  de 

i5  Gérard  IV  le  Long  (f  1131).  Proost  (Messager  des  sciences  histo- 
riques, 1895,  232-235  :'Le  mariage  de  Baudouin  111)  place  en  11 12  l'union 
de  Baudouin  avec  Yolande;  mais  un  acte  (Wauters,  Analectes,  c.  r.  h  , 
4"  série,  XIII,  86)  signale  en  1141  la  dix-septième  année  du  gouvernement 
de  Baudouin  IV,  ce  qui  fait  remonter  son  avènement  à  1 125  et  sa  naissance 

20  quinze  ans  plus  tôt,  soit  vers  1109  (Duvivier,  Chartes  inédites,  28,  n.  i). 
Rien  ne  dit  toutefois  que  Baudouin  IV  fût  l'aîné  des  enfants  d'Yolande, 
et  si  l'on  songe  que  Jacques  de  Guise  met  en  1102,  prout  decens  erat,  les 
débuts  de  Baudouin  III,  né  par  conséquent  en  1087- 1088,  et  que  Gislebert 
nous  apprend  qu'il  était  extrêmement  jeune,  valde  Juvenis,  quand  il 

35  épousa  la  fille  du  comte  de  Gueldre,  on  sera  tenté  de  reporter  cette 
union  à  une  date  antérieure  à  1107.  Une  autre  charte  (Duvlvier,  Actes, 
203)  fait  coïncider  la  huitième  année  de  Baudouin  IV  avec  11 30,  et 
reporte  ainsi  son  avènement  à  1123,  mais  comme  elle  n'émane  pas  du 
comte  lui-même,  M.  Duvivier  la  croit  erronée. 

3o  ^  Suivant  Emst  {Histoire  du  Limbourg,  III,  54  et  suiv.),  Judith,  sœur 
d'Yolande,  épousa  non  Henri  II  de  Limbourg  (fils  de  Waléran  I«'),  mais 
Waléran  II  Payen  (1117-1139),  fils  de  Henri  II;  ce  mariage  se  placerait 
peu  après  1107;  Judith  mourut  en  1151.  {Ann.  Rodenses,  SS.,  XVI, 
721.)   Waléran-Payen  fut  en  effet  mis  en  possession  de  Wassenberg 

35    (Ernst,  III,  57). 

3  Wassenberg,  sur  la  rive  droite  de  la  Roer,  au  sud-est  de  Roermond 
(Prusse  rhénane,  cercle  de  Heinsberg),  était  dans  l'ancien  Masau. 


48  Gisleberti 


secundum,  et  filias  duas,  quarum  una  domino  de  Toenio  ' 
maritata  fuit,  alia  '  vero  castellaoo  Tornacensi.  Et  quia  tota 
terra  Hanonie  ecclesie  Leodiensi  erat  assignata,  et  ab  episcopo 
Leodiensi  in  feodo  tenebatur,  ad  primogenitum  tota  devenie- 
bat  fiiium  ^.  Itaque  fratres  et  sorores  in  hereditate  illa  nequa- 
quam  participant.  Igitur  Arnulphus,  ejusdem  comitis  frater, 
fiiium  habuit  Eustacium  de  Ruez  \  qui  Senior  appeilatus 
est,  virum  vividum  et  in  Hanonia  potentem,  qui  cujusdam 
viri  nobilis  paris  castri  Montensis,  Johannis  nomine,  fiiiam 
duxit  uxorem  ^  et  ex  parte  uxoris  terram  possedit,  de  qua 
factus  fuit  par  castri  Montensis,  et  in  terris  suis  villas  instau-  ^ 


«  Tosny,  au  nord  de  Gaillon,  sur  la  rive  gauche  de  la  Seine  (Eure, 
Louviers,  Gaillon).  Cfr.  §  198  :  quand  Richard  Cœur  de  Lion  fut  obligé 
de  donner  en  otage  plusieurs  de  ses  vassaux  à  l'Empereur,  le  jeune  fils 
de  Roger  de  Tosny,  qui  se  trouvait  du  nombre,  traversa  le  Hainaut  en  se  1 5 
rendant  (de  Normandie)  en  Allemagne.  On  verra,  d'autre  part,  au  §  38, 
que  le  comte  de  Hainaut,  Baudouin  IV,  alla,  en  11 38,  au  secours  de  son 
beau-frère,  le  seigneur  de  Tosny;  Orderic  Vital  rapporte  que  ce  fut  au 
siège  de  Breteuil  (édit.  Aug.  Le  Prévost,  V,  114).  Le  seigneur  de  Tosny, 
dont  il  est  ici  question,  s'appelait  Roger.  ao 

2  Richilde,  épouse  d'Evrard  II,  châtelain  de  Tournai  (f  1160  environ) 
(D'Herbomez,  Histoire  des  châtelains  de  Tournai,  I,  53). 

3  La  distinction  entre  la  succession  aux  fiefs  et  la  succession  aux  alleux 
est  nettement  marquée  dans  ce  passage  comparé  au  §  33  (héritage  allodial 

de  Godefroid  de  Namur).  a5 

4  D'après  la  chronique  de  Liessies  (SS.,  XIV,  494  et  suiv.),  Eustache 
le  Vieux  avait  pour  mère  Béatrice,  fille  de  Gauthier  d'Ath  et  d'Ada,  qui 
éuit  déjà  veuve  de  Godefroid  de  Guise,  et  qui  épousa,  en  troisièmes 
noces,  Thierry  d' Avesnes.  Ada  était,  comme  nous  l'apprend  Herimann  de 
Tournai  {Mirac.  B.  Mariae  Laudunensis,  Bouquet,  XII,  277),  fille  de  3o 
Hilduin,  comte  de  Montdidier  et  de  Roucy  (Laonnois). 

5  Th.  Lejeune  {Recherches  historiques  sur  le  Rœulx.  Annales  du 
Cercle  archéologique  de  Mons,  XXII,  115-384)  àSX  que  Gauthier 
d'Ath  était  déjà  seigneur  du  Rœulx,  mais  le  texte  de  Gislebert  com- 
mande une  autre  interprétation.  Eustache  le  Vieux  ne  devint,  en  effet,  35 
pair  de  la  châtellenie  de  Mons  que  par  son  mariage  avec  Marie,  fille  de 
Jean.  Pour  échapper  à  cette  conclusion,  il  faudrait  soutenir  que  la  pairie 

du  Rœulx  fut  d'abord  établie  sur  une  autre  seigneurie  :  Morlanwelz;  or, 
c'est  ce  que  rien  ne  permet  d'affirmer. 


Chronicon  Hanoniense. 


49 


ravit,  scilicet  Ruez  et  Morlenwes  \  ubi  eciam  munitionem 
contruxit,  Hic  de  uxore  sua  Maria  fîlios  habuit,  Nicholaum 
scilicet  primum  '  et  Eustacium  secundum  ^  et  filias  Beatricem, 
Alidem  et  Adam*.  Nicholaus  autem  primus  filiusde  voluntate 
matris  ad  litteras  discendas  puer  hortatus  fuit;  qui  major 
effectus  a  litteratura  recedere  noluit,  sed  clericus  manere  et 
fratri  in  hereditate  tota  cedere  voluit.  Hic  equidem  Nicholaus 
satis  litteratus  et  moribus  honestis  ornatus,  clericus  mansit 
bonis  ecclesiasticis  ditatus.  Eustacius  vero  factus  fuit  miles 
probissimus  et  magni  nominis  vir  et  in  curia  Hanoniensi  et 
nobilium  consiliis  potentissimus;  qui  de  uxore  sua  Berta, 
Rassonis  de  Gavria  «  et  Damison  ^  de  Cirvia  filia  ^  filium 
habuit  Eustacium  et  filiam  Beatricem.  Soror  eorum  Beatrix 
viro  nobili,  pari  castri  Montensis,  Waltero  de  Lens,  maritata 
fuit,  que  filium  habuit  Eustacium,  et  filias  Ydam  et  Mariam. 
Ahdis  alia  soror  cuidam  nobili  ^  desponsata  fuit,  que  mortuo 

a.  Arndt  :  Gauria.  —  b.  A,  Arndt  :  Damisoni;  ^2  .•  Damison, 


»  Morlanwelz  (Hainaut,  Charleroi,  Binche). 

2  Nicolas,  frère  d'Eustache  le  Valet,  fut  prévôt  de  Sainte -Waudru, 
20   de  1171  à  1196,  archidiacre  de  Cambrai  (1186-1196),  prévôt  de  Nivelles 

(1188-1193),  et  enfin  évêque  de  Cambrai  (Nicolas  II,  1197).  Cfr.  les 
Chartes  de  Sainte- Waudru,  I,  20,  21,  29,  30,  32,  33,  38,  42,  44,  45,  48,  49, 
53^  55>  57«  La  ioxm.M\&  Nicholaus,  Canuracensis  archidiaconus,  ipsius  ecclesie 
prepositus,  doit  être  interprétée  en  ce  sens  qu'il  était  prévôt  de  l'abbaye 
25  de  Sainte-Waudru  et  non  du  chapitre  de  Cambrai.  En  1197,  il  eut  pour 
successeur  à  la  prévôté  de  Sainte-Waudru  un  autre  Eustache  {Ibid , 
P-  63). 

3  Le  fils  (d'Eustache  le  Vieux  est  dit  Eustache  le  Valet,  c'est-à-dire 
le  Jeune;  son  petit-fils,  Eustache  Canivet  (petit  couteau);  cfr.  Baudouin 

3o    d'Avesnes  (Kervyn,  I stores,  II,  566). 

4  Cfr.  acte  d'Eustache  (1176)  en  faveur  de  Bonne- Espérance;  il  men- 
tionne ses  fils  Nicolas,  Eustache,  sa  fille  Ada  et  aussi  sa  sœur  Ada, 
abbesse  de  Nivelles,  morte  avant  11 76  (Duvivier,  Chartes  inédites, 
n°  45)- 

35       5  Sur  Rasse  de  Gavre  et  Damison  de  Chièvres,  voir  le  §  32. 
^  Baudouin  d'Avesnes  et  Guise  ne  le  nomment  pas. 


5o  Gisleberti 


absque  proprii  corporis  herede,ipsa,  religioais  habitu  assum- 
pto  in  abbatia  sancti  Phoillani  \  in  sanctitatis  operibus  deces- 
sit.  Ada  vero  viro  nobili  Nicholao  de  Bouleirs  '  maritata  ex 
ipso  filiam  suscepit,  ad  quam  hereditas  patris  pervenit;  quo 
mortuo  nupsit  viro  nobili  Drogoni  de  Boosiis  \  de  quo  filios 
habuit.  Mortuo  eodem  Drogone,  ipsa  Ada  nupsit  cuidam 
militi  Flandrensi,  Gosuino  nomine  *. 


»  L'abbaye  de  Saint-Feuillien  du  Rœulx.  C'était  donc  un  monastère 
double,  ce  que  ne  dit  pas  D.  U.  Berlière,  Mon.  helg.,  I,  410  et  suiv.  Le 
même  fait  se  présente  pour  d'autres  abbayes.  Ainsi  en  1182,  Mathilde  de  10 
Ligne,  voulant  placer  deux  de  ses  filles  dans  l'abbaye  de  Bonne- 
Espérance,  donne  à  celles-ci  quinze  bonniers  de  terre.  (Duvivier, 
Chartes  inédites,  n»  60.) 

2  Boulaere,  près  de  Grammont  (Flandre  orientale).  Nicolas  de  Bou- 
laere  fit  en  1175  une  donation  à  l'abbaye  de  Grammont  (De  Portemont,    iî> 
Recherches  sur  la  ville  de  Grammont.  II,  450). 

3  Bousies,  dans  le  Cambrésis  (Nord,  Avesnes,  Landrecies).  Baudouin 
d'Avesnes  dit  :  «  à  Wautier  de  Bousies  »  (SS.,  XXV,  447);  dans  le  texte 
latin  publié  en  1772  par  Le  Roy,  p.  14  :  domino  Eustachio  de  Bousies; 
Guise,  XV,  7  :  Walterum  de  Bouzies.  Il  est  probable  qu'en  citant  ici  20 
Drogo  (Dreux),  Gislebert  a  fait  une  confusion.  Dreux  de  Bousies  est 
témoin  à  un  acte  de  11 17  (Deviixers,  Description,  V,  no).  Le  nom  de 
Gautier  (  Walterus^  de  Bousies  figure  dans  des  actes  de  1 174  (Baudouin  V 

à  l'abbaye  de  ^aint-Amand,  Duvivier,  Chartes  i7icdites,  n^  41),  de  11 77 
(Duvivier,  Hainaut,  613),  de  1181  (Baudouin  V  à  l'abbaye  de  Mar-  25 
chiennes,  Duvivier,  Chartes  inédites,  n»  55),  de  1 195-1202  (Donation  à 
l'abbaye  de  Bonne-Espérance),  de  1199  (Devili.ers,  Description,  V,  127), 
de  1201  i^Ibid.,  II,  74,  et  Chartes  de  Sainte -Waudru,  I,  71)  et  de  1202  (avec 
Eustache,  son  frère,  Description.  II,  51).  Comme  l'époux  d'Ada  du  Rœulx 
devait  être  mort  avant  1185,  puisque  c'est  alors  qu'elle  a  pris  un  troi-  3o 
sième  mari,  il  faut  sans  doute  l'identifier  avec  le  Gautier  de  1174,  ii77  et 
1181,  et  voir  dans  le  second  Gautier  et  son  frère  Eustache,  ses  enfants. 

4  Gossuin  de  Wavrin  (Nord,  Lille,  Haubourdin)  était  le  frère  du 
sénéchal  de  Flandre,  Hellin  de  Wavrin.  Son  mariage  avec  Ada  se  place 

en  1185  (cfr.  §  117).  (jossuin  est  cité  en  1197  (Baudouin  VI  à  l'abbaye  de   3^ 
Saint-Ghislain,  Duvivier,  Chartes  inédites,  n©  m),  1202  (le  même  au 
chapitre  de  Cambrai,  Ibidem,  n»  167),  1203  (la  comtesse  Marie  à  Saint- 
Aubert,  Ibidem,  n»  183),  1204  {Chartes  de  Sainte-  Waudru,  I,  92  et  678). 


Chronicon  Hanoniense.  5i 


[29]  Soror  sepedicti  filii  Balduini  et  Yde,  scilicet  comitis 
Hanoniensis  Balduini,  una,  Alidis  nomine,  viri  ^  nobili  de 
Ruminio  nupsit,  que  filium  habuit  Nicholaum  ",  qui  et 
Ruminium  ^  et  Fiorinas  *  castra  possedit,  et  filias  Beatricem 
et  Alidem  et  Richeldem,  et  très  quarum  nescio  nomina. 
Nicholaus  hic  bona  terre  sue  plurimum  ampliavit,  et  de 
uxore  sua  Damison  de  Cirvia  ^  filios  habuit  mihtes  probos. 
Nicholaum  ^  scilicet,  qui  post  ipsum  Ruminium  possedit, 
militem  probum  et  prudentem,  cujus  fama  bona  longe  late- 
que  dififundebatur,  et  Hugonem  qui  Fiorinas  castrum  tenuit, 
et  filias  Julianam  viro  nobilissimo  Raynaldo  de  Roseto  ^ 
maritatam,  de  quo  ipsa  filium  habuit  Rogerum;  et  Clemen- 
tiam  Gerardo  de  Haslut  ^,  et  Yolendem  Henrico  de  Hirge  ^  et 


'  Nicolas  II,  cfr.  la  note  8,  p.  46. 
1 5       2  Nicolas  III,  troisième  époux  de  Damison  de  Chièvres. 

3  Rumigny  (Ardennes,  Rocroi,  Rumigny). 

4  Florennes  (Namur,  Philippeville,  Florennes). 

5  Nicholaus  de  Cirvia  et  Domizons  uxor  ejus  confirment  une  donation  de 
Gilles  de  Blicquy  aux  frères  de  Beaumont  (acte  du  fonds  de  l'abbaye  de 

20    Vicogne,  communiqué  par  M.  Duvivier). 

6  Nicolas  IV  de  Rumigny  :  cfr.  §  43. 

7  Julienne,  épouse  Renaud  de  Rozoy  (Rozoy-sur-Serre,  Aisne,  Laon, 
Rozoy).. 

»  Clémence  épouse  Gérard  de  Ophasselt,  Brabant  hennuyer  (Flandre 
25    orientale,  Audenarde,  Nederbrakel).  ^ 

9  Hierges  (Ardennes,  Rocroi,  Givet);  cfr.  Ann.  de  la  Soc.  arch. 
DE  Namur,  V,  260  et  suiv.  On  a  généralement  cru  qu'il  fallait  entendre 
Henri  de  Hierges,  avoué  de  Hesbaye,  en  effaçant  et,  comme  le  fait 
Baudouin  d'Avesnes;  mais  M.  Roland  {^Maison  de  Rumigny,  400)  a 
3o  montré  que  l'avoué  de  Hesbaye,  pendant  toute  la  seconde  moitié  du 
XII«  siècle,  fut  Louis,  seigneur  de  Lummen  (nord-ouest  de  Hasselt). 
D'ailleurs,  avec  cette  interprétation,  on  ne  comprend  pas  ce  que  signifie  : 
et  apud  Winti.  Aussi  Baudouin  d'Avesnes  supprime-t-il  ces  mots.  En 
réalité,  Gislebert  veut  parler  de  cinq  filles;  il  n'en  nomme  que  trois, 
35  et  se  borne,  pour  les  deux  dernières,  à  noter  que  l'une  a  épousé  l'avoué 
de  Hesbaye  (Louis  de  Lummen)  et  l'autre  le  seigneur  de  Winti.  On 
suppléera  peut-être  :  duo  alias. 


52  GisLeherti 


,  .  advocato  Hasbaoiensi  '  et  ...  apud  Winti  -  '  in  Flaûdna 
maritatas.  Predicli  autem  Nicholai  sororum  una,  Richeldis 
scilicet,  domino  de  Cuns  *  '  nupsit,  que  filium  habuit  Egi- 
diurn.  Alia  soror  Beatrix  scilicet,  nupsit  viro  nobili  Gossumo 
de  Montibus  \  vire  nobilissimo  satisque  petenti  in  Hanonia 
multisque  possessionibus  ditato,  unde  continuum  in  Monti- 
bus stagium,  et  in  Valencenis  continuum  stagium,  et  m 
Bellomonte  continuum  debebat,  hoc  excepto  quod  dum  in 
Valencenis  stagium  faciat,  in  Bellomonte  facere  non  débet, 
et  dum  in  Bellomonte  illud  faciat,  ad  faciendum  in  Valen- 

a.  Arndt  :  Henrico  de  Hirge  et  advocato  Hasbaniensi  et  apud  Winti... 
Baud.  Avesn.  :  Henri  de  Hierge,  avoué  de  Hasbain.  -  b.  Arndt  :  Cuus; 
A^  :  Cons;  Baud.  Avesn.  :  Kons;  Guise  (XVI,  8)  :  Johanni  dommo  de 
Kens. 


I  U avoué  de  Hesbaye  ou  avoué  de  Saint-Lambert  était  le  défenseur  tem-    i5 
porel  des  possessions  de  l'évéché  de  Liège,  dont  le  noyau  principal,  depuis 
le  XI«  siècle,  était  dans  la  Hesbaye. 

^   Winti.  Scheldewindeke,  au  sud  de  Gand,  à  i  ^U  kilomètre  d'Ooster- 
zele,  qui  appartenait  à  la  même  maison.  Godefroid  de  Scheldewindeke 
paraît  dans  plusieurs  actes  émanés  de  membres  de  la  famille  de  Rumigny    20 
(Roland,  ouv.  cité,  105  et  suiv.). 

3  Cons-la-GranviUe  (Ardennes,  Mézières).  Gilles,  fils  de  Gautier  de 
Cons,  est  cité  en  1184  (Goffinet,  Cartul.  d'Orval.  91). 

4  Gossuin  III  de  Mons,  sire  de  Baudour,  petit-fils  d'Ermengarde  de 
Mons,  épouse  de  Gossuin  I;  elle  avait  fondé  vers  1088,  avec  ses  fils  ai 
Gossuin  II  et  Isembard,  le  prieuré  de  N.-D.  d'Aymenes,  dépendant  de 
l'abbaye  d'Anchin  (MiR^us,  III,  307,*  charte  de  Gérard  U  de  Cambrai). 
D'après  Baudouin  d'Avesnes  (SS.,  XXV,  422),  Ermengarde  de  Mons  était 
fille  d'un  comte  Régnier,  de  Chaumont  (?),  et  d'Ermentrude  de  Mons. 
Gossuin  II  eut  un  fils  Ysaac,  que  l'on  retrouve  comme  châtelain  de  Mons  3o 
en  1128  (DuviviER,  Hainaut,  537)  et  dans  un  autre  acte  non  daté  (Duvi- 
viKR,  Chartes  inédites,  n»  20),  que  je  place  entre  ï  124  et  11 30.  Gossuin  III, 
frère  d'Isaac,  paraît  être  mort  avant  1155,  car  à  cette  date  une  charte  de 
Baudouin  IV  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»  22),  ratifiant  les  dispositions 
que  Gossuin  avait  prises  au  sujet  de  la  forêt  de  Baudour,  est  signée  du  35 
châtelain  Baudouin,  qui  était  fils  d'Isaac  {Cartul.  d'Eenham,  22).  Au 
XIII»  siècle,  la  châtellenie  de  Mons  appartient  à  la  famille  d'Havre, 
branche  des  Enghien,  descendant  d'Ida,  fille  de  Gossuin  III,  et  de  son 
premier  époux  Siger  d' Enghien. 


Chronicon  Hanoniense.  53 


cenis  cogi  non  potest.  Duarum  autem  paritiarum  in  Monti- 
bus  ille  par  erat  ';  qui  eciam  Gossuinus  fratrem  habuit  cleri- 
cum  bone  memorie,  Nicholaum  '  Cameracensem  episcopum, 
omni   volore    refertum,    qui   episcopatum   suum   potenter 

5  tenuit  et  honeste  procuravit,  et  ab  Hanoniensibus  pluri- 
mum  amabatur.  Gossuinus  de  uxore  sua  filium  habuit  uni- 
cum  Gossuinum,  et  filias,  Ydam  scilicet  viris  nobilibus 
Sohero^  videlicet  de  Aenghien,  postea  Renero  de  Jacea*,  et 
demum  Balduino  Caron  -»  ^  agnomine  maritatam;  et  Matliil- 

ïo  detn  Waitero  de  Linea  ^  deinde  Waitero  de  Fontanis  ^  mari- 

a.  A,  Arndt  :  Carim. 


»  Les  deux  pairies  de  Gossuin  étaient  Baudour  et  probablement  La 
Longue  ville.  On  connaît  en  effet  les  détenteurs  de  onze  des  pairies  de 
Mons.  C'étaient  pour  Avesnes,  Barbençon,  Chimay,  Lens,  Le  Rœulx, 

i3  Quévy,  Walincourt,  les  familles  qui  portaient  ces  noms;  pour  Silly,  les 
Trazegnies;  pour  Chièvres,  les  Gavre;  pour  Rebaix,  les  seigneurs  de  La 
Hamaide;'  pour  Baudour,  les  descendants  de  Gossuin.  En  1184,  Ida  de 
Jauche  figure  comme /«ar  castri  Montensis  à  la  cour  appelée  à  se  prononcer 
sur  les  obligations  de  Jacques  d' Avesnes  (§  113).  A  côté  d'elle  siègent 

20  huit  autres  pairs;  Walincourt,  le  neuvième,  est  absent;  d* Avesnes  et  les 
deux  pairies  d'Ida  complètent  le  nombre,  et  l'on  constate  encore  que  la 
pairie  de  La  Longueville  est  la  seule  qui,  avec  Baudour,  puisse  être 
attribuée  à  Gossuin  et  à  sa  fille. 

»  Nicolas  I^*,  évéque  de  Cambrai,  1137-1167. 

2Î>  3  Sohier  ou  Siger  d'Enghien,  fils  de  Hugues;  cfr.  §  52,  et  Matthieu, 
Histoire  d'Enghien,  I,  43. 

4  Jauche  (Brabant,  Nivelles,  Jodoigne)  relevait  du  duché  de  Brabant. 
Renier  de  Jauche  mourut  en  1184  (§  107,  p.  151). 

5  Caron,  le  charron  (cfr.  Ducange,  v«  Caron,  i).  Guise,  XVI,  9  :  dictus 
3o   //  Carons  (cfr.  §  117.  P-  ï8o). 

6  Ligne,  sur  la  Dendre,  dans  le  Brabant  hennuyer  (Hainaut,  Tournai, 

Leuze). 

7  Gautier  de  Fontaine  mourut  en  1183  (§  106).  Il  s'agit  probablement 
de  Limont-Fontaine  (Nord,  Avesnes,  Maubeuge).  C'était  une  seigneurie 

35  comprise  dans  la  terre  d' Avesnes,  et  l'on  verra  (au  §  81)  que  Jacques 
d' Avesnes,  en  1176,  crut  devoir  rompre  ouvertement  avec  Philippe 
d'Alsace  à  la  suite  du  supplice  que  le  comte  de  Flandre  avait  infligé  à 
Gautier  de  Fontaine,  fils  de  celui  dont  il  est  ici  question. 


54  Gisleberti 


tatam,  et  Aelidem  Rogero  de  Condato  *,  et  Rixam  *  Stéphane 
de  Deneo  %  et  Beatricem  Baidrico  de  Roisin  ^  et  Agnetem 
Hugoni  domino  de  Spinoit  *  et  de  Antun  ^  maritatas.  Gossui- 
nus  autem  juvenis  antequam  fieret  miles  decessit,  itaque 
major  pars  possessionum  supradicti  Gossuini,  scilicet  stagio-  S 
rum  et  aliorum  bonorum  ad  Ydam  de  Jacea  et  ad  eius  virum 
Renerum,  et  eorum  filium  Gerardum  devenit.  Supradicti 
Nicholai  ^  soror  una,  scilicet  Alidis,  nupsit  domino  del  Tur  \ 
alia  nupsit  domino  de  Chéri  *  prope  Retest  ^  deinde  eadem 
nupsit  domino  de  Doncheri^.  Una  nupsit  domino  de  Baie-  lo 
han  ""  *°,  et  una  Ysaac  de  Barbencione  ",  pari  castri  Montensis, 
que  filium  habuit  Nicholaum,  militem  probum  " et  discretum 
et  in  consiliis  curie  Hanoniensis  pollentem. 

[30]  Alia  sepedicti  comitis  Hanoniensis  soror  '^  nupsit  viro 

a.   Avesn.  :  Ruesse;   Guise  :  Rosa.  —  b.    Guise  :  Ciri;  Avesn.  :  au    li 
signour  Thyri  de  Rethelois.  —  c.  Guise  :  domino  de  Baleham  in  comi- 
tatu  Registescensi. 


«  Condé-sur-l'Escaut  (Nord,  Valenciennes,  Condé). 
»  Etienne  de  Denain  (sur  l'Escaut,  Nord,  Valenciennes,  Denain)  était, 
comme  son  frère  Gérard,  surnommé  makerellus  (le  sorcier).  20 

3  Roisin  (Hainaut,  Mons,  Dour). 

4  Espinoy  (Hainaut,  Thuin,  Binche).  Guise,  XVI,  19,  le  nomme  Simon. 

5  Antoing,  sur  la  rive  droite  de  l'Escaut  (Hainaut,  Tournai,  Antoing). 

6  Nicolas  III  de  Rumigny;  cfr.  p.  51,  3. 

7  Le  Thour  (Ardennes,  Rethel,  Asfeld),  probablement  dans  le  comté   2!) 
de  Rethel. 

*  On  ne  connaît  pas  de  Chéry  aux  environs  de  Rethel.  Ménilglaise 
propose  pour  ce  passage  Chéry  lez-Rozoy,  et  plus  loin,  au  §  112,  Chéhér}-, 
au  sud-ouest  de  Sedan,  ou  Chéhéry,  à  Apremont,  canton  de  Grandpré, 
sans  remarquer  que,  dans  l'un  et  dans  l'autre  cas,  il  est  évidemment  3o 
question  de  la  même  localité.  Je  pense  qu'il  s'agit  de  Séry,  à  8  kilomètres 
au  nord  de  Rethel. 

9  Donchery  (Ardennes,  Sedan,  Sedan-Sud). 

'o  Balham,  sur  l'Aisne  (Ardennes,  Rethel,  Asfeld). 

"  Barbençon  (Hainaut,  Thuin,  Beaumont).  35 

»»  Prohus,  éprouvé  dans  les  combats;  de  là  :  preux,  prouesse. 

'3  Ida;  cfr.  §  28,  p.  46. 


Chronicon  Hanoniense,  55 


aobili  et.potenti  ac  bellicoso  in  Francia,  Thome  de  Maria, 
de  quo  filiam  habuit  Ydam  nomine,  que  Yda  nupsit  viro 
nobili  Alardo  de  Cimaco  \  agnomine  Poliere ',  pari  castri 
Montensis,  de  quo  ipsa  filium  habuit  Egidium.  Defuncto 
3  autem  Alardo,  Yda  nupsit  Bernardo  de  Orbaiz  ^  de  quo  ipsa 
filium  habuit  Engeiramum. 

[31]  Sepedictus  Balduinus  cornes  Hanoniensis,  Balduini 
comitis  et  Yde  comitisse  filius,  uxorem  habuit,  ut  pre- 
diximus^  Yolendem,  comitis  de  Ghelra  Gerardi  filiam,  de 

10  quà  ipse  Balduinus  filios  habuit  Balduinum  ^  primum,  qui 
Montibus  in  superiori  choro  ante  majus  altare  sepultus  est, 
et  Gerardum  secundum,  et  fiUas  duas,  quarum  una  domino 
de  Toenio  ^  altéra  vero  castellano  Tornacensi  maritata  est. 
Unde  sciendum  est  quod  illa  ^oenii  maritata  filios  habuit 

»5  très  milites  egregios  et  magni  nominis,  Radulphum  primum, 
Rogerum  secundum  et  Balduinum  tercium,  et  Gaufridum 
quartum  clericum  pium  honestum  et  satis  litteratum.  Bal- 
duinus autem  in  Hanonia  nutritus  fuit,  et  ab  avunculo  suo 
Balduino  comité   miles  factus,  Hanoniam  cum  eo  semper 

30  inhabitabat.  Ou  jus  probitas  de  die  in  diem  augmentum 
mirum  cepit,  omnem  in  corde  mansuetudinem  gerebat,  in 
munerumeffusionedelectabatur;  qui  cum  Suessionem  orandi 
causa  adiisset,  in  ipso  reditu  a  seculo  migravit  ^  Cujus  mors 
avunculum  suum  et  homines  cujuscumque  conditionis  in 

25  Hanonia  graviter  turbavit,  cujus  coi'pus  Valencenas  allatum, 
ibidem  in  monasterio  sancti  Johannis  sepultum  fuit.  Gaufri- 
dus  vero  clericus,  qui  quandoque  Hanoniam  cum  avunculo 
suo  et  ejus  filio  inhabitabat,  infirmitate  apud  Haimoncas- 


ï  Chimay  (Hainaut,  Thuin,  Chimay). 
3o       ^  Polerius,  pollerius,  Pullorum  seu  altilium  venditor.  (Du  Cange.) 

3  Orbais  (Brabant,  Nivelles,  Perwez),  Guise,  XVI,  8,  le  nomme  :  Huars 
d'Orbais. 

4  Cf.  §  28. 

5  Baudouin  IV,  mort  en  1171. 
35       6  Cf.  §  28,  p.  48. 

7  Voir  §  61,  en  11 70. 


56  Gisleberti 


noit  '  oppressas,  decessit,  qui  Valencenis,  juxta  fratrem  suum 
honorifice  sepultus  fuit.  Radulphus  primogenitus  eorum 
frater  filium  habuit  Rogerum,  qui  in  bonis  suis  ei  successit. 
Alia  predicti  comitis  Balduini  et  Yolendis  comitisse  filia,  cas- 
tellano  Tornacensi  maritata,  filium  habuit  militem  probum 
admodum  et  famosum  Evrardum,  cognomine  Radonem  % 
qui  de  parte  matris  sue  Fienias  ^  villam  prope  Melbodium* 
possedit.  Hic  equidem  de  uxore  prima,  Roberti  de  Betuna 
Atrebatensis  advocati  sorore  ^  filiam  habuit*  Richeldem,  que 
nupsit  viro  nobili  Gisleberto  de  Aldenarda,  postea  militi 
probo  Waltero  de  Sothenghien  ^.  Evrardus  autem,  vivent^ 
prima  uxore,  aliam  superduxit,  matrem^  Ccioniset  Johannis 


»  Le  Quesnoy  (Nord,   Avesnes,   Le  Quesnoy-Est).   L'épitaphe  (très 
fragmentaire)  des  deux  frères  de  Tosny,  qui  se  trouvait  dans  l'église 
Saint-Jean  de  Valenciennes,  a  été  reproduite  par  Le  Boucq  :  Histoire    i5 
ecclésiastique  de  la  ville  et  comté  de  Valenciennes,  p.  39. 

2  Sur  Evrard  III  Radou  C1160-1189),  cf.  d'Herbomez,  55  et  suiv. 

3  Feignies  (Nord,  Avesnes,  Bavay). 

4  Maubeuge. 

5  Mathilde,  fille  de  Guillaume  P',  seigneur  de  Béthune  et  avoué  d'Arras,    20 
et  de  Clémence  d'Oisy;  elle  était  sœur  de  Robert  V  le  Roux,  qui  succéda 

à  son  père  en  1144  environ  et  mourut  au  siège  d'Acre  en  1191.  (Cf.  Du 
Chesne,  Maison  de  Béthune,  112  et  suiv.) 

6  Sottegem  (Flandre  orientale,  Alost,  Sottegem).  Gautier  de  Sottegem 

et  Richilde  d'Audenarde  sont  cités  en  1193  (Duvivier,  Chartes  inédites,    a5 
no«  81  et  83). 

7  La  mère  de  Conon,  de  Jean  et  de  Raoul,  qu'elle  avait  eus  de  son 
premier  mariage  avec  Raoul  II  de  Nesles,  châtelain  de  Bruges,  s'appelait 
Gertrude,  au  témoignage  de  Hermann  de  Tournai  (SS.,  XIV,  287);  il 
ajoute  qu'elle  était  fille  du  comte  Lambert  de  Liège.  On  s'est  demandé    3o 
ce  que  signifiait  ce  titre.  Il  faut  entendre  :  Lambert,  comte  de  Montaigu 

et  de  Clermont,  qui  mourut  vers  1147,  ^^  Qui  était  l'un  des  vassaux  les 
plus  importants  de  l'évêque  de  Liège.  (Voir  sur  ce  point  le  §  86.)  C'est 
Thierry  d'Alsace  qui  avait  transporté  la  châtellenie  de  Bruges,  c'est- 
à-dire  la  terre  du  Franc,  à  Raoul  II  de  Nesles,  dès  1135  (Vredius,  561).  35 
Conon,  son  fils  aîné,  devint  comte  de  Soissons  en  1178,  à  la  mort  de  son 
oncle  paternel  Ives,  qui  ne  laissait  pas  d'enfant  et  qui  l'avait  institué 
son  héritier  (Art  de  vérif.,  XII,  259).  Il  mourut  en  1180  et  eut  pour 
successeur  dans  le  comté  de  Soissons  son  frère  Raoul,  et  dans  la  châtel- 
lenie de  Bruges  et  la  seigneurie  de  Nesle  son  frère  Jean.  Gertrude  et   40 


Chronicon  Hanoniense, 


et  Radulphi,  qui  comitatum  Suessionensem  et  dominium 
iNigelle  '  et  castellariam  Brugensem  possederunt,  et  ex  ea 
filium  habuit  Balduinum  '. 

[32]  Balduinus  ^  cornes  Hanoniensis,  Balduini  comitis  et 
Yde  comitisse  fîlius,  satis  juvenis  miles  decessit  \  cujus  cor-  "20 
pus  in  Montensi  ecclesia  sepultum  fuit  ante  chori  introitum. 
Cujus  filii  parvi  rémanentes,  primusfilius  Balduinus  ^  comi- 
tatum Hanoniensem  obtinuit;  junior  autem  filius  Gerardus 
allodia  in  Advallensibus  partibus  ex  parte  matris  sue  Yolen- 
dis  comitisse  pervenientia,  scilicet  comitatum  de  Dodewerda  ^ 
et  comitatum  de  Dala  ^  habuit.  Qui  filium  habuit  comitem 
Henricum  \  militem  probum.  Yolendis  vero  comitissa  vidua, 


Jean  firent  une  donation  à  l'église  Notre-Dame  de  Bruges  (confirmation 
en  1185,  MiRjEUS,  I,  717).  Une  charte  de  Thierry,  datée  de  1143,  en 

i5  faveur  de  l'abbaye  de  Tronchiennes  (MiRiEUS,  III,  19),  mentionne  l'assen- 
timent d'Iwan  de  Gand  et  de  sa  femme  Laurette,  Jilia  nua,  et  celui  de 
Raoul,  châtelain  de  Bruges,  avec  sa  femme  :  mea  neptis.  Comment 
Gertrude  pouvait-elle  être  nièce  de  Thierry?  Je  ne  vois  qu'un  moyen 
d'expliquer  la  parenté,  c'est  de  supposer  que  Lambert  de  Montaigu, 

ao  dont  on  ne  connaît  pas  la  femme,  avait  épousé  une  sœur  ou  une  nièce 
du  comte  de  Flandre. 

'  Nesle,  dans  le  Vermandois  (Somme,  Péronne,  Nesles). 

2  Evrard  III  Radou  eut  de  Gertrude  deux  fils  :  Baudouin,  châtelain 
de  Tournai  (1190-1212),    et   Robert   ou   Rabod   (les   deux   noms   sont 

a5   identiques). 

3  A  comparer  GuisE,  XVI,  28. 

4  Baudouin  III,  né  en  1087-1088  (voir  la  note  i  de  la  p.  47)»  ^^  pouvait 
guère  avoir  que  32  ans  quand  il  mourut  en  1120. 

5  Baudouin  IV,  1120-1171. 

3o       6  Dodewaard,  sur  le  Wahal,  dans  la  Gueldre. 

7  Dalen,  au  nord  de  Coevorden  (Pays-Bas,  Drenthe). 
»  Henri  figure  comme  comte  de  Dalen  dans  un  relevé  de  biens  dressé 
en  1188  (Sloet,  I,  n^  373);  il  est  cité  comme  fundator  castri  in  Depenhetn 
(Diepenhem,  Overijssel),  et  il  avait  des  possessions  à  Tielerweerd,  Bom- 
53  mêler weerd,  Dodeweerd,  Vaassen,  Almen,  Eibergen,  Groenlo,  Winters- 
wijk,  Wamsveld,  Reeden,  Heumen,  Rothem,  Aalten,  Neede,  Almen  et 
Doetinchem,  c'est-à-dire  dans  toute  la  région  où  dominait  la  maison  de 
Gueldre.  (Voir  aussi  ibidem,  les  n««  376,  387,  414,  421.) 


58  Gisleberti 


tam  de  jure  dotalitii  quam  de  parvitate  Balduini  filii  sui  *, 
HanoDiam  diu  tenuit,  que  nupsit'  cuidam  fideli  suo,  viro 
aobili  Godefrido  de  Bocheain  ^  castellano  Valencenensi,  qui 
ex  jure  castellarie  Ostrevannum  ♦  tenebat.  Hic  eciam  et 
Ribemontem  ^  et  Orinium  ^  et  Castellum  in  Porcesio  ^  pos- 
sidebat.  Qui  de  ipsa  Yolende  comitissa  fiiium  habuit  Gode- 
fridum  et  filiam  Bertam,  a  quibus,  Godefrido  scilicet  et  Berta, 
frater  eorum  Balduinus  cornes  Hanoniensis  castellariam 
Vàlencenensem  et  totam  hereditatem  eorum  tam  in  Ostre- 
vaûno  quam  in  Cameracesio  acquisivit  coemptione  congrua  . 


'  Baudouin  IV  ne  pouvait  avoir  que  ii  ans  au  décès  de  son  père. 

2  Le  mariage  d'Yolande  avec  Godefroid  de  Bouchain  doit  remonter 
à  II22.  Elle  n'attendit  certainement  pas,  pour  prendre  un  second  époux, 
que  son  fils  fût  majeur,  car  dans  un  acte  malheureusement  sans  date 
(DuvTviER,  Hainaut,  534),  Godefroid  s'intitule  comte  de  Mons,  du  chef  i5 
de  sa  femme  assurément,  et  ce  titre,  il  ne  put  continuer  à  le  porter, 
lorsque  le  jeune  Baudouin  IV  eut  pris  les  rênes  du  pouvoir.  En  1122 
(Wauters,  AnaUctes,  212),  Gossuin  de  Mons  fait  une  donation  en 
présence  du  comte  Godefroid,  deuxième  époux  de  la  comtesse  Yolande. 

3  Bouchain  (Nord,  Valenciennes,  Bouchain),  appelé  ici  Bocheain,  plus    ïo 
loin  Bulcenum. 

4  Sur  rOstrevant,  cf.  Formation  territoriale,  P,  135  et  suiv.,  cf.  II, 
96-101. 

5  Ribemont,  sur  l'Oise,  dans  le  Vermandois  (Aisne,  Saint-Quentin, 
Ribemont).  a5 

6  Origny-Sainte-Benoite,  au  nord  de  Ribemont.  Ces  deux  localités 
étaient  comprises  dans  la  région  occidentale  de  l'ancien  Laonnois 
qu'avaient  acquise  les  comtes  de  Vermandois. 

7  Château-Porcien,  sur  l'Aisne,  dans  le  Porcien  (Ardennes,  Rethel, 
Château-Porcien).  3o 

^  Pour  déterminer  à  quel  moment  Baudouin  IV  acquit  la  propriété  de 
l'Ostrevant,  M.  Du  vivier  me  donne  les  indications  suivantes  :  Berthe, 
fille  d'Yolande  et  de  Godefroid,  épousa  :  i®  un  comte  de  Duras,  2°  en  1 152, 
Gilles  de  Saint-Aubert.  Après  la  mort  de  Berthe,  Gilles  se  remaria  avec 
Mathilde  de  Berlaimont  et  en  eut  un  fils  appelé  Gilles.  Or,  en  1 173  et  1 174,  35 
ce  fils  intervient  avec  son  père  dans  deux  donations  (Duvivier,  Chartes 
inédites,  n®"  37  et  38);  il  devait  donc  avoir  15  ans  et  être  né  en  1 157  environ, 
ce  qui  fait  remonter  le  second  mariage  de  son  père  à  1156,  et  la  mort  de 
Berthe  au  moins  à  1 155.  Comme  nous  savons  que  la  cession  de  l'Ostrevant 
a  été  faite  par  les  deux  enfants  de  Godefroid  de  Bouchain  :  Godefroid  et  40 
Berthe,  on  aboutit  à  la  conclusion  qu'elle  est  antérieure  à  1 155. 


Chronicon  Hanoniense.  59 


Godefridus  ille  absque  proprii  corporis  herede  decessit. 
Berta  autem  cuidam  comiti  de  Duraz  *  nupsit,  deinde  nupsit 
Egidio  de  Sancto  Oberto  ',  a  quo  filium  habuit  Gerardum  et 
filiam  Nicholao  predicto  ^  de  Barbencione  in  matrimonio 

5  traditam.  Cujus  equidem  Egidii,  Hanoniensis  curie  summi 
de  jure  hereditario  dapiferi,  gloriosi  nominis  et  incompara- 
bilis  probitatis  et  largitatis  fama,  inter  universos  milites  tam 
in  regno  Francorum  quam  in  imperio  Theutonicorum  gyro 
vagantes  *,  dum  ille  vixit,  pre  ceteris  fuit  exaltata.  Mortua 

10  autem  Berta,  Egidius  uxorem  duxit  Mathildem  de  Berlain- 
mont  ^  Egidii  de  Gin  *  et  Damison  de  Cirvia  filiam,  que 
Mathildis  ex  parte  patris  sui  hereditaria  Berlainmont  et 
summam  Hanoniensis  curie  camerariam  tenuit.  Hic  equidem 
Egidius  de  Gin,  dum  vixit,  omnium  militum  in  hoc  seculo 

i5  viventium  probissimus  in  armis  dictos  est;  qui  in  trans- 
marinis  partibus  cum  leone  ferocissimo  solus  dimicans  illum 


»  Otton  de  Duras,  mort  en  1147  (Wolters,  32). 

'  Saint-Aubert,  dans  le  Cambrésis  (Nord,  Cambrai,  Carnières).  Les 

domaines  des  seigneurs  de  Saint-Aubert  s'étendaient  sur  une  partie  du 

20   Vermandois  :  Busigny,  Bohain.  Gilles  de  Saint-Aubert  figure,  avec  sa 

femme  et  ses  fils,  dans  deux  chartes  de  1173  et  1174  (Duviviee,  Chartes 

inédites,  n»"  37  et  38). 

3  Au§29,  p.  54,  II. 

4  Gyrovagari  dans  le  sens  de  :  prendre  part  à  des  tournois  (que  ne  donne 
25    pas  Du  Cange);  cfr.  le  §  109. 

5  Berlaimont,  rive  gauche  de  la  Sambre  (Nord,  Avesnes,  Berlaimont). 

6  Sur  la  légende  de  Gilles  de  Chin,  cfr.  Reiffenberg,  Monum.,  VII, 
Introduction;  Grôber,  Grundriss,  II,  i,  p.  763.  Damison  ou  Domizons 
de  Chièvres,  c'est-à-dire  «  la  Demoiselle  »,  s'appelait  Eve;  cfr.  charte  de 

3o  Nicolas  I«'  de  Cambrai,  11 43  :  dor^ina  Aeva,  qtu  cognominatur  Domoisuns 
pro  anima  viri  sui  Aegidii..,  (MlR^KUS,  III,  40);  bulle  d'Alexandre  III, 
II 79,  en  faveur  de  l'abbaye  de  Ghislengien  :  ex  dono  Eve,  que  dicitur 
Damisons  (DuviviER,  Hainaut,  618),  et  charte  de  Nicolas  de  Cambrai, 
1161   :  quod  domina  Eva  de   Cirvia,   que  dicitur  Domisons,    dédit...  pro 

35  anima  viri  sui  Razonis  de  Gavara...  (Devillers,  Description,  IV,  169). 
Elle  avait  épousé  :  i«  Gilles  de  Chin,  qui  fut  tué  le  12  août  11 37  (cfr. 
Guise,  XII,  10);  2«  Rasse  de  Gavre,  chevalier  flamand,  tué  en  1149  (SS., 
XVI,  508);  3»  Nicolas  III  de  Rumigny,  mort  avant  1170.  La  statue  sépul- 
crale de  Gilles  de  Chin,  provenant  de  l'abbaye  de  Saint-Ghislain,  est 

40   conservée  au  Musée  archéologique  de  Mons. 


6o  Gisleberti 


vicit  et  interfecit,  non  sagilta  vel  arcu,  sed  scuto  et  lancea. 
Hic  ex  parte  uxoris  sue  Damison  de  Cirvia  ipsjam  castrum 
Cirviam  possedit,  et  comitis  Hanoniensis  commilito  fait,  et 
in  quadam  guerra  \  quam  cum  duce  Lovaniensi  habebat 
cornes  Namurcensis,  ipse  Egidius  interfectus  apud  Sanctum  h 
Gislenum  sepultus  fuit.  Egidius  autem  de  Sancto  Oberto,  ex 
sua  hereditate  summus  Hanoniensis  curie  dapifer  et  ex  parte 
Mathiidis  uxoris  sue  summus  camerarius,  ex  ea  filium  genuit 
Egidium,  et  Businias  ^  villam  instauravit,  ubi  turrim  con- 
struxit,  quam  a  comité  Hanoniensi  Baiduino,  Balduini  comi-  •© 
tis  et  Midis  comitisse  filio,  in  feodo  ligio  susçeperat;  Bohain  ^ 
eciam  villam  primus  instauravit. 

[33]  Balduinus  comes  Hanoniensis,  Balduini  comitis  et 
Yolendis  comitisse  filius*,  qui  multos  labores  et  guerrarum 
insultus  undique  contra  vicinos  suos  et  contra  omnes  fere  »5 
suos  homines  potentiores  et  maxime  contra  Theodericum 
comitem  Flandrensem  et  ejus  uxorem  Sibiliam,  comitis 
Andegavensis  filiam,  passus  est,  in  quibus,  Deo  auxiliante, 
nichil  hereditatis  vel  honoris  perdidit,  uxorem  duxit  nobi- 
iissimam  Alidem  \  corpore  eleganti  et  facie  decoram,  morum   20 


1  Ce  combat  fut  livré  entre  Godefroid  1"  de  Brabant  et  Godefroid  de 
Namur,  en  1 137. 

2  Busigny  (Nord,  Cambrai,  Clary)  faisait  partie  du  Cambrésis,  mais  fut 
usurpé  en  partie  par  les  comtes  de  Hainaut  (Le  Glay,  Glossaire  du 
Catnbrésis,  XIV;  DuviviER,  Hainaut,  45,  n.  et  no).  aS 

3  Bohain,  dans  le  Vermandois  (Aisne,  Saint-Quentin,  Bohain). 

4  Guise,  XVII,  I,  dit  qu'il  avait  15  ans  quand  il  prit  le  gouvernement. 

5  Alix,  fille  de  Godefroid  I"  de  Namur  (1102-1139)  et  d'Ermesinde 
(fille  de  Conrad  I"  de  Luxembourg,   f   1086,   et  veuve  d'Albert  de 
Dasbourg-Moba).  Il  est  difficile  de  déterminer  la  date  du  mariage  de    3o 
Baudouin  IV  et  d'Alix.  Si  l'on  s'en  rapporte  à  l'indication  de  (iislebert 
(§87),  d'après  lequel  leur  fille  Yolande  avait  atteint  en  1178  l'âge  de 

47  ans,  cette  union  remonterait  au  moins  à  11 30.  M.  Duvivier  me  fait 
observer  cependant  que,  d'après  le  §  33  (p.  61  ),  Henri,  frère  de  la  comtesse 
de  Hainaut,  semble  avoir  été  déjà  comte  de  Namur  au  moment  où  furent    35 
arrêtées  les  conventions  matrimoniales;  or,  il  ne  succéda  à  son  père 
qu'en  11 39;  d'autre  part,  les  fils  de  Baudouin  ne  sont  nés  qu'entre  1145 


Chronicon  Hanoniense,  6i 


honestate  refertam,  operibus  bonis  et  elemosinis  intentam, 
Godefridi  comitis  Namurcensis  et  Ermensendis  comitisse 
filiam,  Henrici  comitis  Namurcensis  et  Lusceleborch  '  soro- 
rem.  Et  quia  aiiis  ipsius  Alidis  sororibus  maritatis,  scilicet 
ducisse  Ciringhiorum  *  et  comitisse  de  Retest  ^,  pars  sua  in 
allodiis  fuerat  assignata,  quas  quidem  partes  ipse  sorores  in 
partibus  sibi  vicinis  jam  tune  temporis  tenebant,  concessum 
fuit  in  contrahendo  matrimonio  quod  quandocumque  Hen- 
ricus  cornes  Namurcensis  decederet,  omnia  ejus  ailodia  et 


lo  environ  et  1150:  Baudouin  V  avait  21  ans  en  1171  (§  253),  il  avait  donc  vu 
le  jour  en  1150;  des  deux  aînés,  Godefroid,  enlevé  à  16  ans  en  1163,  était 
de  1147;  Baudouin,  que  son  nom  signale  comme  le  premier  né,  était  mort 
très  jeune  (satùjuvenis),  mais  certes  après  la  naissance  de  Godefroid  que 
sinon    on    eût    appelé    Baudouin.    Est-il   admissible  que   la  naissance 

i5  d'Yolande  remontât  à  11 30  et  que,  après  avoir  été  longtemps  stérile,  elle 
donnât  naissance  à  deux  filles,  à  48  et  49  ans?  A  cela  je  réponds  qu'il  ne 
semble  pas  vraisemblable  non  plus  que  Baudouin  IV,  soucieux  de  l'avenir 
de  sa  dynastie,  eût  attendu  jusque  vers  1140  pour  contracter  mariage, 
c'est'-à-dire  jusqu'à  i'âge  de  31  ans.  En  outre,  Henri  l'Aveugle  avait  40  ans 

20  lorsqu'il  succéda  à  Godefroid,  son  père,  qui  lui-même  était  mort  vieux. 
Il  faut  alors,  pour  ne  pas  donner  à  Alix  un  âge  peu  compatible  avec  la 
coutume  des  mariages  précoces,  supposer  entre  les  enfants  de  Godefroid 
l'écart  que  l'on  refuse  à  ceux  de  Baudouin  IV.  Quant  à  l'attribution  de  la 
dignité  de  comte  à  Henri  l'Aveugle  à  la  date  du  mariage  de  sa  sœur,  il  est 

ib  assez  conforme  à  l'usage  de  Gislebert  d'anticiper  ainsi  sur  les  événe- 
ments :  lorsqu'il  mentionne  (au  §  54)  l'union  de  Frédéric  i*'  Barberousse 
avec  Béatrice  de  Bourgogne,  il  donne  à  leurs  enfants  tqus  les  titres  qu'ils 
ont  acquis  dans  la  suite;  dès  1130,  l'héritier  présomptif  du  Namurois, 
qui  n'avait  pas  encore  pris  femme,  pouvait  sotiger  à  l'éventualité  de 

3o  l'ouverture  de  sa  succession,  et  il  n'était  pas  étrange  de  dire  :  quand  le 
comte  Henri  (c'est-à-dire  le  futur  comte)  sera  mort,  ses  droits  passeront  à 
sa  sœur  Alix.  Reste  l'âge  d'Yolande;  mais  précisément,  si  Gislebert  croit 
devoir  relever  comme  singulière  la  naissance  tardive  de  ses  filles,  c'est 
qu'elle  n'était  plus  une  jeune  femme.  Je  conclus  que  c'est  en  11 30,  à  l'âge 

35   de  21  ans,  que  Baudouin  IV  a  épousé  Alix. 

1  Godefroid,  fils  d'Albert  III  de  Namur,  avait  acquis  le  Luxembourg 
du  chef  de  sa  femme,  après  la  mort  de  Conrad  II,  comte  de  ce  pays, 
en  II 36. 

2  (Clémence,  épouse  de  Conrad,  duc  de  Zàhringen  (-j-  1152). 

40       3  Béatrice,  épouse  de  Gonthier,  comte  de  Rethel  (f  1125-1158). 


0  2  Gisleberti 


feoda  et  terre  censuales  ad  sepedictum  Balduinum  comitem 
Hanoniensem  et  ejus  uxorem   Alidem   et  eorum    heredes 
redirent.  Evolutis  deiode  quampluribus  annis,  Balduinus 
cornes  et  ejus  uxor  Alidis,  a  duabus  ipsius  Alidis  sororibus, 
quarum  una  domino  de  Roseto  \  alia  domino  de  Spinoit  '     5 
maritata  fuit,  partem  suam  in  allodiis  acquisierunt.  Igitur 
eu  m  Balduinus  comes  Hanoniensis  et  ejus  uxor  Alidis,  saltem 
in  allodiis,  vi vente  eciam  Henrico  comité,  très  partes  debuis- 
sent  possidere  ^,  tamen  pro  bono  pacis  compositum  fuit  ut 
Henricus  comes  Namurcensis  et  Roche  et  Lusceleborch,  ea   »o 
dum  viveret  teneret,  et  post  ejus  decessum  omnia  allodia 
cum  feodis  et  aliis  terris  ad  Balduinum  comitem  et  ad  Alidem 
comitissam  sine  calumpnia  devenirent.  Unde  ipse  Henricus 
sepedictus  Balduino  et  Alidi,  fide  interposita  et  juramentis, 
ab  hominibus  suis  fidelitates  et  securitates  exhiberi  fecit.   t^ 
non  semel  sed  multotiens,  tam  a  militibus  nobilibus  quam 
a  familiaribus  servientibus  et  burgensibus,  tam  de  terra 
Namurcensi  quam  de  Durbui  *  et  de  Rocha  et  de  Lusce- 
leborch.   Hic   autem    Henricus   comes   Namurcensis,   post 
decessum  avunculi  sui  Willelmi  ^  comitis  de  Lusceleborch,   ao 


»  Rozoy-sur-Serre  ;  voir  la  note  7,  p.  51.  Elle  s'appelait  Elisabeth  (  Ysa- 
bella).  (Albric,  SS  ,  XXIII,  822,  851.) 

2  Espinoy,  dans  l'ancien  Artois  (Pas-de-Calais,  Arras,  Marquion).  Albé- 
ric  la  nomme  Flandrina,  épouse  de  Hugues  d'Espinoy  (SS.,  XXIII,  851). 

3  Clémence  de  Zàhringen  et  Béatrice  de  Rethel  étaient  filles  d'Erme-  25 
sinde;  Elisabeth  de  Rozoy  et  Flandrine  d'Espinoy  avaient  pour  mère  la 
première  femme  de  Godefroid  de  Namur,  Sibylle  de  Porcien.  Elle  l'avait 
quitté  pour  épouser  Enguerrand  de  Boves,  sire  de  Coucy.  Toutes  quatre 
avaient  reçu  leur  part  des  alleux  paternels;  mais  Baudouin  et  Alix 
avaient  racheté  les  parts  d'Elisabeth  et  de  Flandrine;  c'est  pourquoi  3o 
(xislebert  dit  qu'Alix  devait  posséder,  même  du  vivant  de  son  frère,  trois 
parts  d'alleux. 

4  Henri  l'Aveugle  avait  obtenu  Durbuy  comme  héritage  de  son  cousin 
Henri  II,  fils  de  Godefroid  de  Durbuy,  frère  de  Godefroid  de  Namur, 

et  Laroche,  de  son  oncle  Henri,  frère  de  Ciodefroid  (cfr.  Format,  territ.,    V) 
II,  chap.  XIII). 

5  Henri  de  Namur,  à  la  mort  de  son  cousin  Conrad  II  de  Luxembourg 
(1*  II 36),  obtint  les  fiefs  luxembourgeois  et  la  moitié  des  alleux  de  la 
maison;  l'autre  moitié  passa  à  Liutgarde  de  Grandpré,  sœur  de  Conrad  II. 
Gislebert  se  trompe  en  citant  Guillaume   f-j-  11 28  ou   1129),  père  de   40 
Conrad  II. 


Chronicon  HcCnoniense.  63 

comitatum  de  Lusceleborch  sic  adeptus  est,  quod  medietatem 
allodiorum  ex  parte  matris  sue  Ermensendis  çomi tisse  jure 
hereditario  adeptus  fuit;  feoda  vero,  scilicet  digoitatem 
comitatus  et  Thiunvillam'*'  et  advocatias  Sancti  Maximini  in 

5  Treveris  et  Sancti  Willebrordi  in  Eternacho  %  per  gratiam 
domini  imperatoris  Romanorum,  quia  avunculus  ejus  absque 
proprii  corporis  herede  masculo  decesserat,  plenarie  obtinuit 
contra  cohsobrinam  suam,  ipsius  comitis  Willelmi  ^  fiiiam, 
que  cum  ipso  Henrico  comité  Namurcensi  in  allodiis  parti- 

10  cipavit,  quam  duxit  in  uxorem  cornes  de  Grandi-Prato*,  et 
ex  ea  filium  habuit  Henricum,  militem  probum,  agnomine 
Wafïlart  \  Sciendum  est  autem  quod  Godefridus  cornes 
Namurcensis,  vir  nobilis  et  potens,  sepedicti  Henrici  comitis 
pater,  duas  habuit  uxores.  De  prima  quidem  uxore  duas 

i5  habuit  filias,  quarum  una  domino  Rogero  ^  de  Roseto  nupsit, 
alia  vero  nupsit  cuidam  nobili  apud  Spinoit^  in  Atrebatesio. 
De  secunda  uxore,  Ermensende  nomine,  duos  habuit  filios, 
Henricum  scilicet  comitem  sepedictum  et  Albertum,  qui 
juvenis  decessit,  et  filias  très,  ducissam  scilicet  Ciringhiorum 

2o  et  comitissam  de  Retest  et  sepedictam  Alidem  comitissam 

a.  Arndt  :  Thiuwillam. 


1  Thionville  sur  la  Moselle 

2  Les  abbayes  de  Saint-Maxim  in,  près  de  Trêves,  et  d'Echternach  se 
trouvaient  dans  l'ancien  Bidgau,  dont  la  plus  grande  partie  avait  été 

2b    acquise  par  les  comtes  de  Luxembourg  (cfr.  Formation  territoriale,  II, 
chap.  XXIV). 

3  Cfr.  p.  62,  n.  5. 

4  Henri  II  de  Grandpré  (f  entre  ii88  et  1190)  avait  épousé  Liutgarde, 
fille  de  Guillaume  de  Luxembourg,  morte  -avant  1170  (Barthélémy, 

3o   Les  comtes  de  Grandpré,  p.  24).  Le  comté  de  Grandpré  correspond  à  la 
partie  orientale  de  l'ancien  Dormois  [Form.  territ.,  II,  chap  XXII). 

5  Le  cognomen  wajfflart  est  en  rapport  avec  le  verbe  waufler,  waffier  : 
dévorer,  dilapider  (Gopefroy,  VIII,  329). 

6  La  première  fille  de  Godefroid  de  Namur  et  de  Sibylle  de  Porcien, 
35    qu'Albéric  nomme  Elisabeth  et  Ysabella,  paraît  avoir  épousé  Clarem- 

baud,  et  non  Roger,  de  Rozoy  (Roland,  Maison  de  Rumigny,  pp.  80  et 
suiv.,  d'après  une  charte  de  1 141  et  Albéric,  SS.,  XXIII,  822). 

7  Cfr.  p.  62,  n.  2. 


64  Gisleberti 


Hanoniensem.  Illa  autem  domino  Roseti  marilata  filios 
habuit,  Raynaldum  scilicet,  virum  probum  et  discretum, 
qui  terram  suam  novis  villis  instauratis  bene  populavit  et 
ditavit,  et  de  uxore  sua  Juliana,  filia  Nicholai  de  Ruminio, 
ut  prediximus  \  filium  habuit  Rogerum.  Domina  autem  illa  5 
Roseti,  mater  Raynaldi,  alium  habuit  filium  Raynaldi  ger- 
manum,  Rogerum  Laudunensem  episcopum  %  et  filias, 
Alidem  ^  scilicet  supradicto  Egidio  de  Cimaco  maritatam,  et 
Annchelisam  *  viro  nobili  in  comitatu  Namurcensi  marita- 
tam,  Philippo  scilicet  de  Altaripa.  Illa  autem,  de  qua  supra  10 
diximus,  que  apud  Spinoit  maritata  fuit,  filios  habuit  et 
filias,  quarum  unam  habuit  uxorem  Theodericus  de  Anven- 
nis  ^.  Ducissa  vero  Ciringhiorum  ^  très  filios  habuit,  Ber- 


'  Cfr.  §  29.  Julienne,  fille  de  Nicolas  III  de'Rumigny  et  d'Eve  (Dami- 
son)  de  Chièvres,  épousa  Renaud  de  Rozoy,   fils  de  Clarembaud  et    i5 
d'Elisabeth  de  Namur;  Roger,  fils  de  Renaud,  épousa  Alix,   fille  de 
Jacques  d'Avesnes  (Roland,  Maison  de  Rumigny,  pp.  98  et  suiv.). 

2  Roger,  évêque  de  Laon,  11 74-1 201. 

3  Alix,  épouse  d'Égide  de  Chimay,  cfr.  §  20. 

4  Annchelisa,  épouse  Philippe  de  Altaripa.  Atrive,  dépend.  d'Avin-    20 
en-Hesbaye,  sur  la  Mehaigne  (Liège,  Waremme,  Avenues). 

5  Le  manuscrit  Harrach  a  cru  devoir  corriger  :  Avesnis;  les  éditeurs 
modernes  pensent  qu'il  s'agit  d'un  Thierry  d'Avesnes  (Ménilglaise,  I, 
97,  et  II,  431;  cfr.  Waitz,  édit.  de  Nerim.  Tornac,  SS.,  XIV,  300,  4). 
Déjà  Baudouin  d'Avesnes  a  vu  qu'il  ne  pouvait  en  être  ainsi;  il  écrit  25 
{Isiores,  II,  573)  :  l'une  de  ses  filles  ot  uns  chevaliers  qui  estoit  sires  d'un 
lieu  que  on  claime  en  latin  :  Anven.  C'est  Anvaing  (Hainaut,  Tournai, 
Frasnes),  dans  l'ancien  Brabant;  Theodericus  de  Anveng  signe  une  charte 
d'Evrard  Radou  (après  1181,  d'Herbomez,  Châtelaijis  de  Tournai,  II,  17). 
Voir  aussi  la  mention  de  sires  d' Anvaing  dans  Devillers,  Description,  3o 
III,  12;  V,  III,  214,  et  Du  VIVIER,  Chartes  inédites,  n«  9,  11 17  :  Theodericus 

de  Anven. 

6  Conrad  de  Zàhringen  eut  de  Clémence  six  enfants  :  Conrad,  mort 
jeune;  Berthold  IV;  Rodolphe,  élu  en  1161  archevêque  de  Mayence, 
mais  non  confirmé  par  l'empereur,  évêquede  Liége(ii67-ii9i);  Adalbert,    35 
d'où  sont  issus  les  ducs  de  Teck;  Hugo,  qui  eut  pour  apanage  le  burg 
d'Ullenburg  dans  l'Ortenau,   et  Clémence,   femme  de   Henri  le  Lion 

et  (après  sa  séparation  de  celui-ci)  '^e   Humbert   III  de  Savoie  (peu 
après  1162)  (G.  v.  Wyss,  Allg.  d.  Biog.,  XVI,  638). 


Chronicon  Hanoniense .  65 


toldum  ducem  Ciringhiorum,  principem  potentissimum, 
et  Radulphum  Leodiensem  episcopum,  qui  antea  in  archie- 
piscopatu  Mangontiense  elect\is  fuerat,  et  Hugonem  comi- 
tem.  Hic  Radulphus  magnum  et  décorum  in  Leodio  con- 
5  struxit  palatium.  Habuit  eciam  ducissa  illa  filiam,  quam 
prepotentissimus  omnium  ducum  dux  Saxonum  Henricus 
duxit  uxorem.  Fredericus  autem  Romanorum  imperator 
timens  vires  ducis  Saxonum  et  ducis  Ciringhiorum,  ne  per 
matrimonium  confederati  sibi  possent  resistere,  divortium 

lo  in  hoc  quesivit  et  effecit  matrimonio»  et  ad  eorum  vires 
minuendas  Radulphum  predictum  in  sede  Mangontiense 
electum  ab  illa  dominatione  amovit;  qui  Radulphus  auxilio 
avunculi  sui  Henrici  comitis  Namurcensis  et  Lusceleborch 
ad  dignitatem  Leodiensis  episcopatus  pervenit.   Comitissa 

i5  Retensis  '  filios  habuit  "  Manasserum  comitem  Retensem, 
Henricum  et  Balduinum  milites,  et  Albertum  clericum, 
Leodiensis  ecclesie  maiorem  prepositum  et  archidiaconum, 
et  fihas,  quarum  unam  potentissimus  rex  Sicilie  Rogerus 
habuit  uxorem  secundam.  Hic  autem  Rogerus  ^  de  prima 

20  uxore  filium  habebat  Willelmum,  qui  ei  in  regno  Sicilie  et 


1  Béatrice  (Albric,  SS.,  XXIII,  822). 

2  Enfants  de  Béatrice  et  de  Gonthier  de  Rethel  :  Manassès  III  de  Rethel 
(f  vers  1200);  Henri,  châtelain  de  Vitry;  Baudouin,  sire  de  Chémery 
(Ardennes);  Albert,  chanoine,  prévôt  et  archidiacre  de  Saint-Lambert 

a5  (cfr.  Cartul.  de  Saint-Lambert,  l,  100,  104,  106-108,  11 5-1 17,  actes  de  1182 
à  1190,  et  voir  plus  loin,  §§  175,  182,  202,  203,  ai2);  Béatrice,  femme  de 
Roger  II,  roi  de  Sicile;  Clémence,  femme  de  Hugues  'de  Pierrepont. 
De  Mas-Latrie  (1669)  y  ajoute  un  fils,  Hugues,  et  une  fille,  épouse  d'un 
Geoffroy. 

3o  3  Roger  II,  petit-fils  de  Tancrède  de  Hauteville,  duc  de  Fouille  et  de 
Calabre  (1127),  reçut  en  1130,  de  l'antipape  Anaclet,  le  titre  de  roi  de 
Sicile  avec  la  suzeraineté  sur  la  principauté  de  Capoue  et  le  duché  de 
Naples.  11  avait  épousé  :  i«  Albérie,  sœur  d' Anaclet  (f  1145);  2*»  Sibylle, 
fille  de  Hugues  II,  duc  de  Bourgogne;  3«  en  1151,  Béatrice  de  Rethel,  qui 

35  fut  mère  de  Constance,  née  après  le  26  février  11 54.  Constance  épousa 
Henri,  fils  de  Frédéric  I®',  en  1185.  Roger  II,  qui  mourut  le 
26  février  1154,  avait  eu  de  sa  première  épouse,  Guillaume,  dit  le 
Mauvais,  qui  lui  succéda  et  qui  mourut  le  15  mai  1166;  son  fils,  Guil- 
laume II  le  Bon,  mourut  en  11 89  sans  laisser  d'enfant. 

5 


66  Gisleberti 


ducatu  Apulie  et  principatu  Capue  successit.  Rogerus  autem 
de  secunda  uxore  filiam  habuit  Constantiam,  quam  Willel- 
mus  rex,  ipsius  Constantie  frater  *,  cum  immensa  auri  copia 
et  sub  spe  regni  sui  ad  ipsam  Constantiam  perveniendi,  Hén- 
rico  Romanorum  imperatori,  Frederici  imperatoris  filio,  tra-     5 
i86     didit  uxorem.  Unde  ipse  Henricus,  cum  Willelmus  absque 
proprii  corporis  herede  decessisset,  ex  parte  Constantie  impe- 
ratricis,  sue  uxoris,  regnum  Sicilie  et  ducatu  m  Apulie  et 
principatum  Capue  in  labore  nimio  et  suorum  morte  poten- 
ter  adeptus  fuit.  Aliam  comitissa  Retensis  habuit  filiam,  que   »o 
nupsit  viro  nobili  Hugoni  de  Petraponte  ';  de  qua  ipse  Hugo 
filios  habuit  milites,  quorum  unus  fuit  Robertus,  miles  pro- 
bus  et  magni  nominis,  et  Hugonem  clericum  satis  litteratum 
et  discretum,  Leodiensis  ecclesie  majorem  prepositum,  archi- 
diaconum  et  abbatem  et  postea  episcopum  ^.  »^ 

[34]  Sepedicta  Alidis  ^  comitissa  Hanoniensis  cum  viro  suo 
Balduino  comité  filios  habuit  Balduinum  primum,  Gode- 
fridumsecundum,  Balduinum  tercium,  Henricum  quartum, 


»  Frater  est  inexact.  Guillaume  le  Mauvais,  frère  de  Constance,  était 
mort  en  ii66;  le  mariage  de  Constance  eut  lieu  en  1185,  sous  Guil-    20 
laume  II,  son  neveu. 

2  Pierrepont,  au  nord-est  de  Laon  (Aisne,  Laon,  Marie).  Cfr.  Melle- 
viLLE,  Notice  sur  Pierrepont  {Bui.1..  Soc.  Acad.  de  Laon,  VI,  295  et  suiv.). 
Hugues,  fils  de  Hugues  et  de  Gila  de  Mouchy,  paraît  être  mort  en  1187. 

Sa  femme  était  Clémence  de  Rethel  (p.  65,  n.  2).  aS 

3  Hugues  II  de  Pierrepont,  évêque  de  Liège  du  3  mars  1200  au 
12  avril  1229.  Si  cette  indication  émanait  de  Gislebert,  elle  prouverait  que 
la  chronique  n'a  pas  été  écrite  avant  1200,  ni  même  avant  le  21  avril  1202, 
car  Hugues  ne  fut  consacré  qu'alors.  Hantke,  pp.  48  à  68,  croit  à  une  inter- 
polation. Baudouin  d'Avesnes  {/stores,  II,  573)  écrit  :  €  L'autre  fils  (fille)  3o 
le  conte  de  Retest,  fut  mariée  à  monseignour  de  Pierrepont  qui  ot  de  H 
plusieurs  fils  chevaliers  et  un  clerc  qui  ot  non  Hues,  qui  puis  fut  évesques 

de  Liège  ».  Heller  supprime  tout  le  passage,  p.  424,  1.  45;  Guise,  SS., 
XXX,  205,  coupe  également  cette  généalogie  :  quorum  vel  quarum  gcnealo- 
giam  texere  non  oportet.  Il  ne  serait  pas  impossible  toutefois  que  Gislebert    3^ 
lui-même  eût  ajouté  postérieurement  cette  mention. 

4  Guise,  XVII,  i. 


Chronicon  Hanoniense.  67 


et  filias  omni  décore  omnique  morum  honestate  ornatas, 
Yolendem,  Agnetem,  Lauretam.  Balduinus  primus  salis 
juvenis  decessit,  qui  Bincii  ia  monasterio  sancte  Marie 
sepultus  fuit.  Godefridus*  autem  qui  tune  post  Ipsum  mansit 

5  primus filius,  pulcher  et  mansuetus  et  ab  universis  plurimum 
dilectus,  uxorem  duxit  nobilissimam  Aenoram  %  Radulphi 
comitis  Viromandie  filiam.  Et  cum  Godefridus  annorum 
esset  circiter  16,  et  instaret  tempus  milicie  ejus,  Montibus 
usque  ad  mortem  egrotavit.  ibique  defunctus,  in  monasterio    7  avril 

10  Béate  Waldetrudis  m  choro  dominarum  sepultus  fuit.  Duo     "^^ 
igitur  Baiduini  comitis  et  Alidis  comitisse  superfuerunt  filii, 
Balduinus  ^  scilicet,  qui  Hanoniam  primo,  deinde  et  Hano- 
niam  et  Namurcum,  postea  et  Flandriam  et  Hanoniam  et 
Namurcum  potenter  tenuit,  et  Henricus  junior  filius,  cui 

i5  pater  in  vita  sua,  assensu  Baiduini  primi  tune  filii,  bona  que 
ipse  acquisierat,  scilicet  villam  Sevorch  *  et  villam  Fait  '"  et 
partem  Angre  ^  ville  et  partem  quartam  'in  toto  allodio  de 
Gociliis  ^  et  advocatias  in  partibus  illis  prope  Gocilias,  in 
quibusdam  villis  Sancti  Pétri  Lobiensis  assignavit.  De  hiis 

^o  omnibus  Henricus  fratri  suo  Balduino  ligium  hominium 
exhibuit  ^ 


»  Godefroid,  second  fils  de  Baudouin  IV,  intervient  dans  deux  actes 
de  1158  (PiOT,  Cartulaire  d'Eename,  45,  et  Duvivier,  Actes.  302);  il 
n'avait  alors  que  11  ans,  car  sa  mort  est  rapportée  par  Lambert  de 
:25    Watrelos,  SS.,  XVI,  535,  au  7  avril  1163. 

*  ^nora  (Éléonore),  sœur  d'Elisabeth,  qui  épousa  Philippe  d'Alsace. 

3  Baudouin  V  de  Hainaut,  VIII  de  Flandre. 

4  Sebourg,  à  l'est  de  Valenciennes. 

5  Fayt-le-Franc  (Hainaut,  Mons,  Dour). 
3o       ^  Angre  (Hainaut,  Mons,  Dour). 

7  Gosselies  (Hainaut,  Charleroi,  Gosselies). 

8  En  matière  de  fiefs,  le  vassal  ne  pouvait  opérer  de  démembrement 
qu'avec  le  consentement  de  son  fils  aîné,  et  les  cadets  devaient  reprendre 
leurs  parts  en  fief  de  leur  frère  aîné  (Cf.  Guilhermoz,  202  et  suiv).  Pour 

35  la  succession  allodiale  dont  il  est  ici  question,  l'intervention  des  héritiers 
s'explique'par  la  coutume  germanique  dite  Beispruchsrecht,  Erhenlaub  (Cf. 
Heusler,  Institutionen  des  deutschen  Privatrechts,  II,  54-60;  SCHRŒDER, 
Lehrhuch  3,  272,  708  et  suiv.),  mais  elle  apparaît  ici  comme  restreinte  au 


68  Gisleberti 


[35]  Balduinus  '  cornes  Hanoniensis,  Balduini  comitis  et 
Yolendis  comitisse  filius,  quandam  inter  ceteras  a  Domino 
gratiam  habuit.  Cum  a  temporibus  multorum  comitum 
Hanoniensium  fuisset  inauditum  quod  aliquis  ipsorum 
comitum  aliquem  filiorum  suorum  militem  vidisset,  vel  & 
filiam  maritatam,  iste  cornes  vivens  et  potens  suas  filias 
très  tribus  viris  nobilibus  et  potentibus  maritavit,  quarum 
primam  Yolendem  perpulchram,  elemosinisetdivinisofficiis 
intentam,  duxit  uxorem  Ivo'  senior,  nobiliscomes  Suessionis 
dominusque  Nigelle,  vir  venerabilis  et  potens  et  largus  in  lo 
donis  et  omnium  baronum  Francie  sapientissimus.  De  quo 
Ivone  cum  ipsa  Yolendis  «  prolem  non  haberet  et  ipse  Ivo 
decessisset,  ipsa  nupsit  Hugoni  Sancti  Pauli  \  militi  probo, 
de  quo  filias  habuit  Elizabeth  et  Eustachiam.  Secundatr 
autem  Balduini  comitis  et  Midis  comitisse  filiam,  Agnetem,  >3 
facie  decoram,  dulcedine  et  omnium  morum  honestate 
imbutam,  sed  parum  claudicantem,  habuit  uxorem  vir 
nobilis,  potens  et  dives  Radulphus  de  Coci  ♦,  qui  et  Cociacum 
et  Marlam  et  Vervinum  '  et  Feram  ^  castra  possidebat.  Que 
quidem  Agnes,  quamvis  in  terra  illa  homines  inveniantur  20 
feri  et  superbi,  tamea  ab  universis  pre  ceteris  dominabus, 
quas  habuissent,  diligebatur.  Que  filias  habuit  tres,Yolendem 


a    A  et  Arndt  :  Yolende. 


premier  mâle  qui  suivait  le  fils  aîné;  cette  circonstance  et  l'obligation 
pour  Henri  de  reprendre  en  fief  la  portion  qui  lui  est  assignée  montrent    aS 
l'influence  que  le  droit  féodal  exerçait  sur  le  régime  de  la  terre,  même 
allodiale. 

I  Cf.  Guise,  XVII,  i. 

^  Ives,  seigneur  de  Nesle,  comte  de  Soissons,  dit  le  Vieux  (i  146-1 178\ 
ne  laissa  pas  d'enfant  de  ses  deux  femmes,  Isabeau  et  Yolande.  3o 

3  Hugues  IV,  comte  de  Saint-Pol,  1174-1 21 5;  cl".  §  87. 

4  Coucy-le-Château,  dans  le  Laonnois  (Aisne,  Laon,  Coucy.;  Raoul  de 
Coucy,  II 48  environ  —  1191,  était  petit-fils  de  Thomas  de  Marie,  qui  avait 
épousé  Ida,  fille  de  Baudouin  II.  mais  n'en  avait  pas  laissé  de  fils.  C'est 

de  sa  troisième  femme  qu'il  eut  Enguerrand,  père  de  Raoul.  '  3S 

5  Vervins  (Aisne). 

6  La  Fère  (Aisne,  Laon,  La  Fère). 


Chronicon  Hanoniense.  69 


scilicet,  que  nupsit  Roberto  cômiti  de  Drecis  *  et  de  Braina, 
militi  probo  filioque  Roberti  comitis,  fratris  Ludovic!  régis 
Francorum.  Alia  Agnetis  rilia  nupsit  Radulpho  comiti  de 
Roci  ',  quo  defuncto  sine  proprii  corporis  herede  ipsa  nupsit 
comiti  de  Grandi prato,  non  considerata  supradicta  progenie 
de  Lusceleborch  ^.  Tercia  autem  filia,  nomine  Ada,  nupsit 
viro  nobili  in  Flandria  Theoderico  de  Beverna,  castellanode 
Dicamuda  *.  In  matrimonio  autem  Agnetis,  que,  ut  predixi- 
mus,  Radulpho  de  Coci  nupsit,  concessum  fuit  ei  et  ejus 
heredibus  ut  habeant  in  Montibus,  in  assisa  ^  ville  que  fit  in 
festo  sancti   Remigii,  annuatim  80  libras  denariorum,  et 


"  Dreux,  sur  l'Eure  (Eure-et-Loir).  Robert  I,  quatrième  fils  de  Louis  VI 
le  Gros,  avait  reçu  du  roi  le  comté  de  Dreux;  il  y  joignit,  par  son  mariage 
avec  Agnès,  dame  de  Braisne,  veuve  de  Milon  II,  comte  de  Bar-sur- 
i5  Seine  (f  1151),  la  seigneurie  de  Braisne  (Braine-sur-VesIe,  Aisne, 
Soissons,  Braisne).  (Du  Chesne,  Histoire  des  maisons  de  Dreux,  etc. y  17.) 
Il  mourut  en  1 188.  Son  fils  Robert  II  obtint  le  comté  de  Dreux,  dès  1184, 
lorsqu'il  épousa  Yolande  de  Coucy,  qui  mourut  le  18  mars  1224. 

2  Roucy    'Aisne,   Laon,  Neufchâtel),    comté    relevant  du  comté  de 
20    Champagne.  Raoul,  1 1 80  environ  —  1 196,  était  fils  de  Robert  dit  Guiscard, 

il  ne  laissa  pas  d'enfants  d'Isabelle  ou  Mélisende,  fille  de  Raoul  I"  de 
Coucy. 

3  Cfr.  Barthélémy,  Les  comtes  de  Grandpré,  p.  26.  Henri  III  de  Grand- 
pré  épousa  Isabelle  de  Coucy;  son  prédécesseur,  Henri  II,  avait  eu  pour 

25  femme  Liutgarde,  fille  de  Guillaume  de  Luxembourg  (morte  avan  1 1 70)  ; 
c'est-ce  qui  explique  la  phrase  obscure  de  Gislebert  :  non  considerata 
progenie  de  Luscelenhorch;  il  y  avait  des  liens  de  parenté  entre  Liutgarde, 
mère  de  Henri  III,  et  Isabelle,  sa  femme. 

Conrad  I". 

I 


3o     Ermesiiide,  épouse  Godefroid  de  Namur.  Guillaume. 

Alix,  épouse  Baudouin  IV .  Liutgarde,  épouse  Henri  H  de  Grandpré. 

Agnès,  épouse  Raoul  de  Coucy.  Henri  III  de  Grandpré. 

I 
Isabelle, épouse  Henri  III  de  Grandpré. 

Isabelle  et  Liutgarde  étaient  donc  cousines. 
35       4  Thierry  de  Beveren  (Waes),  châtelain  de  Dixmude. 

5  Assisa,  cf.  GoDEFROY,  I,  446  :  assis,  imposition,  taille;  voir  aussi 
Du  Cange,  I,  438  :  Assisia. 


yo  Gisleberti 


Dincii  in  eodem  termine  40  libras,  quibus  quidem  Balduinus 
ipsius  Agnetis  frater,  cum,  mortuo  pâtre,   ad   comitatum 
Hanoniensem  pervenisset,  addidit  in  eodem  termine  annua- 
tim  in  Valencenis  60  libras.  Terciam  vero  Balduini  comitis 
et  Aiidis    comitisse   filiam    Lauretam    habuit   uxorem   vir     5 
nobilis,  miles  juvenis,  Theodericus  de  Alost,  Iwani  de  Gan- 
davo  et  Laurete  filius  \  Hanc  quidem  Lauretam,  Iwano  de 
Gandavo  maritatam,  de  prima  uxore  *  filiam  habuit  Theo- 
dericus comes  Flandrie,  que  quidem  Laureta  post  Iwani 
decessum    nupsit    Radulpho    comiti   Viromandensi   viduo,    10 
postea  Henrico  duci  de  Lemborch,  deinde  Henrico  comiti 
Namurcensi,    quibus    viris    singulatim    relictis,    religionis 
habitum  tandem  sumpsit. 

[36]  Hic  pretermittendum  non  est,  ut  sciatur  tam  a  moder- 
nis  quam  posteris,  quomodo  ab  antiquo  sepedictus  comes  »5 
Balduinus  et  Aiidis  comitissa  uxor  ejus  et  eorum  heredes  in 
bonis  Henrici  comitis  Namurcensis  et  Lusceleborch  jus 
habere  visi  sunt.  Qnod  cum  sepedictus  Henricus  comes 
Namurcensis  et  Lusceleborch  predictam  Lauretam  in  uxorem 
ducere  voluisset,  matrimonium  nisi  de  consensu  et  lauda-  30 
mento  Balduini  comitis  Hanoniensis  et  Aiidis  comitisse  et 
eorum  filii  Balduini  contrahere  non  potuit.  Quod  quidem 
Juin  1163  laudamentum  apud  Hepinias  "  ^  tactum  fuit  \  sub  multorum 

a.  Arndt  :  Hepimas. 


1  Sur  les  mariages  sucœssifs  de  Laurette,  voir  Formation,  I»,  p.  307.    a5 
J'arrive  à  cette  conclusion  qu'elle  épousa  :  1°  en  11 39,  Iwan  d'Alosl; 

2°  entre  1145  et  1152,  Henri  II  de  Limbourg;  3°  en  1152,  Raoul  I"  de 
Verrnaridoi.N.  mort  la  même  année;  4°  Henri  l'Aveugle  de  Namur,  dont 
elleTut  «léparée  en  1163. 

2  Suanchilde,  dont  l'origine  est  inconnue.  3o 

3  Hej»pi.tiDies(Hainaut,  Charleroi,  Gosselies). 

4  En  juin  1163,  Henri  l'Aveugle,  par  un  acte  dressé  à  Heppignies-(DE 
Reiffenbfrg,   Monum.,  I,  127),   transporte  à  sa   sœur  Alix  et  à  son 
époux  Uaudouin  de  Hainaut  tous  les  droits  qu'il  a  sur  les  comtés  de 
Namur,  Luxembourg,  La  Roche  et  Durbuy;  mais  il  n'y  est  pas  question    35 
de  Laurette.  et  à  cette  date  leur  union  était  dissoute.  Les  renseignements 

de  Gislebert  manquent  ici  d'exactitude.  La  confirmation  de  l'engage- 
ment pris  par  Henri  en  1163  est  du  i*"" avril  1184,  àGerpinnes  {IHd,,  128), 


Chronicon  Hanoniense.  71 


testimonio  nobilium  et  ministerialium,  ubi  sepe  nominatis 
Baldiiino  et  Midi  et  eorum  filio  Balduino  ab  hominibus 
comitis  Namurcensis  et  Lusceleborch  super  allodiis  et  feodis 
securitates  antea  facte  fuerunt  sollempniter  renovate  scrip-     1173 
5  tisque  autenticis  commendate  '. 

[37]  Theodericus  de  Alost  miles  juvenis  citius  decessit,      1165 
ejusque  uxor  Laureta,  Balduini  comitis  et  Alidis  comitisse 
tilia,  per  aliquot  annos  vidua   rhansit,  terra  autem  quam 
Theodericus  tenuerat,   tam  de  Alost  quam  de  Waisa,   ad 

10  Philippum  Flandrensem  et  Viromandie  comitem  potentissi- 
mum  devenit  "".  Post  decessum  vero  Balduini  comitis  et  Alidis 
comitisse  uxoris  sue,  Balduinus  ôlius  eorum,  comes  Hano- 
aiensis  novus,  Lauretam  viduam  sororem  suam  tradidit 
uxorem  viro   nobilissimo   in    Francia    Bucardo   de  Monte 

i5  Morenciaco  ^  qui  de  ea  filium  habuit  Matheum,  quem  avun- 
culus  suus  Balduinus  comes  Hanoniensis  militem  ordinare 
festinavit,  ut  terre  dominium  valeret  obtinere. 

[38]  Balduinus  sepedictus  comes  Hanoniensis  audiens  soro- 
rem suam  apud  Toenium  ♦  maritatam  a  quibusdam  vicinis 
ao  illius,  viris  potentibus,  graviter  fuisse  oppressam,  illi  cum 
3oo  militibus  succurrere  non  timuit,  et  non  quesita  licentia 
vel  conductu  per  Franciam  sane  transivit,  et  de  hostibus 


»  En  1173,  après  le  13  janvier  (cf.  §  72). 

'  Ce  n'est  pas  à  Philippe  d'Alsace,  mais  déjà  à  son  père  Thierry  que 
25  firent  retour  les  fiefs  d' Alost  et  de  Waes  (Formation  territoriale,  P,  158  et 
suiv.).  Robert  le  Frison  avait  remis  le  pays  de  Waes  aux  seigneurs  d' Alost 
{Ibid.,  123  et  suiv.). 

3  Bouchard  V  de  Montmorency  (Seine-et-Oise,  Pontoise,  Montmo- 
rency); il  mourut  en  11 89;  Laurette,  le  9  août  ii8t.  Mathieu  II,  leur  fils, 

3o    mourut  le  24  novembre  1230  {Art  de  vérif ,  XII,  18;. 

4  Cf.  Orderic  Vital  (édit.  Aug.  Le  Prévost),  V,  114  :  Septimo  die 
Septembris  (1138)  Roger ius  Toenites  Britolium  (Breteuil,  au  sud-ouest 
d'Évreux)  expugnavit.  Comitem  quippe  Hanoniensem  cum  LXXX  et 
Petrum  de  Moulin  cum  XL,  Simonem  quoque  Rufum  cum  XX  militibus 

35   secum  habebat.  On  voit  que  les  80  chevaliers  d'Orderic  Vital  sont  devenus 
300  dans  Gislebert  (voir  le  §  31). 


72  Gisleberti 


sororis  sue  graviorem  sumens  vindictam,  et  eam  in  bona 
pace  et  bono  statu  relinquens  ad  propria  rediit. 

[39]  Balduinus  sepedictus  '  cornes  Hanoniensis,  Balduini 
comitis  et  Yolendis  comitisse  filius,  qui  sepedictam  Alidem 
habebat  uxorem,  comitatum  Hanoniensem  potenter  possedit,  5 
et  Theoderico  comiti  Flandrie,  a  quo  continuos  guerrarum 
paciebatur  assultus,  in  magne  animositatis  constantia  res- 
titit,  et  ab  eo  in  jure  suo  et  dominatione  sua  ledi  non  potuit; 
excepto  hoc  solo  quod  firmitatem  quandam  prope  Duacum 
que  a  comité  Hanoniensi  tenebatur,  scilicet  Roucort  '  *,  ob-  lo 
sedit,  et  diu  obsessam  post  multos  militum  conflictus  acer- 
rimos  prostravit.  In  obsidione  quidem  illa  in  quodam  con- 
flictu  occisus  fuit  ^  miles  probus  Rasso  de  Gavra,  qui  post 
decessum  Egidii  de  Gin  Damison  de  Girvia  habuit  uxorem*. 
De  qua  filium  habuit  Rassonem,  militem  potentem  et  vivi-  i5 
dum,  et  Bertam  uxorem  Euslacii  de  Ruez,  probi  admodum 
militis,  fihi  Eustacii  senioris  de  Ruez,  de  quo,  ut  supra  ^ 
dictum  est,  filium  habuit  Eustacium. 

[40]  Balduinus  sepenominatus  comes  Hanoniensis,  Bal-, 
duini  comitis  et  Yolendis  comitisse  filius,  Bincium  villam,   ao 
quam  mater  eius  Yolendis  instauraverat,  muro  circumdedit, 
castrum  Montense  muro  circumdedit,  quem  filius  ejus  melio- 
ravit.  Haimoncasnoit  villam  instauravit,  et  in  ea  castrum 
construxit,  fossatis  et  mûris  circumdedit,  et  filius  ejus  muros 
melioravit.  Bulcenum  muro  cinxit,  et  ibi  turrim  construxit,   aS 
quam  filius  ejus  perfecit.  In  Valencenis  domum  lapideam  ad 
habitandum  honestam   et  aptam  supra  Scaldum  fluvium 

a.  Arndt  :  Roncourt;  Guise  :  Kaoulcurtis. 


'  Guise,  XVII,  2  =  §§  39-42. 

2  Roucourt  (Nord,  Douai.  Douai-Sud).  3o 

3  En  1149;  cf.  Lambert.  Watrel.,  SS.,  XVI,  508. 
*  Cf.  §  32. 

5   §28. 


Chronicon  Hanoniense ,  j3 


construxit.  Ramis  '  villam  instauravit,  ubi  turrim  construxit 
ad  reprimendos  latrones  Viconie  '  et  ad  conserva  ndum  tran- 
situs  illos  contra  Flandrenses,  qui  semper  Hanoniam  vastare 
moliebantur.  Turrim  illam  filius  ejus  perfecit.  Ath  ^,  villam 
5  in  Brabantia,  a  viro  nobili  Egidio  de  Trasiniis  *,  milite  probo 
et  vivido,  pare  castri  Montensis,  pâtre  inquam  probissimi 
militis,  Ostonis  scilicet,  gloriosi  nominis,  fama  preclari, 
emptione  acquisivit;  ubi  cum  villam  novam  instaurare  et 
castrum  construere  cepisset,  Rasso  de  Gavra,  Rassonis  et 

10  Damison  de  Cirvia  filius,  de  consensu  et  consilio  Philippi 
comitis  Flandrie  et  Viromandie  ei  contraire  presumpsit  ^, 
veniens  Cirviam,  et  ibi  manens  inmultorum  viribusmilitum, 
vivente  adhuc  matre  sua,  quam  Nicholaus  de  Ruminio  «, 
supradictus  ejusdem  comitis  consanguineus  ^,  habebat  uxo- 

i5  rem;  comes  autem,  congregato  apud  Belki  ^  exercitu  suo,  in 
viribussuis  castrum  de  Ath  construxit,  invito  et  non  preva- 
lente  Rassone  de  Gavra.  Braniam-Wilhoticam  ab  ecclesia 
Montensi  per  concambium  acquisivit  ^  ubi  turrim  construxit, 

a.  Arndt  :  Ruimino. 


20       *  Raismes  (Nord,  Valenciennes,  Saint-Amand  Rive  droite). 

*  La  forêt  de  Vicogne,  au  nord  de  l'Ostrevant. 

3  Cf.  DE  Boussu,  Histoire  de  la  ville  d'Ath,  1750. 

4  Trazegnies  (Hainaut,  Charleroi,  Fontaine-l'Évêque)  était  dans  le 
pagus  Lommensis  et  le  diocèse  de  Liège.  Les  Trazegnies  avaient  la  pairie 

a5    deSilly. 

5  M.  Duvivier  me  fait  remarquer  que  cet  incident  ne  peut  se  placer  après 
l'avènement  de  Philippe  d'Alsace  (janvier  1168),  car  Gilles  de  Trazegnies 
était  mort  dès  1162  ou  1163  ^Anal.  Bollandiana,  XX,  186;  Barbier, 
Histoire  de  l'abbaye  de  Floreffe,   P,  38);   mais  pendant  les  absences  de 

3o  Thierry,  son  fils  gouverna  la  Flandre,  notamment  en  1 1 57-1 159.  Ath  était 
une  dépendance  de  l'alleu  de  Chièvres,  dont  Rasse  de  Gavre  possédait 
une  partie,  du  chef  de  sa  mère  Damison.  Les  Gavre  étaient  aussi  vassaux 
du  comte  de  Flandre. 

6  Consanguineus.  Il  était  le  fils  d'Alix,  sœur  de  Baudouin  IIL 
35       7  Blicquy  (Hainaut,  Ath,  Chièvres). 

*  Cf  Duvivier,  Hainaut,  566;  Chartes  de  Sainte-  Waudru,  I,  n°  IX,  p.  13, 
charte  de  11 50  C'est  depuis  lors  que  le  nom  de  Braine-le-Comte  a  pu 
remplacer  celui  de  Braine-la-Wilhote.  Gislebert  reproduit  les  principales 
dispositions  de  l'acte,  sans  s'astreindre  toutefois  à  une  fidélité  minutieuse. 


rj^  Gisleherti 


quam  filius  ejus  perfecit.  In  acquisitione  illa  compositum  fuit 
inter  comitem  Hanoniensem  et  ecclesiam  Montensem,  quod 
ecclesia  Montensis  retinuit  sibi  décimas  censuum  et  décimas 
oblationum  et  terram  que  fuit  Henrici  senioris  de  Brama, 
que  per  elemosinam  ad  ipsam  ecclesiam  devenerat,  et  altare 
ipsius  ville  cum  minutis  decimis  et  dotaliciis  et  omnibus 
que  ad  altare  pertinent,  et  propriam  curtem  suam  liberam 
et  in  nemore  allodii  illius  ligna  ad  ignem  et  edificationem 
curtis  necessaria  sine  alicujus  licentia  incidenda  servosque 
et  ancillas  in  pristina  libertate  manentes  et  terciam  partem 
décime  ;  duas  autem  décime  partes  dominus  cornes  sub  annuo 
censu  12  denariorum  sibi  retinuit. 

[41]  Cimacum  et  totum  allodium  ad  illud  pertinens  ita 
sibi  acquisivit,  quod  dominus  castri,  qui  pro  quibusdam 
feodis  continuum  in  Montibus  debebat  stagium,  Cimacum 
et  totum  allodium  ad  illud  pertinens  stagio  Montensis  castri 
addidit  \  Unde  compositum  fuit  et  firmatum  perpetuo  ut 
milites  et  feodati  totius  allodii  illius,  et  eciam  omnes  homines 
in  Cimaco  manentes  qui  etatem  i5  annorum  habuerint, 
debent  comiti  Hanoniensi  fidelitatem  tactis  sacrosanctis  exhi- 
bere.  Quod  si  dominus  castri  ad  ammonitionem  suam 
castrum  suum  ei  reddere  noluerit  vel  ei  in  aliquo  se  oppo- 
suerit,  milites  illi  et  feodati  et  homines  de  Cimaco  debent 
comiti  Hanoniensi  auxilium  omnimodis  contra  dominum 
castri. 

[42]  Ab  eodem  eciam  comité  Hanoniensi  Balduino,  Yolen- 
dis  comitisse  filio,  fidelis  ejus  Adam  de  Wallaincort  \  miles 


a5 


1  On  a  ici  un  bon  exemple  de  la  transformation  d'un  alleu  en  fief. 

2  Ce  n'est  pas  Walcourt,  comme  le  dit  Arndt,  mais  Walincourt  (Nord, 
Cambrai,  Clary),  dans  l'ancien  Cambrésis,  au  sud-est  de  Cambrai.  Walin-    3o 
court  était  une  des  pairies  du  château  de  Mons.  Adam  de  Walincourt  est, 

en  1158,  l'un  des  signataires  de  l'acte  par  lequel  Baudouin  IV  prend 
sous  sa  protection  les  biens  de  l'abbaye  d'Anchin  (Duvivier,  AcUs,  302); 
il  eut  pour  fils  Baudouin  et  Mathieu  (§71).  Adam  de  Walincourt  est  cité 
dans  des  actes  de  1173  et  1174  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»"  37  et  38). 


35 


Chronicon  Hanoniense.  j5 


probus,  sapiens  et  vividus,  corpore  magnus,  qui  bona  terre 
sue  augmentavit,  et  inter  consanguineos  et  vicinos  suos 
potens  manebat,  et  a  comité  Hanoniensi  Wallaincort  et 
quedam  alia  bona  in  feodo  ligio  tenebat,  castrum  suum 
5  Perreusmont  "*  S  quod  novum  construxerat,  in  feodo  ligio 
accepit. 

[43]  Quod  jus  cornes  Hanoniensis  in  fidelitatibus  et  secu- 
ritatibus  omnium  castrorum  et  munitionum  in  toto  comitatu 
et  dominatione   Hanoniensi  habebat,   dicendum  est.   Qui- 

10  cumque  in  toto  comitatu  et  dominatione  Hanoniensi,  tam 
in  Hanonia  quam  Brabantia  et  Ostrevanno,  castrum  vel 
munitionem  vel  ab  antiquo  tenuerit  vel  noviter  construxerit  ' 
super  feodum  vel  super  allodium  alicujus,  oportet  de  jure 
ut  comiti  Hanoniensi  primam  inde  faciat  fidelitatem  et  secu- 

i5  ritatem  cum  hominio  pre  ceteris  hominibus,  quam  vis  situs 
firmitatis  illius  in  alterius  feodo  vel  allodio  sit,  ita  quod 
comiti  Hanoniensi  vel  ejus  credibili  nuntio  ad  omnes  moni- 
tiones  suas,  tam  in  ejus  necessitate  quam  in  ejus  voluntate, 
castrum  suum  vel  munitionem  suam  debeat  reddere  ;  comes 

20  autem  sicut  sanam  invenerit,  ita  sanam  débet  reddere  cum 
omnibus  in  illa  inventis,  peractis  inde  negotiis  suis,  Unde 
contigit  quod  cum  super  hiis  ^  hujus  comitis  diebus  con- 
troversia  in  ejus  curia  verteretur,  Walterus  dominus  de 
Avethnis,    agnomine    Pelukels  \    constitutus   in   presentia 

a 5       «.  Guise  :  Perreumont. 


*  Prémont,  près  de  Walincourt  (et  non  Preux-le-Sart,  Arndt). 
»  Sur  les  conditions  mises  à  la  construction  d'un  château  fort,  cfr.  Guil- 
HERMOZ,  159  et  suiv. 

3  Super  hiis  et  in  his  :  relativement  à  des  faits  analogues  à  ceux  dont 
3o   il  vient  d'être  parlé. 

4  Vinchant,  Annales  de  Hainaut,  II,  251  (édit.  des  Bibliophiles  de 
Mons),  donne  à  cette  épithète  le  sens  de  pulcher,  le  beau.  C'est  ce  que 
confirment  les  formes  Pulechels  (De  Smedt,  Gestes.  191  et  note  1), 
Pw/^irA^/ (DuviviER,  Chartes  inédites,  10,  1120).  Baudouin  d'Avesnes  dit  : 

35    Wautier  Plukiel  (SS,  XXI,  428);  Lambert  de  Watrelos  :  Puluchet  (SS., 
XVI,  511),  ce  qui  est  évidemment  une  mauvaise  lecture. 


76 


Gisleberti 


ipsius   comitis  coram  multis  paribus  suis  et  nobilibus  et 

servilis  conditionis  viris,  cum  quoddam  judicium  in  his  sibi 

contrarium    proferri    deberet,    subitanea    morte    preventus 

[47     corruit  \  Waltero  predicto  successit  Nicholaus  filius  ejus, 


ï  Cfr.  Herimann.  Tornac,  SS.,  XIV,  300.  D'après  ce  chroniqueur,  5 
Gautier  avait  un  fils  Thierry  qu'il  avait  marié  à  une  sœur  du  comte  de 
Hainaut  :  sororem  Dalduini  comitis  Montensisfilio  suo  Teoderico,  adolescenti 
militi,  conjugiosociavit  (cir.  GuiSE,  XV,  33);  Waitz,  SS.,  XIV,  300,  note  i, 
renvoie  à  Gislebert  (SS.,  XXI.  508,  n.  3)  sans  remarquer  que  le  Thierry 
de  Anvennis  (Anvaing)  dont  il  y  est  question  avait  épousé  une  fille  de  10 
Flaudrine  d'Espinoy,  fille  de  Godefroid  de  Namur  et  de  Sibylle  de 
Porcien,  et  qu'ainsi  elle  n'avait  aucun  lien  de  parenté  avec  un  comte  de 
Hainaut.  Gislebert  ne  fait  aucune  allusion  au  mariage  du  jeune  Thierry 
d'Avesnes;  si  le  renseignement  donné  par  Hermann  est  exact,  il  faut 
supposer  que  l'une  des  deux  filles  de  Baudouin  III,  peut-être  Richilde,  i5 
qui  devint  plus  tard  la  femme  du  châtelain  de  Tournai  (§  28),  avait  eu 
pour  mari,  en  premières  noces,  le  jeune  Thierry  d'Avesnes,  qui  mourut 
prématurément  (rtcf<?/^5c^n5. . .  occisus).  Sur  les  seigneurs  d'Avesnes,  cfr. 
ViNCHANT,  201,  et  Michaux,  Chronologie  historique  des  seigneurs  de  la  terre 
et  pairie  d'Avesnes,  Avesnes,  1844-1868.  Outre  la  terre  d'Avesnes  (dans  le  20 
sud  du  Hainaut),  ils  possédaient  une  grande  partie  du  Brabant  hennuyer, 
notamment  les  seigneuries  de  Leuze  et  de  Condé.  D'après  Baudouin 
d'Avesnes  {Istores,  IL,  579),  Gautier  mourut  en  1147-  Voici  le  crayon  de 
cette  lignée;  j'en  exclus  les  enfants  cadets  de  Gautier  Pulechel,  que 
Gislebert  ne  mentionne  pas  :  2  5 

Wéry  le  Sor  (le  Roux),  épouse  l'héritière  de  Chièvres. 
Wéry  le  Barbu. 

! 

Thierry  d'Avesnes,  +  vers  1106.  Ida,  épouse  Fastré  !•', 

avoué  de  Tournai,  , 

t  avant  109a.  ^O 


I  I 

Gossuin  d'Oisy,  Fastré  II,  avoué  de  Tournai, 

seigneur  d'Avesnes  t  après  nii. 

à  la  mort  de  son  oncle  Thierry.  | 

Gautier  I"  Puleche.I,  avoué  de  Tournai, 

épouse  la  fille  d'Evrard  Radou  !•••,  35 

châteliin  de  Tournai,  t  ii47- 

I 

I 1 

Thierry,  t  jeans.        Nicolas,  épouse  Mathilde  de  Laroche, 
t  après  1169. 

I 1 

Jacques,  t  "91,  Id*i   éDouse  Guillaume  IV, 

épouse  Adelvie  de  uuise.  ch&telain  de  Saint-Omer.  \0 


Chronicon  Hanoniense,  77 


homo  pacificus  et  discretus;  et  cum  sui  aatecessores  comi- 
tibus  Hanoniensibus  sepius  extitissent  contrarii  et  rebelles, 
iste  domino  suo  se  opponere  nunquam  presumpsit.  Iste  bona 
terre  sue  plurimum  ampliavit,  et  eam  multis  novis  villis 
5  instauratis  populavit  et  ditavit  :  qui  castrum  Landreciis  *  et 
castrum  Condati  construxit,  quod  quidem  castrum  Conda- 
tense  postea  Baiduinus  comes  Hanoniensis,  Balduini  comitis 
et  Alidis  comitisse  filius,  pro  presumptione  et  excessu  Jacobi 
filii   Nicholai   prostravit  ^    lUe   Nicholaus   uxorem    habuit 

10  Mathildem,  filiam  Henrici  ^  comitis  de  Rocha  in  Ardenna, 
patrui  sepedicti  Henrici  comitis  Namurcensis,  et  Midis  comi- 
tisse Hanoniensis,  ex  eu  jus  Henrici  patrui  sui  parte  Henricus 
comes  Namurcensis,  tam  de  parte  allodiorum  suorum  quam 
de  gratia  domini  imperatoris,  et  terram  et  comitatum  de 

i5  Rocha  et  advocatias  Stabulacensis  ^  ecclesie  adeplus  fuit. 
Matbildis  autem  de  primo  marito  suo^  filium  habuit  militem 
probum  et  vividum  et  astutum  et  divitem  Widricum  de 
Wailecort,  et  filias  multas.  De  secundo  autem  marito 
Nicholao  de  Avethnis  filium  habuit  Jacobum  ^  et  filiam, 

20  Willelmo  optimo  et  honesto  militi  castellano  Sancti  Audo- 


Cfr.  I.EURIDAN,  L'avoueriede  Tournai  (Ann.  de  la  Soc.  hist.  de  Tournai, 
nouv.  série,  IV,  259-279).  M.  Leuridan  pense  que  Gossuin,  frère  de 
Fastré  II,  ne  doit  pas  porter  le  nom  d'Oisy,  et  que  l'expression  de 
Gislebert  (ci-avant  pp.  35-36)  :  de  villa  que  Oysis  dicitur  oriundus  signifie 
a5  qu'il  était  né  accidentellement  à  Oisy.  Je  ne  puis  me  rallier  à  cette 
interprétation. 
'  Landrecies  (Nord,  Avesnes,  Landrecies). 

2  Cfr.  §  80  (en  1176). 

3  Henri  de  Laroche  était  fils  d'Albert  III  et  frère  de  Godefroid  de 
3o   Namur. 

4  L'avouerie  de  Stavelot  était  alors  attachée  au   titre  du  comte  de 
I^roche. 

5  Thierry  de  Walcourt,  fils  de  Wéry  II,   fut  le   premier  époux  de 
Mathilde  de  Laroche;   il  mourut  avant  1152    (Lahaye,    Cartulaire  de 

35     Walcourt,  XV);  son  fils  Wéry  III. 

^  Cfr.  DuviviER,  Jacques  d' Avesnes  (Revue  trimestrielle,  X,  99-150)» 


y  8  Gisleberti 


man 


maritatam.  Jacobus  valde  probus  fuit  in  armis  et 
vividus  in  cunctis  ac  discretus  plurimumque  potens,  sed 
domino  suo  comiti  Hanoniensi  quandoque  contrarius,  qui 
uxorem  habuit  '  Adelviam   Buchardi   de  Guisa  filiam,  ex 
cujus  parte  ipse  Jacobus  et  Guisam  '  et  Leschieras  ♦  possedit,     5 
filiosque  ex  ea  habuit,  quorum  primus,  Walterus  scilicet,  in 
terra  Avethnensi  et  in  terra  Brabatensi  ei  successit,  et  filias, 
quarum    una    Nicholao    supradicto    militi    nobilissimo    et 
probissimo,  Nicholai  de  Ruminio  et  Damison  de  Cirvia  filio, 
maritata  fuit.  Ipse  autem  Jacobus  post  multa  sua  gesta,    lo 
de  quibus  subsequenter  dicemus,  demum  in  transmarinis 
partibus  gloriose  morti  succubuit^ 

[44]  Ut  de  institutione  ^  legis  Valencenensis,  que  pax 
nominatur,  aliquid  dicamus,  redeundum  est  ad  comitem 
Balduinum  ^  Balduini  comitis  et  Yde  comitisse  filium;  qui  lî» 
videns  Valencenas,  villam  bonam  mnltisque  hominibus 
populatam,  quasi  nulii  legi  subjacere,  unde  ipsa  villa  minima 
pace  gaudebat,  habito  hominum  suorum  consilio  et  con- 
nu    sensu,  iegem  instituit  que  pax  nominatur  ^  in  qua  legis 

institutione  milites  patrie  illius  servos  suos  et  ancillas  suas  20 
in  eadem  villa  manentes  eidem  legi  supposuerunt,  ut  eadem 
pace  gauderent,  et  ab  illis  et  aliis  omnibus  ejusdem  ville 
hominibus,  exceptis  clericis  et  militibus,  domiaus  comes  in 
eorum  morte  mortuas  manus  posset  accipere.  Sed  comes  ille 
misericorditer  cum  illis  agens,  et  eis  parcendo,  paucisque   2b 


1  Guillaume  IV,  châtelain  de  Saint-Omer  (f  119O;  We,  sa  femme,  lui 
survécut  jusque  vers  1205  ((tIRY.  Les  châtelains  de  Saint-Onur,  23-27). 

2  Le  mariage  doit  avoir  eu  lieu  entre  1163  et  1168  (Duvivier,  Actes, 

361,  n.  3)-  - 

3  Guise,  sur  l'Oise  (Aisne,  Vervins,  (iuise).  ^o 

4  Lesquielles-S.-Germain,  au  nord  de  Guise. 

5  §  185.  .  . 

6  Cfr.  Guise,  XVI,  20.  Ce  paragraphe  est  ici  tout  à  fait  déplace.  Guise 
le  met  après  nos  §§  28-30,  abrégés. 

7  Baudouin  III.  ^^ 

8  Gislebert  ne  donne  pas  cette  charte.  Voir  Guise,  XVI,  21-27. 


Chronicon  Hanoniense,  79 


diebus  post  institutam  legem  vivendo,  mortuas  manus 
paucas  accipiebat.  Compositumque  fuit  ut  de  omnibus  que 
cornes  Hanoniensis  in  Valencenis  et  in  ejus  appendiciis 
nunquam  tenuerit  in  proprietatem,  nichil  sibi  liceat  alicui 

5  dare  in  feodo  vel  ad  censum  vel  in  vadio,  nec  aliquo  modo  a 
manibus  suis  alienare.  Balduinus  autem  comes,  ejusdem 
comitis  Balduini  et  Yolendiscomitisse  filius,  super  cjuodam 
excessu,  quem  homines  Valencenenses  contra  ipsum  in  ejus 
juventute  perpetrarunt,  commotus,   ita  eos    sue    subdidit 

10  voluntati,  quod  de  eorum  judicio  communi  mortuas  manus 
ab  universis,  dum  ipse  vixit,  plenarie  accepit  :  quod  eciam 
ejus  filius  Balduinus  '  post  ipsum  per  aliquot  annos  fecit, 
deinde  ab  hiis  eos  absolvit.  Postea  ipsas  mortuas  manus  de 
communi  eorum  judicio  sibi  readjudicari  fecit,  sicut  plenius 

i5  in  subsequentibus  ipsius  comitis  gestis  per  presens  scriptum 
invenietur. 

[45]  Sepedictus  Balduinus  comes,  Yolendis  comitisse  filius, 
et  ejus  uxor  Alidis  comitissa,  mulier  religiosissima,  in  qui- 
busdam  mansionibus  suis,  scilicet  in  Montibus  et  in  Bincio 

ao  et  in  Haimoncasnoit  construxerunt  capellas,  sed  nullos  eis 
certos  redditus  assignarunt.  At  filius  eorum  Balduinus  certis 
eas  honoravit  redditions  ;  capelle  quidem  JVlontensi  in  honore 
sancti  Servatii  constructe,  decimam  in  loco  qui  dicitur  Tron- 
cois  '  et  quedam  alla  bona  assignavit  ;  pro  qua  quidem  décima 

25  comes  Hanoniensis  débet  annuatim  ecclesie  Béate  Waldetru- 
disin  censu  5  solidos;  Binciensi  autem  capelle  partem  quan- 
dam  décime  apud  Lestinas  in  Monte  ^  assignavit  in  honore 


ï  Baudouin  V. 

2  Est-ce    Le  Tronquoy,    hameau  de  Montigny-en-Ostrevant    (Nord, 
3o    Douai,  Douai-Sud)?  M.  Duvivier  me  fait  remarquer  que  ce  lieu  est  bien 

éloigné  de  Mons,  et  qu'il  faut  le  chercher  plutôt  aux  abords  de  cette 
ville.  Le  nom  de  1  ronquoy  (endroit  plein  de  troncs  d'arbres,  Godefroy, 
IX,  86)  est  très  fréquent;  il  y  a  notamment  un  bois  de  Tronquoy  près  de 
Thirimont  (Hainaut,  Thuin,  Beaumont),  Devillers,  Description,  I, 
?5    n»*  207,  283,  284 

3  Estinnes-au-Mont  (Hainaut,  Thuin,  Binche   . 


8o  Gisleberti 


saacti  Servatii  constructe;  capelle  de  Haimoncasnoit,  io 
honore  sancti  Johannis  ewangeliste  constructe,  decimam  in 
loco  qui  dicitur  Morteruels,  assignavit  ". 

[46]  Sepedicti  comitis,  Balduini  et  Yolendis  comitisse  fiiii, 
commilitones  "  et  consiliarii  fuerunt  viri  probi  et  discreti 
liiagnique  nominis,  scilicet  Egidius  de  Cin,  Gossuinus  de 
Montibus,  Eustacius  senior  de  Ruez,  Hoelus^  de  Kavren*, 
Ludovicus  et  Karolus  fratres  de  Frasne  ^  Theodericus  de 
Linea  S  Iwanus  de  Waldripont  ^  llenricus  et  Wiilelmus 
fratres  de  Brania,  Robertus  de  Aisunvilla  ^  Ysaac  castel- 
lanus  Montensis,  Wiilelmus  de  Birbais   . 

a.  Arndt  :  Kauren. 


»  Cfr.  DuviviER,  Hainaut.  602,  Baudouin  IV  concède  certains  biens  à 
l'abbaye  de  Hautmont,  et  en  acquiert  d'autres  :  addidcrunt  etiam  silvam 
Mortertul  dictam  apud  Harbinics,  a   nobis  jam  occupatam  (Harbignies,    iS 
hameau  de  Villereau  [Nord,  Avesnes,  Le  Quesnoy-Ouest]). 

2  Les  commilitones  sont  les  milites  de  familia,  les  chevaliers  de  mesnie 
ou  bacheliers  qui  vivaient  avec  le  seigneur  et  étaient  entretenus  par  lui  ; 
les  consiliarii  sont  généralement  plus  âgés  (cf.  Guilhermoz,  246  et  suiv). 

3  Quiévrain.  Hoelus  est  appelé  aussi  Hauvellus  (Duvivier,  Hainaut,    ao 
601,  1166);  Havel  i^Ibid..  593,  1161). 

4  Ce  n'est  ni  Frasnes  lez-Buissenal,  ni  Frasnes  lez-Gosselies,  mais 
Fresnes-sur-l'Escaut,  au  sud  deCondé;  les  de  Fresnes  étaient  en  effet 
pairs  de  Valenciennes  (cf.  §  113). 

5  Ligne,  sur  la  Petite  Dendre  (Hainaut,  Tournai,  Leuze).  Thierry  de    25 
Ligne  est  cité  :  1 140  (Duvivier,  Hainaut,  554);  1142  {Ihid.,  557,  558,  559); 
imi/bid.,  564);  iiso{/èid.,  568);  1161  {Ibid.,  $92,;  1163  {Ibid.,  597). 

6  Wattripont,  sur  la  Rhosne,  dans  l'ancien  Brabant  hennuyer  (Hainaut, 
Tournai,  Celles) 

7  Aisonville  (Aisne,  Vervins,  Guise).  Un  Robert  d'Aisonville  signe    3o 
déjà  avant  1096  un  acte  de  Baudouin  II  (Ditvivier,  Hainaut,  470).  On 
voit  aussi  Robert  d'Aisonville  en  1 135  (Duvivier.  Actes,  207);  1 140  (Hai- 
naut,  554);   1142   {Ibid.,   559);    M  57  (Ibid.,   586);    1163  (Ibid.,  597),  et 
plusieurs  fois  dans  les  Chartes  inédites. 

*  Birbais  paraît  être  Bierbeek,  au  sud-ouest  de  Louvain.   En  effet,    35 
Walterus  de  Birbais,  cité  aux  §§  99  et  252,  et  qui  était  sans  doute  le  fils 
de  Guillaume,  est  chargé  en  1220  par  le  duc  Henri  1*',  de  concert  avec 
Jacques  de  Chamont  (Chaumont-Gistoux),  de  faire  une  enquête  au  sujet 
de  la  dîme  de  Bouler  (Bonlez).  (Devillers,  Description,  I,  209,  n®  732.) 


Chvonicon  Hanoniense.  8i 


[47]  Hujus  comitis  diebus,  defuncto  bone  memorie  domino  i«^  juille 
Nicholao  Cameracensi  episcopo  ^  successit  ei  dominus  Petrus      ^  ^^^ 
clericus,  f  rater  Philippi  comitis  Flandrie  et  Viromandie.  Qui 
Petrus  electus,  sed   nunquam  sacris  ordinibus  insignitus, 

5  episcopatum  Cameracensem,  non  opprimens  ecclesias,  non 
devorans'*  sacerdotes,  per  aliquot  annos  pacifiée  rexit.  Qui 
tandem  de  consilio  et  suggestione  fratris  sui,  comitis  Flan- 
drie et  Viromandie.  militare  officium  assumpsit,  relicta  epis- 
copatus  dignitate;  cui  frater  terram  in  Flandria  assignavit 

,0  in  proprietatem,  scilicet  Lileirs  "  et  Sanctum  Venantium  l 
Ille  autem  uxorem  duxit  quandam  comitissam  *  viduam  de 
Nivernis,  de  qua  filiam  habuit.  Ipse  autem  cum  uxore  parum 
vivens,  mortuus  sepuitus  fuit  apud  Ixodunum  \  Filia  autem 
ejus^  nupsit  militi  probo  in  Flandria,  Roberto  scilicet  de 

i5  Wavrin,  et  bona  patri  suo  assignata,  scilicet  Lileirs  et  Sanc- 
tum Venantium,  tenuit. 

[48]  Sepedicti  Balduini  comitis,  Yolendis  comitisse  filii, 
diebus   Karolus  comes   Flandrie   ab   hominibus   suis   ligiis 

a.  A,  A*,  Arndt  :  decorans. 


2o  Toutes  ces  localités  sont  voisines  et  appartiennent  à  l'ancienne  Hesbayc 
et  au  duché  de  Brabant.  Les  seigneurs  de  Bierbeek  paraissent  être 
devenus  vassaux  du  comte  de  Hainaut  par  l'acquisition  du  château  de 
(iosselies  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n«  73^  1 190)  :  Theodericus  de  Birbais, 
dominus  castri  Gociliis. 

25  '  Nicolas  I.  Gesta  Ep.  Camcrac.  Contin.  Andreana,  SS.,  Vil,  525  : 
domnus  Nicholaus,  Gosvini  de  Montibus  frater,  qui  anno  Domini  1167  apud 
Valcellas  obiit.  Lambert.  Watrelos.,  SS.,  XVI,  539  :  i«' juillet. 

2  Lillers  (Pas-de-Calais,  Béthune,  Lillers). 

3  Saint- Venant,  près  de  Lillers,  sur  la  Lys. 

3o       ^  Mathilde,  veuve  du  comte  (yui  de  Nevers  (f  ii75))  était  fille  de 
Raimond,  duc  de  Bourgogne.  Elle  avait  été  mariée  en  premières  noces 
à  Eudes  11,  baron  d'Issoudun;  elle  se  remaria  une  troisième  fois,  en  11 75, 
à  Pierre  d'Alsace,  qui  mourut  l'année  suivante,  août  1176  (Roger  de 
Wkndover,  Cont.  Aguic,  SS.,  VI,  415;   Ro»-  ToRiG.,  II,  65,    1177). 
35    Mathilde  prit  comme  quatrième  époux  Robert  II,  comte  de  Dreux. 
5  Issoudun  (Indre). 
à  SibvUe;  cf.  p.  ii5>  ï3-i5- 

6 


82  Gisleberti 


2  mars    Brugis  in  domo  sua  proditorie  interfectus  fuit  '  ;  qui  de  Datia 

"^^     ortus,  mortuo  quodam  "  comité  Fiandrensi,  ad  comitatum 

Flandrensem  jure  hereditariopervenerat.Cui^per  electionem 

II  mars  et  justam  considerationem  hominum  Flandrensiutn  Theode- 

ricus,  vir  nobilissimus  de  Bithis*  in  Alcacia,  frater  ducis  de     5 
Nanci  ^,  in  comitatu  Fiandrensi  successit;   qui  de  prima 
uxore,  ut  prediximus  ^,  filiam  habuit  Lauretam;  secundam 
autem  uxorem  Sibiliam,  filiam  Fulconis  comitis  Andegaven- 
sis  ^.  Fulco  etenim  de  prima  uxore  filium  habuit  Gaufridum 
et  filiam  Sibiliam,  Theoderico  comiti  Flandrie  maritatam.    lo 
Hic  autem  Fulco,  mortua  prima  uxore,  Jherosolimam  pro- 
fectus  est  ',  ubi  reginam  terre  illius  duxit  uxorem,  quam 
regnum  terre  illius  jure  hereditario  contingebat,  et  ex  ea 
filium  habuit  Fulconem  ',  qui  ei  in  regno  Jherosolimitano 
successit.  Gaufridus  "  autem  filius  ejus,  qui  ei  in  comitatu   i3 
Andegavensi  successit,  filios  habuit,  quorum  unus  fuit  Hen- 
ricus  predictus",  qui  primo  ducatum  Normannorum,  deinde 


'  Charles  était  fils  d'Adèle,  fille  de  Robert  le  Frison,  et  du  roi  Kanut 
de  Danemark. 

»  Baudouin  VII,  fils  de  Robert  II.  Il  était  mort  en  i  1 19.  jo 

3  Gislebert  oublie  Guillaume  Cliton,  qui  fut  comte  de  Flandre  avant 
Thierry,  en  1127-1128. 

4  Bitche  (Allemagne,  Lorraine). 

5  Thierry  était  fils  de  Thierry  II  de  Haute-Lotharingie  et  frère  de 
Simon,  duc  de  1115  à  1139.  On  remarquera  que  Gislebert  lui  donne  le    a^ 
titre  de  duc  de  Nancy,  de  même  qu'il  nomme  duc  de  Louvain  le  titulaire 

de  la  Basse-Lotharingie. 

6Cfr.§35- 

7  Foulques  V,  comte  d'Anjou  (1109-1129,  -j*  13  novembre  1142),  avait 
épousé  :  1°  Ermentrude  (f  1126),  fille  d'Hélie,  comte  du  Maine,  dont  il    3o 
eut  Geoffroy  V,  Mathildeet  Sibylle;  2®  Mélisende,  fille  de  Baudouin  II, 
roi  de  Jérusalem  (-}•  1131). 

*  Les  expéditions  de  Foulques  en  Terre  Sainte  se  placent  en  1 1 20-1 121 
et  1129-1142;  il  avait  été  couronné  roi  de  Jérusalem  le  14  septembre  1 131. 

9  Les  fils  de  Foulques  et  de  Mélisende  furent  Baudouin  et  Amau ri;    S.t 
c'est  erronément  que  Gislebert  appelle  son  successeur  Foulques. 
*°  (ieofFroi  Plantagenet,  comte  d'Anjou,  1129-1151. 
"  Predictus  est  inexact.  Il  n'a  pas  encore  été*  question  de  Henri  II 
d'Angleterre. 


Chronicon  Hanoniense.  83 


regnum  Anglorum  '  adeptus  est  cum  labore  magno,  quod 
avunculus  '  ejus  rex  gloriosus  et  potens  Henricus  obtiauerat. 
Henricus  autem,  Gaufridi  Andegavensis  filius,  rex  Anglorum, 
dux  Normannorum  et  cornes  Andegavensis,  ducissam  Aqui- 
5  tanie  ^  Ludovic!  régis  Francorum  reiictam,  que  de  ipso 
rege  Francorum  filias  duas  susceperat,  comitissam  scilicet 
Campaniensem  et  comitissam  Biesensem,  contra  inhibitio- 
nem  ipsius  régis  Francorum  duxit  uxorem,  et  pro  ea  duca- 
tum  Aquitanie  possedit;  sicque  a  rege  Francorum  in  feodo 

lo  habuit  et  Normaniam  et  Aquitaniam  et  Britanniam  et  Ande- 
gavim.  De  qua  filios  habuit  quatuor  et  filias  duas  *,  Henri- 
cum  scilicet  regem,  juvenem  probissimum  et  largissimum  ac 
pulcherrimum,  qui  quoscumque  milites  probos  undecumque 
sibi  commilitones  retinebat,  quem  pater  adhuc  vivens  in 

i5  regem  coronari  fecit  ^  quod  postea  ei  in  detrimenlum  ver- 
sumest.  Alius  filius  fuit  Richard  us  miles  atrocissimus,  cui 
pater  adhuc  vivens  ducatum  Aquitanie  dédit  possidendum, 
qui  Richard  us  comes  Pictaviensis  ^  inde  appellatus  est.  Ter- 


'  Henri,  fils  de  Geoliroi,  duc  de  Normandie  (i  150),  roi  d'Angleterre 
20    (Henri  II),  14  décembre  11 54-6  juillet  1189. 

2  Geoflfroi  avait  épousé  Mathilde,  fille  de  Henri  V^  d'Angleterre; 
celui-ci  était  donc  le  grand-père  maternel  de  Henri  II;  avunculus  a 
parfois  ce  sens. 

3  Éléonore,  héritière  d'Aquitaine,  répudiée  par  Louis  VII  le  Jeune, 
j5   avait  épousé  en  1152  Henri  d'Angleterre.  Elle  avait  eu  de  Louis  VII  : 

Marie,  mariée  à  Henri  I«^,  comte  de  Champagne,  et  Alix,  femme  de 
Thibaut  V  le  Bon,  comte  de  Blois. 

4  De  Henri  II  d'Angleterre,  Éléonore  eut  :  Henri  au  court  mantel  que 
son  père  fit  couronner  dès  1 170,  mais  qui  se  souleva  contre  lui  et  mourut 

3o  en  1183;  Richard  I«  (1189-1199);  Geoffroi  (t  1186)  et  Jean  sans  Terre 
(i  199-12 16).  Le  fait  que  Gislebert  ne  mentionne  pas  que  Jean  devint  roi 
est  l'un  des  éléments  qui  permettent  de  dater  la  chronique  (cfr.  la  pré- 
face). Les  trois  (et  non  deux)  filles  d'Éléonore  et  de  Henri  II  sont  : 
Mathilde,  mariée  à  Henri  le  Lion,  duc  de  Saxe;  Éléonore  (f  1214), 

35    mariée  à  Alphonse  III  de  Castille,  et  Jeanne,  mariée  i»  à  Guillaume  II, 
roi  de  Sicile,  et  2«>  à  Raymond  VI,  comte  de  Toulouse. 
?  Cfr.  §  70. 

^  Richard  fut  comte  de  Poitiers  de  1169  à  1196,  il  céda  le  comté  à  son 
neveu  Otton  (fils  de  Mathilde  et  de  Henri  le  Lion). 


84  Gisleberti 


cius  filius  fuit  Gaufridus,  miles  probuset  largus,  homo  man- 
suetus,  qui  Britaniam  *  per  quoddam  matrimonium  obtinuit  ; 
unde  cornes  Britaniensis  nominatus  est.  Quartus  fuit  filius 
Johannes,  qui  Sineterra  nominatus  est.  Filiarum  una  regi 
Hispanie  fuit  maritata,  alia  duci  Saxonum,  potentissimo  s 
omnium  ducum,  et  fere  omnium  hominum  superbissimo  et 
crudeiissimo,  Henrico,  qui  de  ea  filium  habuit  Henricum  ' 
probum  et  vividum.  Quem  Henricum,  ducem  tam  potentem 
et  divitem.  régis  Anglorum  generum,  Frtdericus  Romano- 
rum  imperator,  terra  cum  honore  ei  abjudicata,  prorsus  10 
1180  exhereditavit  \  relictis  illi  tantummodo  quibusdam  allodiis. 
scilicet  Brunsewich  *  et  Altascleva,  et  quadam  terra  que 
Nova  terra  dicitur.  Duo  autem  régis  Anglorum  filii,  scilicet 
Henricus  rex  juvenis  et  Richardus,  duas  régis  Francorum 
filias  Ludovici  ^  quas  de  Constancia  Hispaniensi  habuerat,    1 3 


»  Geoffroy,  duc  de  Bretagne  (i  171 -18  août  1186)  par  sa  femme 
Constance,  fille  de  Conan  IV. 

«  Henri  le  Jeune  de  Saxe,  qui  fut  comte  palatin  du  Rhin  (1195)  et 
mourut  en  1227.  On  remarquera  que  Gislebert  ne  cite  pas  le  second  fils 
de  Henri  le  Lion,  qui,  en  1198,  fut  élu  roi  des  Romains  sous  le  nom  20 
d'Otton  IV;  on  y  verra  la  preuve  que  ce  passage  de  la  chronique  est 
antérieur  à  cette  date,  car  l'auteur  n'aurait  pas  omis  de  signaler  un 
personnage  devenu  aussi  considérable. 

3  La  mise  au  ban  de  Henri  le  Lion  fut  prononcée  à  Gelnhausen  le 

13  avril  1180;  cfr.  le  §  54.  Il  avait  épousé,  en  1168,  Mathilde,  fille  du  roi    ib 
Henri  II  d'Angleterre. 

4  Brunswick  et  Althaldensleben  (à  l'est  de  Brunswick).  Althaldensleben 
ne  resta  pas  à  Henri  le  Lion  (Giesebrecht,  V,  933)  ;  il  ne  conserva  que 
Brunswick  et  Luneburg  {Ibid,,  945).  Pour  l'identification  de  Nova  terra, 

M.  Alex,  ("artellieri  veut  bien  me  fournir  les  indications  suivantes  :  «  La  3o 
mention  de  la  Nova  terra  semble  avoir  échappé  jusqu'ici  à  l'attention  des 
biographes  de  Henri  le  Lion.  Je  crois  qu'il  slagit  du  Neuland,  près  de 
Brème  (cfr.  L.  v.  Heinemann,  Heinrich  von  Braunschweig,  Gotha,  1882, 
p.  226);  il  paraît  qu'il  y  avait  des  colons  des  Pays-Bas  en  cet  endroit. 
Aujourd'hui  encore  il  existe  un  village  :  Obemeuland,  près  de  Brème.  »    3? 

5  Louis  VII,  remarié  en  1 154  à  Constance,  fille  d'Alphonse  H-Raymond 
de  Castille  (t  1157),  en  eut  :  i®  Marguerite,  femme  de  Henri  au  court 
Mantel  (f  1183)  ;  puis  de  Bêla  III,  roi  de  Hongrie,  et  2®  Alix,  fiancée  à 
Richard  Cœur  de  Lion,  mariée  (i  195)  à  Guillaume  III,  comte  de  Ponthieu. 


Chronicon  Hanoniense,  85 


sic  habuerunt,  quod  Henricus  suam  habuit  desponsatam  et 
coronatam,  Richard  us  vero  suam  juratam  tantummodo,  et 
illam  honeste  conservatam,  nunquam  desponsatam  habuit; 
sed  defuncto  pâtre  suo  Henrico  rege  Anglorum  et  fratre  suo 

5  Henrico  rege  juvene,  ipse  Richard  us,  qui  patri  in  regno  suc- 
cessit,  illam  sibi  juratam  fratri  suo  Philippo  régi  Francorum 
reddere  non  timuit,  et  aliam  duxit  uxorem  '.  Rex  autem  ille 
Anglorum  Henricus  ecclesias  omnes  terre  sue  conventuales 
contra  Deum  et  justiciam  graviter  oppressit  '.  Defunctis  enim 

to  episcopis  vel  abbatibus,  ipse  episcopatus  et  abbatias  par  mul- 
tos  annos  ad  voluntatem  suam  tenebat,  nec  licebat  canonicis 
vel  monachis  electionem  usque  ad  voluntatem  suam  cele- 
brare,  nec  eligere  nisi  eum  quem  ipse  rex  eis  presentabat. 
Defunctis  autem  comitibus  vel  viris  nobilibus  terre  sue,  rex 

i5  terras  eorum  possidebat,  quousque  parvi  pueri  facti  milites 
per  gratiam  ipsius  ad  possessiones  suasredibant.  Nulli  eciam 
nobili  viro  in  sua  terra  propria  justiciam  exercere  licebat, 
nisi  ad  voluntatem  régis.  Rex  iste  régi  Francorum  Ludovico 
et  ejus  filio  Philippo  multos  guerrarum  intulit  assultus.  llli 

20  autem  régi  sanctus  Thomas  martir  gloriosus  Cantuariensis 
archiepiscopus  ^  pro  libertate  ecclesje  contrarius  fuit;  unde 
iram  tantam  ejus  habuit,  quod  cum  die  quadam  ipse  rex 
Cantuarie  esset,  et  ipse  rex  coram  omnibus  hominibus  suis, 
tanquam  de  mortali  inimico  suo  querimoniam  faceret,  qui- 

35  dam  milites  familiares  ipsius  régis,  assumptis  armis  suis, 
monasterium  intrantes,  ipsum  divinis  armis  ornatum  ante 
altare  orantem  interfecerunt.  Pro  eu  jus  meritis  Deus  glo-   ^\^^^' 
riosa  multa  fecit  miracula. 


'  Richard  avait  épousé  en  1191  Bérengère,  fille  de  Sauche  VI,  roi  de 
3o   Navarre. 

2  Allusion  aux  Constitutions  de  Clarendon,  11 14.  Sur  la  politique  de 
Henri  II,  cfr.  Stubbs,  Constitutional  History,  I,  chap.  XII;  Freeman, 
Norman  Conquest,  V,  chap.  XXVII. 

3  Thomas  Becket,   archevêque  de  Canterbury,   assassiné  le  29  dé- 
35    cembre  1170.  Ce  n'est  pas  à  Canterbury,  mais  à  Bures,  près  de  Bayeux, 

que  le  roi  avait  exhalé  sa  colère  (Rob.  de  Monte,  SS.,  VI,  519). 


86  Gisleberti 


[49]  Tempore  Balduini  comitis  ',  filii  Yolendis  comitisse, 
potens  et  dives  erat  in  Viromandia  cornes  Radulphus  %  qui 
magnum  in  diebus  suis  coadunavit  thesaurum,  qui  filium 
habuit  juvenem  Radulphum  et  filias  duas  Elizabeth  scilicet 
et  Aenoram.  Elizabeth  habuit  uxorem  Philippus  potentis-     5 
simus  bonusque  justiciarius,  Fiandrensis  cornes,  ecclesiarum 
vividus  rector,  filius  gloriosi  comitis  Fiandrensis  Theoderici 
et  Sibilie  comitisse,  comitis  Andegavensis  filie;   Atnoram 
vero,  ut  superius  dictum  est,  habuit  uxorem  Godefridus  fihus 
sepedicti  comitis  Hanoniensis;  que  mortuo  Godefrido  nupsit   lo 
Willelmo  comiti  Nivernensi;  Willelmo  defuncto  nupsit  probo 
militi  et  pulchro,  Matheo  comiti  Boloniensi,  fratri  iam  dicti 
25  juillet  Philippi  comitis  Fiandrensis.  Defuncto  autem  ipso  Matheo, 
nupsit  comiti    Bellimontis  in    Francia    Matheo.    Defuncto 
Radulpho  comité  ditissimo  Viromandie,  filius  ejus  parvus  et   i5 
juvenis  nimis  successit  ei  ^  in  comitatu  ;  unde  pro  puericia  et 
parvitate  ejus  terra  Viromandie  custodienda  cum  thesauro  a 
pâtre  congregato  commissa  fuit  fideli  illius,  viro  venerabili, 
vivido  ac  sapienti,  Ivoni  supradicto  *  comiti  Suessionensi  et 
domino  Nigelle.  Cum  autem  a  vicinis  circummanentibus  et   ao 
ab  hominibus  ipsius  comitatus  guerrarum  insultus  ipse  terre 
inferrentur,   Ivo  terram  domini  sui  viriliter  defensavit,  et 
thesaurum  sibi  commissum  non  in  proprios  usus  convertit, 
sed  illos  ad  defensionem  honorum  et  hereditatis  domini  sui 
prorsus  expendit.    Radulphus  autem  juvenis  comes  Viro-  aS 
17  juin   mandie  egrotare  cepit,  et  juvenis  mortuus  est.  Radulpho  vero 
juvene  comité    Viromandiensi  defuncto,    Philippus  comes 


1167 


»  Guise,  XVII,  21. 

2  Raoul  I"  de  Vermandois,  fils  de  Hugues  le  Grand  (fils  de  Henri  I" 

de  France),  fut  comte  de  Vermandois  de  11 17  à  1 152,  et  eut  pour  femmes:  3o 
10  Éléonore,  20  Pétronille-Adélaïde  de  Guienne,  3»  Laurette  de  Flandre. 
Ses  enfants  sont  :  Raoul  II;  Isabelle,  femme  de  Philippe  d'Alsace,  et 
.î^nora,  mariée  1°  à  Godefroid  de  Hainaut  (fils  de  Baudouin  IV),  2°  à 
Guillaume  IV,  comte  de  Nevers,  3»  à  Mathieu,  fils  de  Thierry  d'Alsace, 
4"  à  Mathieu  III,  comte  de  Beaumont-sur-Oise.  35 

3  Raoul  II,  le  lépreux. 

4  Cfr.  §  35. 


Chronicon  Hanoniense,  87 


Flandriequi  sororem  ejus  primogenitam  habebat  Elizabeth 
uxorem,  totam  Viromandiam  et  Valesium  '  obtinuit.  Que 
quidem  possessiones  fuerunt  Sanctus  Quintinus  %  Ribe- 
mons  ',  Ropis  '^  ^  Boclis  ^  \  Perona  ^  Athies  ^  Claris  ^ 
Capis  ^  Roia  *°,  Caunis  ''  ^  Torota  ",  Choisis  '^  Rissuns  '^ 
Lachenis  '\  Monsdudiers  '^,  comitatus  Ambianensis,  Bels- 
casnes  '^  quod  castrum  ipse  Philippus  construxit  primus, 
hominium  de  Guisa  et  Leschieres,  de  Belvoir  ^  '^  et  Goi  '^  de 
Ham  '°,  de  Nigella  ",  de  Braio^%  de  Encra  "',  de  Marchais  ^\ 


10  a.  A  :  Repis.  —  d.  Arndt  :  Boelis,  A^  :  Roelis;  Guise  :  Boclis;  Ménil- 
glaise  :  Roelis.  —  c.  Arndt  :  Cannis;  le  §  ii8  a  :  Cauniacum;  Guise  : 
Caunis.  — -  d.  Arndt  :  Belnoir;  Guise  :  Belvoir. 


'  Le    Valois,    pagus     Vadensis,    était    uni    au    Vermandois    depuis 
Héribert  IV  (1049-1080),  époux  d'Adèle,  sœur  du  dernier  comte  Simon, 
i5   qui  s'était  retiré  du  monde  en  1076. 

2  Saint-Quentin  (Aisne). 

3  Ribemont  (Aisne,  Saint-Quentin,  Ribemont). 

4  Roupy  (Aisne,  Saint-Quentin,  Vermand). 

5  Tincourt-Boucly  (Somme,  Péronne,  Roisel). 
20        ^  Péronne  (Somme,  Péronne,  Ham). 

7  Athies  (Somme,  Péronne,  Ham). 

8  Cléry-sur- Somme  (Somme,  Péronne,  Péronne). 

9  Cappy  (Somme,  Péronne,  Bray). 

'0  Roye  (Somme,  Montdidier,  Roye). 
25        "  Chauny  (Aisne,  Laon,  Chauny). 

"  Thourotte  (Oise,  Compiègne,  Pfibécourt). 

'3  Choisy-au-Bac  (Oise,  Compiègne,  Compiègne). 

'•^  Ressons-sur-Matz  (Oise,  Compiègne,  Ressons). 

'5  Lassigny  (Oise,  Compiègne,  Lassigny). 
3o       '^  Montdidier  (Somme,  Montdidier,  Montdidier). 

'7  Beauquesne  (Somme,  Doullens,  Doullens). 

'8  Beauvoir  (Oise,  Clermont,  Breteuil-sur-Noye). 

19  Gouy-les-Groseilliers  (lèid.). 

'^  Ham  (Somme,  Péronne,  Ham). 
35       ^*  Nesle  (Somme,  Péronne,  Nesle). 

"  Bray-sur-Somme  (Somme,  Péronne,  Bray). 

'^  Albert-sur-l' Ancre  (Somme,  Péronne,  Albert). 

'*  Marchais  (Aisne,  Laon,  Sissonne). 


88  Gisleberti 


de  Vileir  quod  dicitur  rarenos''\  de  Hangest  \  de  Pirepont  \ 
de  Bova  '  \  de  Moruel  \  de  Pikini  ^  de  Bretuel  '  quod  Radul- 
phus  cornes  Clarimontis  '  possidebat,  de  Buiis  ^  quod  p.ro- 
bissimus  miles  Willelmus  de  Merlo  ^°,  vir  nobilis  et  vavasor 
vividus,  possidebat,  de  Pois  ",  de  Milli  ",  de  Maria  et  Vervin,  5 
que  cum  allodia  essent  viri  nobilis  Radulphi  supradicti 
domini  de  Coci  '\  et  odium  ipsius  Philippi  comitis  haberet, 
et  ei  auxilium  et  justicia  régis  Francorum  deesset,  ea  ab  ipso 
comité  in  feodo  accepit.  Multa  quidem  alia  feoda  habuit  ipse 
comes  Philippus  de  honore  Viromandensi  ex  parte  Elizabeth  lo 
uxoris  sue,  terram  Valesium  dictam,  scilicet  Crispiacum  '^ 
Morienval  '  '\  Vilercoderest  '^  Viviers  '^  Firmitatem  Milo- 
nis  '^  et  alia  multa  bona  propria  et  hominia. 

[50]  Tempore  sepedicti  comités  Balduini,  Yolendis  comi- 
tisse  filii,  Ludovicus  rex  Francie  '^  regnabat,  qui  uxorem   i5 

a.  A  et  Arndt  :  Larenos.  —  b.  Arndt  :  Bona;  Guiu  :  Bova.  —  c.  A  et 
Arndt  :  Mornenval;  Guise  :  Morvenal. 


I  Villers-le-Sec  (Arenûsus)  (Aisne,  Saint-Quentin,  Ribemont). 
»  Hangest-en-Santerre  (Somme,  Montdidier,  Moreuil). 

3  Pierrepont  (lâtd.).  ^^ 

4  Boves  (Somme,  Amiens,  Boves). 

5  Moreuil  (Somme,  Montdidier,  Moreuil). 

6  Picquigny  (Somme,  Amiens,  Picquigny). 

7  Breteuil-sur-Noye  (Oise,  Clermont,  Breteuil). 

8  Raoul  !«',  comte  de  Clermont-en-Beauvaisis,  connétable  de  France,    aS 
mort  en  Orient  en  juillet  1191. 

9  Bulles  (Oise.  Clermont,  Clermont). 
'o  Merlo  (Oise,  Senlis,  Creil). 

"  Poix  (Somme,  Amiens,  Poix). 

»*  Milly  (Oise,  Beau  vais,  Marseille-le-Petit).  3o 

«3  Raoul  I*',  dit  de  Marie  (f  1141);  cfr.  §  35- 

'4  Crépy-en- Valois  (Oise,  Senlis,  Crépy). 

'5  Morienval  (Oise,  Senlis,  Crépy). 

'6  Villers-Cotterets  (Aisne,  Soissons,  Villers-Cotterets). 

»7  Viviers  {Ibidem), 

'8  La  Ferté-Milon  (Aisne,  Château-Thierry,  Neuilly-Saint-Front). 

'9  Louis  VII,  1137-1180. 


35 


Chronicon  Hanoniense,  89 


habuit  ducissam  Aquitanie  %  ex  cujus  parte  Aquitaniam  jure 
hereditario  habuit,  de  qua  filias  duas  habuit,  que  duobus 
poteniissimis  in  Francia  fratribus,  Henrico  scilicet  comiti 
Campanensi  et  Theobaldo  comiti  Blesensi,  maritate  fuerunt. 

5  Cum  autem  invidorum  et  perfidorum  suggestionibus,  qui 
dominum  suum  regem  Francie  tam  potentem  esse  nolebant, 
quod  in  Franciam  et  Gasconiam  obtineret,  factum  est  inter 
eos  divortium  *,  ipse  Ludovicus  rex  duxit  uxorem  ^  Constan- 
tiam,  régis  Hispanie  filiam,  mulierem  omni  bonitate  pleuam, 

10  de  qua  filias  habuit  duas.  Mortua  autem  Constantia,  que 
magnum  in  Francia  habuit  pianctum,  Ludovicus  rex  duxit 
uxorem  Alam.  *,  sororem  predictorum  comitum,  scilicet 
Henrici  comitis  Campanensis  et  Theobaldi  comitis  Blesensis, 
qui   filias  eius  habebant   uxores;  sororem    eciam    comitis 

ïS  Stephani  ^  et  domini  Willelmi  ^,  qui  primo  Carnotcnsis  epis- 
copus,  deinde  Senonensis  archiepiscopus,  postea  Remensis 
archiepiscopus  fuit,  et  ducisse  Burgundie  et  comitisse  Bar- 
le-Duc  et  comitisse  Percée  sororem.  Ludovicus  rex  itaque  de 
Ala  regina  filium  habuit  Philippum  ^  et  filiam  ^  que  cuidam 

ao  imperatori  Constantinopoli  fuit  maritata.  Hic  autem  Philip- 
pus,  rex  potentissimus,  uxorem  habuit  Elizabeth,  filiam 
Balduini  comitis  Hanoniensis,  filii  inquam  Balduini  comitis 
et  Alidis  comitisse,  sicut  subsequenter  plenius  indicabimus. 


»  Ci  dessus  §  48  (note  3  de  la  p.  83). 
>^       »  En  1153  (18  mars),  au  concile  de  Beaugency. 

3  En  II 54;  cfr.  note  5,  p.  84. 

4  En   1160,   Ala  (Alix)    (f  1206),    fille    de    Thibaut    II,    comte    de 
Champagne  (IV  de  Blois;  cfr.  §  23,  p.  40,  n.  9  et  p.  41,  n.  1-8). 

5  Etienne,  comte  de  Sancerre  (Berry).  C'est  lui  qui  érigea  en  comté 
3o   cette  part  de  l'héritage  paternel  (i  152). 

^  Guillaume,  évêque  de  Chartres  (1165),  archevêque  de  Sens  (1168), 
archevêque  de  Reims  (i  176-1202). 
7  Philippe  II  Auguste  (i  180-1223). 

*  Agnès,  femme  1°  d'Alexis  le  Jeune,  empereur  de  Constantinople 
35    (t  1183);  2^  d'Andronic  Comnène,  empereur  de  Constantinople  (f  "85); 
30  de  Théodore  Branas. 


ço  Gisleberti 


[51]  Theodoricus  cornes  Flandrie  de  uxore  sua  Sibilia  filios 
habuit  et  filias,  quorum  unus  fuit  Philippus  cornes  Flandrie  ' 
et   Viromandie   potentissimus,  aiter  vero  Matheus   cornes 
Boloniensis  %  qui  ex  parte  uxoris  sue  comitatum  Bolonien- 
sem  adeptus  fuit.  Ciim  enim  comitatus  Boloniensis  ita  vaca-     5 
ret,  quod  quasi  nul) us  in  eo  hères  compareret,  compositum 
fuit  per  considerationem  hominum  terre  illius  quod  quedam 
domina,  que  religionis  habitam  assumpserat  ^  quia  proxima 
hères  videbatur,   ad    dignitatem    comitatus    suscipiendam 
vocata  fuit.  Quam  ipse  Matheus  duxit  uxorem,  et  ex  parte   lo 
ejus  comitatum  Boloniensem  possedit,  et  ex  ea  filias  habuit 
duas,  Idam  *  scilicet,  que  post  patrem  comitatum  Bolonien- 
sem tenuit,  et  primo  nupsit  Gerardo  comiti  de  Ghelra,  deinde 
Bertoldo  Ciringhiorum  duci,  postea  Rainaldo,  comiti  Domni- 
Martini  ^  in  Francia,  et  Mathildem  ^  quam  Henricus  dux   i3 
Lovaniensis  habuit  uxorem.  Cum  itaque  ipse  Matheus  de 
uxore  sua  has  duas  filias  suscepisset,  placuit  ipsi  domine, 
que  Deo  votum  fecerat,  ad  ecclesiam  suam  omnino  reverti  ^ 
Matheus  autem,  qui  pro  parvitate  fiiiarum  suarum  comita- 
tum illum  possidebat,  aliam  duxit  uxorem,  Aenoram  scilicet,   20 
filiam  Radulphi  comitis  Viromandensis,  sororem  Elizabeth 
comitisse  Flandrie.  Qui  Matheus  in  quadam  guerra  régis 
Francorum  et  régis  Anglorum,  in  obsidione  castri  Drien- 

25  juillet  ^Qj.^  8    letaiiter  vulneratus  fuit  ^.  Uxor  autem  ejus  vidua 
1173  ' 

»  Philippe  d'Alsace,  comte  de  Flandre,  1168-1 191.  «5 

2  Mathieu,  de  Flandre  (1160-1173),  avait  épousé  Marie,  fille  d'Etienne, 
comte  de  Boulogne  (1125-1150),  roi  d'Angleterre  (i  135-1 154). 

3  Elle  avait  été  abbesse  de  Romsey  (Angleterre,  Hampshire). 

4  Ida,  comtesse  de  Boulogne  (1173,  f  1216),  épouse  1°  Mathieu  (in- 
connu);  2»   1180,   Gérard  III,   comte  de  Gueldre  (f   1182);    30   1183,    ^° 
Berthold  IV  de  Zàhringen  (f  1186);  40  1190,   Renaud  P',   comte  de 
Dammartin  (f  1227). 

5  Dammartin-en-Goèle  (Seine-et-Marne,  Meaux,  Dammartin). 

6  Mathilde  épouse  (1179)  Henri  I",  duc  de  Brabant  (1190-1235),  que 
Gislebert  nomme  toujours  duc  Lovaniensis.  35 

7  En  1169  ou  1170;  elle  mourut  en  1180  ou  1182. 

8  Driencourt  devenu  Neufchâtel-en-Bray  (Seine-Inférieure,  Neufchâtel, 
Neufchâtel). 

9  Cfr.  Radulf.  de  Diceto,  SS.,  XXVII,  265. 


Chronicon  Hanoniense, 


Aenora  nupsit  Matheo  comiti  Bellimontis  %  que  tandem  post 
multas  passas  injurias  terram  que  Valesium  dicitur  et  Sanc- 
tum  Quintinum  et  partem  Viromandie  jure  hereditario  pos- 
sedit.  Tertium  Theodericus  cornes  Flandrie  habuit  fîlium 
5  Petrum  scilicet,  primo  Cameracensem  electum,  deinde 
militem  factum,  ut  prediximus  %  et  filiasquarum  una,  (Ger- 
trudis)"  nomine,  primo  nupsit  comiti  Morianne  \  postea  viro 
nobiii  Hugoni  de  Oisi,  et  demum,  assumpto  religionis  habitu, 
Deo  sacrata  in  Mescinençi  ecclesia  decessit.  Una  earum  soli 

10  Deo  adherens  et  eum  sibi  sponsum  eligens,  in  monasterio 
Fontis-Evraldi  religionis  habitum  assumpsit*.  Terciam  vero 
filiam,  Margharetam  nomine,  scientia  omnique  morum 
honestate  ditatam,  Balduinus  comes  Hanoniensis,  Balduini 
comitis  et  Aiidis  comitisse  filius,  habuit  uxorem  ^  de  qua 

i5  ipse  filios  habuit  et  filias,  sicut  subsequenter  de  illorum  subli- 
mitate  satis  per  presentis  scripti  noticiam  declarabitur. 

[52]  Sepedicti  comitis  Balduini,  Yolendis  comitisse  filii, 

diebus  vir  nobilis  in  Brabantia,  fidelis  ejus,  Hugo  de  Aen- 

ghien^  vavasor  ^  potens,  pater  Gossuini  et  Engelberti,  Soheri 

20  et  Bonifacii,  in  Aenghien  ®  villa,  quam  a  comité  Hanoniensi 

a.  A  cX.  A^,  lacune. 


»  Mathieu  III  (vers  1 174-1208).  Le  comté  de  Beaumont-sur-Oise, 
en  Beauvaisis,  comprenait  :  Beaumont,  Méru,  Chambly,  L'Isle-Adam, 
Asnières-sur-Oise.  (Drouet  d'Arc,  Histoire  des  comtes  de  Beaumont,  dans 
2 S   les  Mémoires  de  la  Société  des  antiquaires  de  Picardie,  IV.) 

'  Cfr.  §  47. 

3  Gertrude  épouse   Humbert   III   de   Savoie;    2»  peu   après,    1153, 
Hugues  III  d'Oisy;  séparée  de  lui,  elle  entre  au  monastère  de  Messines. 

4  Mathilde,  religieuse  à  Fontevrault.  Cfr.  Dklisle,  Catalogne,  109. 
3o       5  En  avril  1169. 

6  Cfr.  E.  Matthieu,  Histoire  de  la  ville  d'Enghien,  Mons,  1877-1878. 
Hugues  vécut  jusqu'après  1183. 

7  Vavassor,  arrière-vassal,  a  été  employé  primitivement  pour  désigner 
les  vassaux  des  comtes,   arrière-vassaux  des  rois.    C'est    ce  sens  qui 

35    reparaît  ici  (cfr.  Guilhermoz,  150,  n.  38). 

8  Enghien,  sur  la  limite  extrême  du  Brabant  hennuyer  et  du  duché 
de  Brabant. 


Ç2  Gisleberti 


tenebat  ligie,  castrum  fossato,  muro  et  turri  construxit  ', 
quod  contra  fidelitatem  suam  a  duce  Lovaniensi  in  feodo 
accepit.  Unde  per  ipsum  castrum  in  guerris,  que  cornes  con- 
tra ducem  habuit,  multa  evenerunt  terre  comitis  detrimenta; 
attamen  ipsius  comitis  Balduini  filius  Balduinus,  Flandrie  et  5 
Hanonie  cornes  et  marchio  Namurcensis,  ipsum  castrum 
postea  prostravit. 

[53]  Sepe  nominati  comitis  Balduini,  Yolendis  comitisse 
filii,  diebus  placuit  quampluribus  regibus,  archiepiscopis  et 
episcopis,   ducibus  et  comitibus,  et  aliis  nobilibus  cujus-   lo 
cumque  conditicnis,  viris  multis,  signum  crucis  Domini  sibi 
assumere  \  et  iter  Jherosolimitanum  arripere  ad  minuendas 
gentilium  vires  et  christianorum  vires  augendas.   Eodem 
quidem  temporeet  in  eodem  comitatu  Conrad  us  Romanorum 
rex  ^  cum  Ludovico  predicto  Francorum  rege  et  cum  multis   i5 
principibus    Theutonie    et     Francie     Constantinopolim    et 
Brachium   Sancti  Georgii  transivit;  sed  quia  uxores  suas 
quamplures  secum  habebant,  et  in  eorum  comitatu  cujusque 
conditionis  mulieres  incedebant,   ipse  non  sano  vel  justo 
ordine  incedentes,  nichil  profecerunt.  In  illo  autem  comitatu   20 
Fredericus*  Suevorum  dux,  miles  juvenis,  ante  Damascum 
pre  ceteris  in  armis  valuisse  dicitur. 

[54]  Sepe  nominati  eciam  comitis  diebus,  defuncto  Con- 

rado  Romanorum  rege,  principes  Teutonie,  sicut  juris  et 

15  février  moris  est,  in  villa  supra  Mogum  fluvium  que  Franchenevors  ^  ib 

^^ir    dicitur,  convenerunt  ad  eligendum  sibi  imperatorum.  Cum 

autem  super  electione  tanti  honoris  tôt  et  tanti  principes 

dissentirent,  communi  consensu  et  consilio  in  quatuor  prin- 


1  Probablement  en  II 67. 

2  C'est  la  croisade  de  11 46- 11 48;  cfr.  sur  le  siège  de  Damas,  Bernhardi,    3o 
KonradlIL  664-669;  sur  la  composition  de  l'armée  des  Croisés,  Ihideni, 

597- 
?  Conrad  III,  1138-1152. 

4  Frédéric  (plus  tard  empereur),  fils  de  Frédéric  II,  duc  de  Souabe, 
frère  de  Conrad  III.  35 

5  Francfort-sur-le-Mein. 


Chronicon  Hanoniense  93 


cipes  prepotenles  super  hac  electione  compromiserunt  ',  quo- 
rum unus  fuit  Fredericus  predictus  Suevorum  dux,  nepos 
supradicti  Conradi  régis,  qui  Fredericus  pre  ceteris  milicia 
et  animositate  florebat.  lUorum  autem  quatuor,  quorum  dis- 
5  positioni  imperialis  electio  commissa  erat,  quisque  ad  ipsius 
majestatis  culmen  anheiabat.. Fredericus  autem  astutus  et 
vividus,  cuiquesociorum  suorum  loquens  secretius,  quemque 
eorum  ad  imperium  tendere  faciebat,  promittens  cuique 
imperium  si  ei  soli  ab  eis  tribus  tota  electio  committeretur. 

10  Très  igitur  in  quartum  Fredericum  Suevorum  ducem,  fide  et 
juramento  datis  securitatibus,  totam  electionem  posuerunt. 
Convocatis  autem  aliis  principibus  omnibus  qui  in  ipsos  qua- 
tuor compi-omiserant  et  inde  fidem  fecerant,  très  professi 
sunt  quod  soli  Suevorum  duci  totam  electionem  concesse- 

i5  rant.  Universis  autem  audientibus  et  non  contradiceniibus, 
Fredericus  dixit  se  de  sanguine  imperatorum  ortum  esse,  et 
ad  regendum  imperium  se  nuUum  meliorem  scire,  et  ideo 
ad  tante  majestatis  apicem  se  eligebat.  unde  multi  qui  eum 
dilexerant  majori  gaudio  exuitabant,   quidam  autem   pro 

30  invidia  et  avaricia  dolebant,  sed  electioni  contraire  nequa- 
quam  poterant.  Fredericus  autem,  qui  ad  conventum  elec- 
tionis  cum  providentia  venerat  in  tribus  milibus  militum 
armatorum,  cum  festinatione  Spiram  civitatem  adiit,  ibique 
se  in  regem  coronari  fecit  ""^  ne  quis  sibi  ulterius  posset  resis- 

a3  tere.  Inde coronatus  Aquî's  palatium  venit,  ibi coronam  regiam 
gestavit  ^  et  postmodum  nacto  tempore  Romam  veniens,  im- 
periali  corona  insignitus  fuit  ^,  uxoremque  duxit  de  Burgun- 
dia  ^  ex  cujus  parte  Besontionem  civitatem  ^  et  magnam 


'  Ce  récit,  qui  n'est  confirmé  par  aucune  autre  source,  paraît  inspiré 
3o   par  des  souvenirs  se  rapportant  à  l'élection  de  Lothaire  III  (cfr.  Giese- 
BRECHT,  IV,  497;  Bernhardi,  Lotluir  V.  Supplinburg,  23-39). 
*  Inexact. 

3  Couronnement  à  Aix-la-Chapelle,  le  9  mars  1152. 

4  Frédéric  fut  couronné  à  Rome  par  Adrien  IV,  le  18  juin  1155. 

35       5  Béatrice,  fille  de  Renaud  III,  comte  de  Haute-Bourgogne,  deuxième 
femme  de  Frédéric  I®^   qu'elle  épousa  le   10  juin   1156.   Le  premier 
mariage  de  l'empereur,  avec  Adèle  de  Vohburg,  avait  été  cassé  en  1153. 
6  Besançon. 


g4  Gisleberti 


Burgundie  partem  obtinuit,  et  de  eadem  uxore  filios  "  habuit 
Henricum  Romanoram  imperatorem  et  Sicilie  regem  et  Fre- 
dericutn  ducem  Suevorum  et  Ottonem  comitem  palatinum 
et  Conradum  ducem  de  Rodinburch  et  Philippum  clericum, 
de  quorum  gestis  in  subsequentibus  dicemus.  Hic  autem     5 
Fredericus  Romanorum  imperator  bona  imperii  sui  pluri- 
mum  augmentavit,  Italieque  civitates  sibi  rebellantes  per 
multos  labores  sue  subdidit  voluntati.  Hic  imperator,  cum 
contra  llaliam  nimios  guerrarum  labores  in  nimia  suorum 
morte  sustineret,  anxius  nimis  et  coartatus,  fidelem  et  con-   lo 
sanguineum  suum   Henricum  ',  prepotentissimum  ducem 
Saxonum,  ferum  et  ferocem  virum,  de  cujus  diviciis  et  poten- 
tia  omnes  audientes  mirabantur,  sepius  adiit  ut  ab  eo  auxi- 
lium  haberet;  et  cum  ille  auxilium  ei  negaret,  imperator 
ultra  quam  deberet  pedibus  illius  se  prostravit  ;  sed  ille  in  sua   i5 
perdurans  nequicia,  dominum  suum  exaudire  et  ad   suos 
pedes  jacentem  sprevit  relevare.  Hiis  autem  et  aliis  injuriis 
coadunatis,  dominus  imperator  illum  in  causam  trahens, 
terram  suam  cum  honore  ei  fecit  abjudicari;  et  cum  videre- 
tur  quod  dux  ille  per  vires  hominum  a  tam  longa  et  tam  spa-   ao 
ciosa  terra  et  a  tôt  et  tantis  castris  fortissimis  nequaquam 
ejici  posset,  tamen  peccatis  suis  prepeditus  et  hominum 
suorum  odiis  aggravatus,  per  dominum  imperatorem  prorsus 
mansit  exheredatus,  cujus  bona  dominus  imperator  multis 
principibus  distribuit  ^  >5 


1  Enfants  de  Frédéric  et  de  Béatrice  :  1°  Henri  VI;  2»  Frédéric,  duc 
de  Souabe(ii7o),  f  20  janvier  1191;  30  Conrad,  duc  de  Rotenburg  (1188) 
et  de  Souabe  (1191),  f  15  août  11 96;  4°  Otto,  comte  palatin  de  Bourgogne 
(I190),  t  13  janvier  1200;  5®  Philippe,  élu  évêque  de  Wurzburg(ii9i),  duc 

de  Spolète  (1193),  de  Souabe  (1196),  roi  (6  mars  1198),  f  21  juin  1208.  3o 

2  Henri  le  Lion,  duc  de  Saxe  (1142),  de  Bavière  (1154),  banni  (1180): 
cfr.  le  §  48.  Frédéric  était  cousin  de  Henri  le  Lion;  Judith,  mère  de 
Frédéric,  était  sœur  de  Henri,  duc  de  Bavière  et  de  Saxe,  père  de 
Henri  le  Lion. 

3  La  plus  grande  partie  du  duché  de  Saxe  à  Bernard  d'Anhalt:  les    35 
territoires  correspondant  aux  diocèses  de  Paderborn  et  de  Cologne  en 
Westphalie  à  l'archevêque  Philippe  de  Cologne,  avec  -lo  titre  ducal. 
Otton  de  Wittelsbach  reçut  le  duché  de  Bavière. 


Chronicon  Hanoniense.  95 


[56]  Anno  Domini  1 168,  vigilia  pasce  '  sepediclus  Balduinus  30  mars 
cornes  et  Midis  comitissa,  existentes  Valencenis,  cum  filiabus  "^^ 
suis  Yolende  scilicet  Suessionensi  comitissa  dominaque 
Nigelle  et  Agnete  domina  Cociaci  et  Laureta  vidua,  et  filiis 
5  suis  Balduino  et  Henrico,  Baiduinum  filium  suum  in  militem 
cum  honore  et  gaudio  ordinaverunt.  Tune  autem  impletum 
fuit  quod  ipse  cornes  diu  desideraverat,  quia  a  multis  annis 
antea  preteritis  inauditum  fuerat^,  ut  aliquis  comitum  Hano- 
niensium  filium  militem  vel  filiam  maritatam  vidisset.  [Ipse 

»o  autem  Balduinus,  secunda  feria  post  octavam  pasce  ^  cum 
multis  militibus  quibus  tune  temporis  Hanonia  florebat, 
Trajecti*  lorniavit,  ubi  probissimus  miles  Walterus  de  Hone- 
cort  ^,  Walteri  pater,  occisus  fuit.]  In  ipsis  autem  diebus 
paschalibus,  cum  sepedictus  cornes  Balduinus  cum  uxore 

i5  sua  et  filiis  suis  et  filiabus  supradictis  Valencenis  moram 
faceret,  et  thalami  magne  aule  perfecti  essent,  et  ad  perfec- 
tionem  majoris  aule  operarii  laborarent,  contigit  quadam  die 
sabbati,  cum  sepedictus  Balduinus  comes  et  ejus  filius  Bal- 
duinus miles  novus,  et  probi  cum  eis  milites,  Balduinus 

2  scilicet  de  Toeni,  et  Gaufridus  agnomine  Tuelasue**^,  et  vir 
prudens  Ludovicus  de  Frasne,  cum  quibusdam  aliis  militibus 
et  servientibus  opus  novum  inspicerent,  trabe  magna  grossa 
et  nova  sub  eorum  pedibus  fracta,  unde  mirandum  est,  ab 

a.  A  :  Tuelainne. 


a5       »  En  1168,  Pâques  tombait  le  31  mars;  mais  l'année,  d'après  le  style 
français  que  suit  Gislebert,  pouvait  commencer  la  veille,  le  samedi,  après 
la  bénédiction  du  cierge  pascal. 
2  Cfr.  p.'  68,  3  et  suiv. 
?  Ipse  Balduinus,  le  jeune  Baudouin.  Il  est  impossible  d'établir  ici  la 

3o  concordance  des  dates.  Si  l'accident  dont  il  est  parlé  est  arrivé  dans  les 
jours  de  Pâques,  et  si  le  nouveau  chevalier  a  eu  la  main  luxée,  il  n'a  pu 
se  rendre  le  8  avril  au  tournoi  de  Maestricht.  Ménilglaise,  II,  200,  donne 
pour  ce  tournoi  la  date  du  29  avril  1169,  mais  il  paraît  arbitraire  de  le 
reporter  ainsi  à  l'année  suivante. 

33       4  Maestricht. 

5  Honnecourt  (Nord,  Cambrai,  Marcoing). 

6  Tuelasjie.  Ce  nom  est  orthographié  dans  le  manuscrit  de  plusieurs 
façons  différentes. 


q6  Gisleberti 


alto  ceciderunt  ^  Dominus  autem  cornes,  fracto  crure,  diu 
languit,  at  tilius  ejus  Balduinus  miles  novus,  elocata  '  manu 
cito  convaluit;  eorum  autem  socii  predicti  milites  strenui, 
quassatis  membris,  languerunt.  Comité  quidem  ex  cruris 
lesione  languente  Valencenis,  uxor  ejus  Alidis,  mulier  reli- 
giosissima,  divinis  obsequiis  et  elemosinarum  largitionibus 
Finjuil.  intenta,  ibidem  egrotare  cepit,  et  Deo  spiritum  reddidit  ^ 
"^^  Cujus  corpus  Montibus  allatum  in  monasterio  béate  Walde- 
trudis  in  cripta  sancti  Johannis  baptiste  sepultum  est.  Unde 
dominus  comes  ordinavit,  ut  sacerdos,  qui  pro  anima  ilhus 
divina  célébra turus  est,  iS  boneria  terre  arabilis  habeat  in 
territorio  de  Norcin  *. 

[56]  Sepedictus  comes  Balduinus,  Yolendis  comitisse  filius, 
ordinem  secularium  canonicorum  Valencenensis  ecclesie 
sancti  Johannis  Baptiste,  quorum  ad  ipsum  proprie  pertinebat 
institutio,  in  ordinem  regularium  canonicorum  transmuta- 
vit  \  et  eos  a  sua  emancipana  institutione,  abbatem  eis  pre- 
fecit;  qui  operibus  bonis  inhérentes,  apud  ejusdeni  comitis 
filium  Balduinum  et  ejus  uxorem  Margaretam  gratiam  et 
familiaritatem  habuerunt,  et  honeste  vivendo  bona  ecclesie 
sue  augmentaverunt. 


1  Guise,  XVII,  i8,  suivant  le  poème,  Vita  Gilberti  Valencenensis, 
donne  à  cet  accident  le  caractère  d'une  punition  divine.  Gislebert  ne 
relate  pas  les  faits  que  l'on  reprochait  à  Alix.  Guise,  XVII,  37,  a  un 
second  récit  du  même  événement  dans  lequel  il  suit  Gislebert.  25 

2  Cfr  l'ancien  français  :  eslochùr,  déboiter,  et  le  français  :  disloquer. 

3  L'épitaphe  donnée  par  Mirœus,  I,  296,  fait  dire  à  la  comtesse  Alix  : 
Finis  adest  Julio,  cum  nulla  vel  altéra  fio.  Le  tombeau  d'Alix,  conserve  a 
Sainte-Waudru,  porte  qu'elle  mourut  au  moment  où  juillet  finit,  1169. 

4  Noirchin  (Hainaut,  Mons,  Pâturages), 
s  Cf.  MiR^us,  I,  690;  Leglay,  Revue,  62.  Charte  de  Nicolas,  évoque 

de  Cambrai,  peu  avant  1 141  ;  Clarembaud  en  fut  le  premier  abbe.  On  a  la 
un  des  exemples,  nombreux  au  XIP  siècle,  de  la  transformation  d  un 
chapitre  séculier  de  chanoines  en  chapitre  régulier,  difficile  a  distinguer 
d'une  véritable 'abbaye.  La   règle  suivie  était  celle  de  saint  Augustin    33 
(cfr.  Leglay,  Cameracum  christianum ,  265). 


3o 


Chronicon  Hanoniense. 


97 


[57]  Balduinus  miles  novus  audiens  multos  in  Hanonia 

fures  et  latrones  commorari,  qui  de  confidentia  multorum 

potentum,  ad  quos  sanguinis  linea  pertinebant,   in   mails 

operibus  vivere  non  dubitabant,  illos  ubique  perquirebat, 

captosque  quos  infâmes  percipiebat,  quosdam  suspendens, 

alios  igné  concremans,  quosdam  vero  aquis  submergens, 

alios  vivos  sepeliens,  nuUi  eorum  pro  magna  parenteia  par- 

cebat   ^    Ipse  autem   Balduinus    miles    novus   tornamenta 

ubique    perquirens,    quoscumque    poterat    milites    probos 

magnique  nominis  sibi  socios  et  commilitones  adjungebat. 

Et  cum  pater  ejus  et  ipse  eorumque  homines  a  potentissimo 

comité  Flandrensi  et  Viromandensi  et  ejus  hominibus  odium 

et  rancorem  minasque  sepius  haberent,  contigit  inter  cetera 

tornamenta  que    Balduinus   perquirebat,   quod   Philippus 

comes  Flandrensis  et  Viromandensis  quosdam  Francos contra 

se  ad  tornamentum  inter  Gornai  ^  et  Rissuns  ^  invitavit. 

Audiens  autem  Balduinus  comitem  Flandrie  in  magnis  viri- 

bus  multoruiîi  scilicet  proborum  militum  et  servientium 

equitum  et  peditum  ad  tornamentum  illud  venturum,  quam- 

vis  consuetudo  esset  militum  Hanoniensium  in  tornamentis 

in  loco  illo  nominatis  cum  Flandrensibus  et  Viromandensi - 

bus  esse,  tamen   ipse  Balduinus  cum  probis   quos  secum 

habebat  militibus,  ad  partem  Francorum  qui  ibi  pauci  erant, 

ob  rancorem  quem  contra  comitem  Flandrie  et  suos  habebat, 

transivit,  comitique  Flandrie  et  ejus  magnis  viribus  viriliter 

restitit.  Comes  autem  Flandrie,  nimia  accensus  ira,  cum  suis 

hominibus  tam  equitibus  quam  peditibus  quasi  ab  bellum 

ordinatis  gravius  Francis  et  Hanoniensibus  occurrere  cepit. 

Miles  autem  quidam  in  armis  probissimus  et  atrocissimus, 

ipsius    Balduini   commilito,    Gaufridus   sciJicet    agnomine 

Tuelasne,  percipiens  domini  sui  Balduini  et  suorum  immi- 

nentem  lesionem,  comiti  Flandrie  in  forti  lancea  occurrens, 


^  Guise,  XVII,  38,  mais  d'après  une  autre  source. 
-  Gournay-sur-Aronde  (Oise,  Compiègne,  Ressons). 
3  Ressons-sur-Matz  {Ihid.). 


98 


Gisleberti 


iclu  quodam  quod  vulgariter  de  feltro  *  dicitur,  in  medio 
pectoris  illum  percussit;  qui  suis  stipatus  et  supra  equum 
retentus,  velut  mortuus  diu  stetit.  In  quo  conflictu  ipse 
cornes  Flandrie,  ut  a  multis  asseritur,  captus  fuit  et  detentus, 
sed  permissione  cujusdam  probi  militis,  Egidii  scilicet  de  "> 
Aunoit  %  dicitur  evasisse,  indeque  Balduinus  cum  Francis 
contra  Flandrenses  victoriam  dicitur  obtinuisse. 

[58]  Henricus  cornes  Namurci  et  Lusceleborch  in  diebus 
illis  contra  juratam  compromissionem  quam  cum  Balduino 
sepedicto  comité  Hanoniensi  et  ejus  uxore  Alide  eorumque  lo 
filio  Balduino  firmaverat  super  suis  possessionibus,  ut  satis 
predictum  est  ^  ire  non  formidans,  cupiditate  rehabendi 
Trajectum  villam  supra  Mosam,  quam  mater  ejus  Ermen- 
sendis  comitissa  et  ipse  Henricus  apud  imperatorem  pro 
1600  marcis  argenti  impignoraverant  \  duxit  uxorem  valde  i5 
senex  Agnetem,  filiam  Henrici  nobilissimi  comitis  de 
Gheira  \  sepenominati  comitis  Hanoniensis  Balduini  consan- 
guineam.  Sed  quia  in  matrimonio  concessum  fuerat  et  pro- 
missum  Henrico  comiti  Namurcensi  quod  comes  de  Gheira, 


»  l^^fcltriim,  fautre,  était  un  arrêt  fixé  au  plastron  de  fer  pour  recevoir    20 
le  bois  de  la  lance  lorsqu'on  chargeait  à  cheval  ((k)DEFROY,  IJI,  735);  le 
coup  de  fautre  est  donc  donné  avec  toute  la  force  d'impulsion  du  cheval 
lancé  sur  l'adversaire. 

2  Aulnois  (Hainaut,  Mons,  Pâturages).  Gilles  était  grand  échanson  du 
Hainaut;  cf.  §  68,  p.  108,  7.  ^^ 

3  Ci-avant  §  33,  p.  62. 

4  II  ne  m'est  pas  possible  de  dire  comment  Ermesinde  de  Luxembourg 
et  son  fils  Henri  avaient  pu  disposer  de  Maestricht.  Il  semble  que  déjà 
en  1132,  c'est-à-dire  avant  la  mort  deGodefroid  deNamur,  l'empereur  fût 

en  possession  de  cette  place;  un  diplôme  de  Lothaire  111,  daté  de  cette    3o 
année  (Mir^eus,  I,  95),  parle  des  paroissiens  de  Saint-Servais,  videlicet 
omnes  pertinentes  ad  Justitiam  régis. 

5  Agnès  était  fille  de  Henri  de  Gueldre,  fils  de  Gérard  le  Long.  Il 
paraît  résulter  du  langage  de  Gislebert  que  le  comte  de  Gueldre  avait 
quelque  titre  pour  intervenir  dans  les  affaires  relatives  à  Maestricht.  En    33 
sa  qualité  de  petite-fille  de  Gérard  le  Long,   Agnès  était  cousine  de 
Baudouin  IV.  fils  d'Yolande,  sœur  de  Gérard. 


Chronicon  Hanoniense.  99 

mediante  pecunia,  apud  imperatorem  efficeret  quod  ille 
Trajectum  libère  rehaberet  —  et  hoc  pactum  nunquam  fuit  , 
observatum,  —  cornes  Namurcensis,  qui  Agnetem  per  qua- 
tuor annos  habuerat  S  sed  ei  in  lecto  nequaquam  communi- 
5  caverat,  eam  ad  patrem  remisit,  quam  postea,  sicut  subse- 
quenter  dicemus  ^  recepit,  unde  mala  infinita  evenerunt. 

[59]  Transacto   anno    primo    milicie   Balduini,   Balduini      1169 
comitis  et  Midis  comitisse  filii,  mediante  Fiandrensium  et 
Hanoniensium   consilio    consensuque    concordi,    Balduinus 

10   tempore  paschali,  mense  Aprili,  anno  Domini   ii6g,  duxit    Avril 
uxorem  Margharetam  ^  nobilissimam,  admodum  pulchram 
omnique  honestate  et  bonitate  ornatam,  Philippi  '^  comitis  . 
Flandrie  et  Viromandie  et  Mathei   comitis  Boloniensis  et 
domini  Pétri  Cameracensis  electi  sororem  ^  Et  cum  antea 

i5  Balduini  pater  a  comité  Flandrensi  annuatim  pro  concordia 
Duaci  castri  quod  reclamabat,  200  libras  denariorum  habuis- 
set  \  3oo  appositis  in  matrimonio  ilii,  5oo  libre  denariorum 
Balduino  ad  winagium  de  Bapalmis  fuerunt  annuatim  assi- 
gnate,  firmata  inter  comitem  Flandrie  et  comitem  Hanonien- 

20  sem  confederatione  ^  fide  interposita  tactisque  sacrosanctis  ; 
ita  quidem  quod  comes  Flandrensis  comitem  Hanoniensem 
ad  omnes  nécessitâtes  suas  contra  omnes  homines  juvaret, 


a.  A,  Arndt:  Thcoderici;  A^  :  Philippi.  —  b.  Guise 


filiam. 


'  De  ii68à  1172. 
25       *  Cfr.  §  122. 

3  Cfr.  Guise,  XVIl,  38. 

4  Le  comte  de  Hainaut  recevait  annuellement  200  livres  comme 
dédommagement  de  la  perle  de  Douai  (ci-dessus  §  20);  300  livres  lui 
furent,  en  ouirc.  })romises  à  l'occasion  du  mariage  de  Marguerite,  et  ces 

3o  500  livres  furent  assises  sur  le  winage  de  P>.ipaume.  Bapaume,  sur  la 
frontière  orientale  de  l'Ariois,  était  le  siège  d'un  transit  important. 
(FiNor,  ÊtitJe  sur  h'S  relations  commerciales  entre  la  France  et  la  Flandre 
au  moyen  âge,  15.)  Le  winage  ou  guionage  (de  guiû?i,  guide)  était  un  droit 
de  travers  payé  par  les  marchands. 

35        5  Cfr.  SiGEB.,  Cont.  Aqiiic,  SS.,  VI,  412,  ad.  ann.  1168. 


i  oo  Gisleberti 


excepto  domino  suo  ligio  rege  Francorum  ;  cornes  autem 
Hanoniensis  comitem  Flandrie  ad  omnes  homines  juvaret, 
excepto  domino  suo  ligio  Leodiensi  episcopo.  O  quam  glo- 
riosus  matrimonii  conventus  tanti  viri  illustris  ac  potentis 
principis  et  valde  sapientis,  et  tante  matrone  nobilissime  ac  5 
honestissime  ac  prudentissime  !  Quorum  fidem  Deus  ex  alto 
prospiciens,  eorum  bona  et  potentiam  plurimum  ampliavit, 
eosque  cunctis  vicinis  suis  in  potentia  et  gratia  prefccit,  pro- 
lemque  ex  eis  gloriosam  dédit,  filiorum  scilicet  et  filiarum, 
de  quibus  in  subsequentibus  quamplura  dicemus.  Balduinus  lo 
autem,  post  desponsatam  Margharetam,  dum  pater  ejus 
Balduinus  comes  Hanonie  vixit,  ita  ei  fuit  obediens  quod  in 
nuUo  eum  offendit. 

1169         [60]  Eodem  anno  \  tempore  autumnali,  Henricus  sepe- 

dictus  comes  Namurcensis  et  Lusceleborch  contra  Gode-  ib 
fridum  ducem  Lovaniensem,  comitis  Hanoniensis  consan- 
guineum  %  qui  eciam  comitis  Hanoniensis  consanguineam, 
Henrici  ducis  de  Lemborch  sororem,  habebat  uxorem  ^ 
guorram  habuit  \  Balduinus  autem  comes  Hanoniensis  et 
ejus  filius  Balduinus,  sicut  ad  omnes  nécessitâtes  suas  semper  20 
fecerant,  ita  tune  comiti  Namurcensi  suum  prebuerunt  auxi- 
lium  et  commoto  exercitu  manserunt  apud  Scalcinas  .  Et 
cum  comes  Hanoniensis  700  milites  in  exercitu  suo  haberet 
in  armis,  omnes  illi  de  terra  erant  Hanoniensi,  exceptis 


»-  Guise,  XVII,  39.  2b 

2  Le  duc  de  Brabant,  Godefroid  III  (1142-1190)  était  l'arrièn-  petit-fils 
du  comte  Henri  II  de  Louvain,  dont  la  fille  Ida  avait  épousé  Baudouin  II 
de  Hainaut. 

3  (iodcfroid  III  de  Louvain  avait  épousé  Marguerite,  sœur  de  Henri  III 

de  Limbourg.  La  grand'mère  de  Henri  III,  Jutta  de  Gueldre,  était  sœur    3o 
d'Yolande,  femme  de  Baudouin  III  de  Hainaut. 

4  Les  causes  de  ce  conflit  demeurent  obscures.  Cfr.  J.  Borgnet,  Hi.<itoire 
du  comté  de  Aamur,  5 1  et  suiv. 

5  Écaussines  (Hainaut,  Soignies),  près  de  la  frontière  sud-ouest  du 

Brabant.  ^^ 


Chronicon  Hanoniensi.  loi 


duobus  suldariis  ^  Waltero  scilicet  et  Gerardo  de  Sothen- 
ghien  ".  Itaque  cornes  Hanoniensis  et  Baiduinus  fiîius  ejus  in 
auxilium  comitis  Namurcensis  guerram  et  molestiam  intule- 
runt  duci  Lovaniensi,  et  comitem  Namurcensem  ad  pacem 
^  honestam  produxerunt. 

[61]  Baiduinus  de  uxore  sua  Marghareta  filiam  genuit 
gloriosissimerecordationis  Elizabeth,que  potenlissimo  Fran- 
corum  régi  Philippe  ^  nupsit,  et  Francorum  regina  serenis-  1170 
sima  religiosissimaque  et  omnium  dilectissima  effecta  est, 
10  quam  mater  ejus  Marghareta  apud  Insuiam  *  in  Flandria  Avril 
peperit  mense  Aprili  anno  Domino  1170.  Quo  eciam  anno 
Baiduinus  de  Toenio,  miles  probissimus,  ut  prediximus  \  a 
seculo  migravit. 

[62]  Eodem  anno  ^,  mense  Augusto,  tornamentum  apud  Août 
i5  Trasinias  ^  fuit  proclamatum,  ad  quod  Baiduinus,  comitis 
Hanoniensis  filius,  causa  torniandi  venir;  sed  quia  Gode- 
fridus  dux  Lovaniensis  rancorem  ei  inferebat,  ut  in  torna- 
mento  securior  esset,  quosdam  servientes  pedites  secum 
habuit,  circiter  tria  milia.  Godefridus  autem  dux  Lovaniensis 
20  cum  multis  militibus  quoscumque  habere  potuit,  et  cum 
exercitu  hominum  armatorum,  circiter  triginta  ^  miUa,  quasi 
ad  bellum  venit.  Baiduinus  autem  et  sui,  ut  haiam  que  de 
Carnieres  ^  dicebatur,  transierunt,  videntes  ducis  vires 
nimias,  si  potuissent  citius  retrocessissent.  Sed  quia  difficile 


35  '  Solder  H,  soudoyers.  Sur  la  chevalerie  soldée  [milites  stipendiarii], 
cfr.  Waitz,  VG,  VIII,  164  et  suiv.  ;  Luchaire,  Manuel,  610,  et  ci-après 
p.  103,  n.  5. 

2  Gautier  et  Gérard  de  Sotteghem  étaient  Flamands  (cfr.  le  §  31,  p.  56, 
n.  6). 

3o       3  Philippe  II  Auguste. 

4  Lille. 

5  Ci-avant  §  31.  P-  55^  22-23. 

6  Guise,  XVII,  40. 

7  D'après  Lambert  de  Watrelos,  SS.,  XVI,  154,  le  tournoi  eut  lieu  le 
35    13  juillet. 

8  (ïUise  dit  :  usque  ad  XX  millia peditum  et  circiter  V  millia  equitum. 

9  Carnieres  (Hainaut,  Thuin,  Binche). 


102  Gisleberti 


erat   nemus  illud  absque   multorum  hominum   perditione 
transire,  ipsi  contra  ducem  ad  bellum  se  preparaverunt. 
Duce  igitur  et  suis  in  malum  Balduini  et  suorunn  festinan- 
tibus,  Balduinus,  vivido  assumpto  animo,  ab  equo  descendit 
super  aquam  que  Pictencials  '  dicitur,  ut  sui  videntes  eum     5 
peditem  non  relinquerent,   sed  cum  eo  tam  équités  quam 
pedites  ad   bellum  animarentur.  Duci  autem  et  suis  cum 
superbia  et  ferocitate  advenientibus  Balduinus  cum  suis  viri- 
liter  resistens,  illos,  Deo  auxiliante,  devicit,  et  eos  in  fugam 
convertens,    multos   cepit,    multosque    in  viribus    suorum   lo 
paucorum   peremit.   Occisorum  autem  de    exercitu    ducis 
fuerunt  circiter  duo  milia,  captivorum  autem  fuerunt  circiter 
sex  milia.  De  hominibus  vero  Balduini  quasi  nuUi  occisi  vel 
capti   fuerunt.    Que  quidem   Victoria   patri   ejus   Balduino 
comiti  et  Hanoniensibus  gaudium  et  commodum  protulit;    i5 
duci  autem  Lovaniensi  et  Brabantinis  dolorem  et  dampnum 
intulit. 

1171         [63]  Sequente  anno  Domini  1171  %  mense  Julio,  Margha- 
Juillet    pg^g^^  Balduini  uxor,  filium  peperit  Valencenis,  Balduinum 

scilicet,  qui  post  patrem  et  matrem  comitatum  Flandrie  et  20 
comitatum  Hanoniensem  tenuit  ^.   Marghareta  autem  pro 
partu  in  Valencenis  jacente,  ipsa  villa  Valencenensis  proprio 
igné  *  concremata  fuit  in   majori  et  mcliori  parte,  itaque 
domorum  combustarum  fuerunt  circiter  quatuor  milia. 

[64]  Tempore  illo  Philippus  comes  Flandrie,  habito  coUo-   25 
quio  et  consensu  cum  illustri   comité   Campanie   Henrico 
—  qui  quidem  Henricus  Ludovici  régis  Francorum  filiam  de 
prima  illius  uxore  habebat  uxorem  ^,  ejus  eciam  sororem 


1  Le  ruisseau  de  Piéton  (village  au  nord  de  Binche)  :  (iuise  :  usqiie  ad 
ripariam  du  Piéton.  3o 

2  Cfr.  GrisE,  XVII,  41. 

3  Baudouin  VI,  IX  en  Flandre  (i  194-1205). 

4  Que  ^\gn\^e. ptiyprio  igné?  Peut-être  corrigera-t-on  :  fortuito  igné? 

5  Henri  1"  le  Libéral,  comte  de  Champagne  (i  152-1 198),  avait  épousé 
Marie,  fille  de  Louis  VII  et  d'Éléonore.  35 


Chronicon  Hanoniensi.  io3 


ipse  rex  habebat  uxorem  terciam  '  —  matrimoniorum  con-     1171 
ventiones  cum  illo  firmavit,  ita  quidem  quod  ipsius  Henrici 
primus  filius  Henricus  Elizabeth,  Balduini  Hanoniensis  et 
Margharete  filiam,tunc  puellam,  haberet  uxorem,  Balduinus 

5  autem,  Balduini  et  Margharete  filius  parvulus,  Mariam, 
Henrici  comitis  filiam,  haberet  uxorem  ^  cum  utrique  ad 
annos  nubiles  pervenirent.  Si  quis  autem  utrimque  filiorum 
ante  annos  nubiles  decederet,  alter  filius  superstes  primus  in 
matrimonio  illi  succederet.  Si  qua  autem  de  filiabus  nomi- 

10  natis  intérim  decederet,  alia  superstes  filia  in  matrimonio  illi 
succederet.  Conventiones  autem  ille  ^  in  parte  fuerunt  obser- 
vate,  et  post  multa  juramenta  in  parte  nequaquam,  sicut 
in  subsequentibus  dicetur. 

[65]  Eodem  anno,  tempore  autumnali,  Henricus  comas 
»5  Namurcensis  et  Lusceleborch  ab  hominibus  suis  ligiis  et  a 
vicinis  tanta  traditionum  ^  et  guerrarum  oppressione  in  terra 
de  Lusceleborch  coartatus  detinebatur,  quod  castrum  Lus- 
celeborch, ne  illud  per  traditionem  aliquam  ei  subriperetur, 
exire  timebat.  Cui  nepos  suus  Balduinus,  comitis  Hanonien- 
20  sis  filius,  cum  3oo  militibus  et  totidcm  servientibus  equiti- 
bus  ^  superveniens  in  propriis  expensis,  tcrram  illam  volun- 


*  Alix,  que  Louis  Vil  épousa  en  troisièmes  noces,  en  1160. 

2  Marie  épousa  en  effet  Baudouin  VI,  en  janvier  1186  (§  123). 

3  Le  texte  de  cet  accord  ne  paraît  pas  avoir  été  conservé. 
2  5        4  Traditiones,  trahisons. 

?  Ce  passage,  combiné  avec  plusieurs  autres  (§§  65,  71,  95,  99,  112,  114, 
155,  209,  217),  permet  de  se  faire  une  idée  assez  complète  de  la  com- 
position de  l'armée  du  comte  de  Hainaut.  Elle  comprenait  des  chevaliers 
(milites),  des  sergents  à  cheval  {servientes  équités ,  clieyites  équités)  et  des 

3o  sergents  à  pied  {servientes  pedites,  clientes  peditcs).  Les  chevaliers  étaient 
des  vassaux,  astreints  au  service  militaire,  ou  des  chevaliers  libres,  soldés 
par  le  comte  [suldarii,  solidariij  stipcndiarii,  §§  60,  112,  114).  Il  les 
prenait  soit  dans  le  pays  même,  soit  à  l'étranger.  Les  chevaliers  avaient 
une  armure  complète,  avec  la  broigne  ou  le  haubert  (cotte  de  mailles  avec 

35  manches  et  gorgerin).  Les  sergents  à  cheval  peuvent  être  considérés 
comme  écuyers  des  chevaliers,  d'où  leur  nom  de  5^/'7'îV«/^5/ généralement, 
leur  nombre  est  le  même  [jnilites  et  totidem  servientes  équités,  §  65,  71,  99, 


I04  Gisleberti 


171  tati  sue  restituit,  castrum  Bretcnghes  *  obsedit,  obsessumque 
et  graviter  oppressum  appositis  machinis  in  viribus  suorum 
cepit  et  prostravit,  et  terras  eorum,  qui  avunculo  suo  adver- 
sabantur,  usque  Metim  civitatem,  prédis  acceptis  et  igné 
apposito,  vastavit.  In  quo  cxercitu  cum  ipso  Balduino  fuerunt  5 
milites  probissimi  magnique  nominis,  scilicet  Jacobus  de 
Avethnis,  Egidius  de  Sancto  Oberto,  Rasso  de  Gavra,  mul- 
tique  alii  milites  strenui,  quibus  Hanonia  tune  temporis 
florebat.  Indeque^d  patrem  gaudens  etincolumis  Balduinus 
rcdiit. 

[66]  Eodem  temporc  et  anno  Balduinus  sepcdictus  cornes 
Hanoniensis  gloriosus,  Yolendis  comitisse  filius,  infirmitate 
Montibus  oppressus  %  mortem  sibi  immineutcm  metuens 
sueque  anime  saluti  volens  providere,  ordinavit  ut  quedam, 
que  de  jure  suo  in  Montibus  et  in  Valencenis  habebat,  que  in    i5 


155,  209,  217);  dans  quelques  cas  seulement,  les  sergents  sont  plus  nom- 
breux que  les  chevaliers  (§  114,  1000  contre  500,  dans  l'armée  du  comte 
de  Flandre)  ou  à  l'inverse  (§  99  :  240  milites  et  100  servientes  équités; 
§  131  :  110  milites  et  80  servientes  équités;  §  209  :  160  milites  et  200  clientes 
équités),  (iislebert  appelle,  dans  six  exemples  (§§  71,  99  [2  fois],  104,  114,    20 
131),  ces  servientes  équités  :  loricati,  c'est-à-dire  qu'ils  portent  cuirasse  :  il 
s'agit  alors  du  hauhergeon  ou  petit  haubert;  mais  faut-il  conclure  que  dans 
les  autres  cas  (§§  63,  11,   I55.  209,  217)  ils  n'étaient  que  légèrement 
armés?  C'est  l'avis  de  Baltzer  (Zur  Geschichte  des  deutschen  Kriegswesens 
in  der  Zeit  von  den  létzten  Karolingern  his  auf  Kaiser  Friedrich  II,  55);  je    «^ 
ne  crois  pas  que  du  texte  seul  de  (iislebert  on  puisse  tirer  cette  conclusion. 
Restent  les  sergents  à  pied,  toujours  plus  nombreux  :  ils  dépassent  les 
autres  éléments  de  l'armée  dans  la  proportion  moyenne  de  i  à  loo,  parfois 
plus,  parfois  moins  (cfr.  W.  Mevkr,  Das  Werk  des  Kanzlers  Gislehert  von 
Mons,  50).  Cette  infanterie,  composée  de  vilains,  n'a  pas  les  armes  des    3o 
hommes  nobles  et  libres;  elle  ne  porte  que  la  lance,  l'épieu,  un  heaume 
de  fer  (cfr.  Guilhermoz,  391,  n.  59;  Wace,  Roman  du  Rou.  vers  1691  et 
suiv.).  Parfois  Gislebert  ajoute  le  qualificatif  electi  (§§  71,  95)  ou  bene 
armati{%%  95,  114),  ce  qui  implique  un  armement  plus  complet,  mais  non 
essentiellement  ditlérent.   Il  sera  question,   aux   §§   99,   114,   n^,   des    35 
dalistarii,  qui  maniaient  les  machines  de  guerre. 

»  Bertringen,  à  l'ouest  de  Luxembourg. 

2  Guise,  XVII,  42. 


Chronlcon  Hanoniensi,  io5 


gravametn  universorum  hominum  in  villis  illis  habitantium 
vertebantur,  a  gravamine  removerentur  et  in  meliores  con- 
suetudines  converterentur.  In  Valencenis  etenim  et  in  Mon- 
tibus,  jus  erat  comitum  Hanoniensium  et  consuetudo,  et  in 

5  omni  eorum  adventu,  dum  in  ipsis  villis  morabantur,  cul- 
citre  '  et  vasa  coquine  necessaria  a  domibus  burgensium  et 
aliorum  accipiebantur  indifferenter,  et  ad  curiam  defereban- 
tur  ad  usas  dominorum  comitum  et  curie  eorum  perficien- 
dos.  -Unde  comes  ille  sepedictus  Balduinusordinavit  de  com- 

ic  muni  villarum  illarum  consensu,  ut  ipse  ville  domino  comiti 
Hanoniensi  in  culcitris  sibi  necessariis  et  vasis  coquine  provi- 
deant;  in  Valencenis  autem  scutelle  cum  aliis  vasis  domino 
comiti  administrande  sunt,  sed  reliquie  mensarum  paupe- 
ribus  ville   provide    sunt  distribuende;   sed    in    Montibus 

i5  scutelle  nequaquam  ei  sunt  attribuende.  Verum  in  Montibus 
débet  villicus  ipsius  ville  ad  puteum  castri  situlam  '  ammi- 
nistrare,  castellanus  vero  cordam.  In  Montibus  autem  a 
solutioneculcitrarum  et  vasorum  coquine  excipiuntur  domus 
clericorum  et  dominarum  et  militum,  et  camba  Sancte  Wal- 

20  detrudis,  et  camba  Sancti  Germani,  et  mansure  due  advo- 
catorum,  et  domus  fossato  contigue  a  porta  prope  Sanctum 
Germanum  in  circuitu  usque  ad  portam  que  Porta  Fori  dici- 
tur.  Excipiuntur  eciam  inde  domus  scrvientium  qui  in  curia 
domini  comitis  hereditaria  habent  officia.    In    Valencenis 

23  autem  excipiuntur  inde  domus  clericorum  et  militum  et  ser- 
vientium  comitis  hereditariorum,  et  mansure  in  loco  qui 
Castellum  dicitur.  Ipse  cciam  comes  eadem  detentus  infir- 
mitate,  quedam  winagia  apud  Morcinpont  ^  et  apud  Denen* 
prorsus  remisit.  Ipse  quoque  ipsa  ni  mis  aggravatus  infir- 

3o  mitate  a  seculo  migravit  —  cujus  corpus  in  monasterio  Béate 


1  Culcitra  (coulte,  couette),  matelas.  Sur  le  droit  dit  coulte  à  court, 
Cfr.  (iODEFROY,  II,  333- 

2  Situla  (seille),  seau. 

3  Marchipont,  village  mi-partie  belge,  mi-partie  français;  en  Belgique 
35    (Hainaut,  Mons,  Dour);  en  France,  dépendance  de  Rombies (Nord,  Valen- 

ciennes,  Valenciennes-Est).  L'église  est  située  sur  la  partie  française. 

4  Denain  (Nord,  Valenciennes,  Denain). 


io6  Gisleberti 


1171 


»,^.      Waldetrudis  ante  majus  altare  sepultum  est  in  planctu  et 
8  nov.    nimia  hominum  lamentatione  -  septima  die  a  festo  omnium 
sanctorum,  anno  Domini  1171. 

[67]  Balduinus,  sepedicti  comitis  filius  \  in  comitata  Hano- 
niensi  cum  Marghareta  uxore  sua  successit.  Quasdam  autem     5 
guerras  et  inimicicias  mortales  que  per  multos  annos  inter 
viros  potentes  illos,  scilicet  de  Thrit  *  et  ilios  de  Aunoit  ^  dura- 
verant,  ipse  Balduinus  novus  cornes  de  consilio  nobiliuni  et 
sapientum  suorum,  iJlis  iicet  invitis,   concordavit.   Ad  hec 
ipse  Balduinus  comes  novus  de  communi  hominum  suorum    10 
consensu  et  consilio  quandam  in  Hanonia  pacem  ordmavitet 
eam  tenendam  tam  suo  proprio  quam  hominum  suorum 
majorum  juramento  confirmavit.  In  qua  quidem  pace  expres- 
sum  fuit  pro  homine  interfecto  hominem  debere  interfici, 
homicidam  scilicet;  pro  membro  vero  ablato  membrum  ab   i5 
ablatore  debere  tolli  \  Hec  autem  omnia  non  per  legem  ^  sed 
per  veritatem  tractanda  sunt.  Si  quis  autem  super  his  male- 
ficiis  se  absentaverit,  et  virtuti  pacis  ordinate  se  committere 
noluerit,  maleficii  sibi  imputati  reus  judicandus  est,  et  ulte- 
rius  misericordiam  consequi  non  potest,  nisi  de  commuai   20 
consensu  domini  comitis  et  proximorum  ^  illius  in  quem 
maleficium  perpetratum  est.  Si  autem  nobilis  aliquis  rusti- 
cum  interfeceritaliquem,  aut  membrum  abstulerit,  dominus 
comes  in  vita  vel  in  membris  ei  potest  indulgerc;  sed  tamen 
domini  comitis  pacem  habere  non  potest,  nisi  de  consensu   aS 
proximorum  iUius  in  quem   maleficium   perpetratum  est. 
Fugitivos  autem,  qui  ad  institutionem  pacis  venire  et  per 


I  Baudouin  V  (1171-1 195). 

'  Trith-Saint-Léger,  sur  l'Escaut  (Nord,  Valencienncs,  Valenciennes- 
Sud). 

3  Aulnoy  (Nord),  près  de  Trith,  à  distinguer  d'Aulnois,  cité  au  §  37. 

4  Sur  le  talion,  cfr.  F.  Cattier,  Évolution  du  droit  germanique  en 
Hainaut,  51  et  suiv. 

5  Non  per  legem,  sed  per  veritatem;  non  suivant  la  procédure  formaliste 
et  notamment  avec  épreuves  judiciaires,  mais  par  enquête,  où  dominait 
la  preuve  testimoniale. 

^  Sur  le  droit  des  «  proismes  »,  Cattier,  128  et  suiv. 


3o 


35 


Chronicon  Hanoniensi.  107 


eam  agere  noiuerint  ex  presumptione  vel  timoré,  illorum  pro     1171 
ximi  de  consanguinitate  illos  abjurare  '  debent,  et  sic  in  pace 
mànere  debent  ab  inimicis  fugitivorum.  Multa  quidem  et 
alia  in  pacis  hujus  institutione  fuerunt  composita  '. 

5  [68]  Cornes  iste  Balduinus  scilicet,  Balduini  comitis  et 
Alidis  comitisse  filius,  acceptis  hominum  suorum  tam  nobi- 
lium  quam  servilis  conditionis  fidelitatibus,  pacem  et  justi- 
ciam  diligens,  comitatum  Hanoniensem  in  multis  laboribus 
magnisque  expensis  viriliter  et  cum  honore  tenuit.  Cui  Deus, 

10  gratie  copiam  impendens,  eum  miro  modo  in  actibus  suis  et 
bonorum  suorum  augmentatione  plurimum  exaltavit.  Hic 
quidem  comes,  in  dapibus  semper  affluens,  domum  suam 
honestis  et  splendidis  cybis  semper  procuravit,  servientibus 
suis  hereditariis  officia  sua  hereditaria  plenarie  recognovit  et 

i5  restituit,  eosque  diligens  ubique  locorum  constitutus  liben- 
tius  secum  habebat.  De  expensis  autem  ejus  grandibus  tam 
in  magnarum  celebratione  curiarum  quam  in  guerrarum 
et  tornamentorum  exercitiis  et  de  beneficiis  probis  militibus 
coUatis,  et  quod  milites  semper  verbis  dulcibus  et  decentibus 

20  allocutus  fuerit,  nec  pro  aliqua  commotus  ira  verbum  aliquod 
turpe  vel  indecens  contra  eos  moverit,  tacendum  non  est. 
Hic  eciam,  quamvis  secularibus  deliciis  deditus  esset,  tamen 
officiis  divinis,  sciiicet  missis  et  eccfesiasticis  horis  audiendis 
intendebat,  pauperumque  inopiecompaciens  escarum  suarum 

2  5  largissimas  eis  impertiebatur  elemosinas.  Iste  quidem  novus 

comes  sollempnitatem  natalis  Domini  primo  in  Valencenis  25  déc. 


*  Sur  Vabjuratio  ou  fourjur,  Ibideiît,  134-146. 

2  Arndt,  p.  100,  a  cru  que  Gislebert  attribue  faussement  à  Baudouin  V 
la  paix  publiée  en  1200  par  son  fils  Baudouin  VI.  C'était  déjà  l'opinion  de 

3o  Jacques  de  Guise,  XVIII,  2;  mais  le  résumé  de  Gislebert  montre  que  les 
deux  actes  ne  concordaient  pas  tout  à  fait  :  les  dispositions  portant  que 
les  contumaces  ne  peuvent  être  réconciliés  que  du  consentement  du 
comte  et  des  proches  de  la  victime,  et  que  le  consentement  de  ces  der- 
niers est  également  requis  pour  que  les  nobles,  auteurs  d'homicides  ou  de 

35  mutilations,  puissent  être  graciés,  ne  reparaissent  pas  dans  les  grandes 
chartes  de  1200  (cfr.  Hantke,  51). 


I  o8  Gisleberti 


cum  Marghareta  uxore  sua  in  gaudio  celebravit,  in  qua 
curia  fuerunt  milites  5oo,  ubi  Egidius  sepedictus  de  Sancto 
Oberto,  vir  magne  probitatis  magnique  nominis  ubicumque 
terrarum,  dapes  tanquam  summus  Hanoniensis  dapifer 
amministravit,  et  cum  eo  milites  et  servientes  qui  in  officio  5 
illo  jus  hereditarium  habebant.  Arnulphus  vero  vir  nobilis 
de  Landast  \  qui  mortuo  Egidio  de  Aunoit  summo  Hanonie 
pincerna,  uxorem  illius  duxerat,  vinum  tamquam  summus 
pincerna  propinavit,  et  cum  eo  milites  et  servientes  qui  in 

1172  officio  illo  jus  hereditarium  habebant.  Post  ipsum  natale  10 
Domini  ipse  Balduinus  comes  cum  80  militibus  torniavit 
inter  Bussci  '  castellum  et  Cathalanum  civitatem,  et  illinc  in 
terra  Bria,  in  loco  qui  dicitur  Vadum  de  Lisi  \  eundoque 
illuc  et  inde  redeundo  cum  tôt  militibus  in  propriis  expensis, 
ipse  comes  in  spacium  unius  mensis  perduxit.  Sequente  vero   i5 

5  mars  quadragesima  ipse  comes  Leodium  adiit,  et  domino  Radul- 
pho  Leodiensi  episcopo,  consobrino  suo  ♦,  debitum  pro 
Hanonia  fecit  hominium. 

Après  [69]  Post  pascha  vero,  anno  Domini  1172,  ipse  comes  per- 
'^  ^^^'^  rexit  ad  torniandum  in  Burgundiam  inter  Montbar  ^  et  20 
Rogesmont  ^  cum  militibus  circiter  100,  in  propriis  expensis; 
et  cum  comes  Nivernensis  ^  de  cujus  dominio  castrum 
Rogesmont  erat,  inhibitionem  torniandi  omnibus  advenien- 
tibus  fecisset,  et  comiti  Hanoniensi  in  Castro  suo  Rogesmont 
hospitari  negaret,  comes  tamen  Hanoniensis  contra  inhibi-  ^5 
tionem  comitis  Nivernensis  in  ipso  Castro  hospitatus  est.  In 
crastino  vero  cum  comes  Hanoniensis  in  parte  sua  quinque 
terre  sue  milites  secum  haberet,  et  ex  adversa  parte  cum 


3o 


1  Landas  (Nord,  Douai,  Orchies). 

2  Bussy-le-Château  (Marne,  Châlons,  Suippes). 

3  Lizy-sur-1'Ourcq  (Seine-et-Marne,  Meaux,  Lizy). 

4  Raoul  de  Zàhringen  (i  167-1 191)  était  neveu  d'Alix  de  Namur,  cfr.  §  33. 
?  Montbard  (Côte-d'Or,  Semur,  Montbard),  au  nord  de  Semur. 

^  Rougemont  (Ibid),  au  nord-ouest  de  Montbard. 

7  Le  comte  de  Nevers  était  Gui  11168-1175^  ^^ 


Chronicon  Hanoaiensi 


109 


duce  Burgundie  Henrico  '  quamplures  in  superbia  nimia,      1172 
servientibus  peditibus  stipati,  advenirent,  cornes  Hanonien- 
sis  vivido  ac  prudente  animo  assumpto,  de  armigeris  suis  et 
garcionibus  '  clientes  pedites  ordinavit,  et  eos  quibus  potuit 

5  armis  quasi  ad  defensionem  contra  multos  preparavit,  mili- 
îibusque  multis  ex  adversa  parte  constitutis  viriliter  restitit, 
et  eos  expugnavit.  In  reditu  autem  suo  apud  Retest  ^  tor- 
niavit,  sicque  per  quinque  septimanas  eundo  et  redeundo  in 
propriis  expensis  cum  militibus  circiter  100  moram  fecit.  In 

10  festo  pentecostes,  eodem  anno,   Balduinus  cornes  Hanonie    4  juin 
dominum  regem  Anglorum  Henricum  *,  qui  eciam  dux  Nor- 
manorum  et  Aquitanie  et  cornes  Andegavensis  erat,  adiit,  et 
ei  super  100  marchis  sterlingorum  magno  pondo  annuatim 
habendis  hominium  *  fecit,  et  sicut  ejus  pater  ab  ipso  rege 

j5  et  ab  ejus  avunculo  Henrico  rege  Anglie  infeodatus  fuerat, 
hominibusque  suis  Hanoniensibus  quibusdam  sua  ab  ipso 
rege  feoda  fuerunt  recognita  et  reassignata,  Eustacio  scilicet 
de  Ruez  i5  marche,  Waitero  deLinea  10  marche,  Amando  de 
Provi  ^  10  marche,  Henrico  de  Brania  10  marche,  Roberto 

20  de  Carneriis  10  marche.  Ibi  Jacobus  de  Avethnis  per  inter- 
cessionem  comitis  Hanoniensis  ab  ipso  rege  triginta  marchis 
infeodatus  fuit. 

[70]  In  diebus  iliis'Henricus  idem  rex  Anglie,  dux  Aqui- 


'  Le  duc  de  Bourgogne  s'appelait  Hugues  (III,  1162-1192)  et  non  Henri. 
23        ^  Garciones,  garçofis,  valets.  Le  comte  de  Hainaut  les  arme  tant  bien 
que  mal  en  guise  de  sergents  à  pied. 

3  Rethel  (Ardennes). 

4  Henri  II. 

>  C'est  un  fief  de  bourse. 

3o  ''  Prouv}'  ^Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud).  Ce  chevalier  est 
généralement  appelé  par  Gislebert  :  Almannus.  Les  deux  noms  d'Aman- 
dus  et  d' Almannus  étaient  employés  l'un  pour  l'autre;  cfr.  d'Herbomez, 
Châtelains  de  Tournai,  282,  283,  286.  Une  charte  de  Robert,  évéque 
d'Arras  [Chartes  de  Saint- Martin  de  Tournai,  I,  31),  datant  de  1115-1131, 

35  cite  Almannus  de  Prouvy  qui,  en  1095,  tenait  en  fief  Odomez  de  Bau- 
douin II  [Ibidem,  4.),  et  son  ncpos  homonyme.  Le  nom  était  traditionnel 
dans  la  famille. 


1 1  o  Gisleberti 


tanie  et  Normanie  et  cornes  Andegavensis,  filios  suos  majori 
amplectens  dilectione,  illos  in  bonis  suis  omnique  honore 
exaltavit  et  illos  sibi  prefecit  \  Deposita  enim  regia  corona% 
Henricum  filium  suum  militem  probissimum,  in  muneribus 
indeficientibus  largissimum,  qui  quoscumque  poterat  milites     5 
probos  undecumque  terrarum  sue  attrahebat  societati,  qui 
régis  Francorum  Ludovici  filiam  ^  habebat  uxorem,  in  regem 
'^  j"^^    coronari  fecit  *,  retentis  sibi  terre  totius  ad  regnum  pertinen- 
^^^°     tis  fructibus  et  proventibus,  retenta  eciam  sibi  fiiii  sui  novi 

régis  procuratione.  Qui  filius  postea  in  pâtrem,  auxilio  Ludo-  lo 
vici  régis  Francorum,  insurgere  non  abhorruit  ^  patremque 
expellere  a  regno  volait;  verum  patris  non  exigentibus 
meritis,  sed  fîlii  peccatis  obstantibus,  contra  patrem  nichil 
per  se  vel  per  suos  coadjutores  proficere  potuit.  Predictus 
eciam  Henricus  rex  secundo  filio  suo  Richardo  ducatum  i5 
Aquitanie  assignavit,  qui  eciam  patri  quandoque  se  opposuit. 
Tercio  vero  filio  Gafrido  comitatum  Britannie  per  matri- 
monium  acquisivit. 

1172         [71]  Sequente  tempore  autumnali  ^  anno  Domini  1173, 

cum  Henricus  ^  dux  de  Lemborch  '»,  comitis  Hanoniensis  con-  20 
sanguineus,  mala  quedam  per  predas  et  rapinas  et  incendia 
ipsius  comitis  avunculo,  Henrico  comiti  Namurcensi  et  Lus- 
celeborch  intulisset,  et  quorumdam  castrorum  hominia  ad 
ipsum  comitem  Henricum  de  jure  pertinentiaipsedux  contra 
ipsum  comitem  sibi  usurpasset,  comes  Namurcensis  nepotis  aS 
sui  comitis  Hanoniensis,  sicut  consueverat,  auxilium  distric- 


a.  A  :  Lembor. 


'  Cfr.  §  48. 

2  Ce  détail,  comme  beaucoup  d'autres  dans  ce  récit,  est  inexact. 

3  Marguerite,  fille  de  Louis  Vil  et  de  Constance  de  Castille. 

4  A  Westminster;  Paui.i,  Geschiclitc  von  England,  II,  80  et  suiv. 

•'  1173-1175- 

6  Cfr.  (^uisE,  XVIIl,  3  =  §§  7«-76. 

7  Henri  III  de  Limbourg  (1167-1221).  cfr.  Ernst,  III,  157  et  suiv 


Chronicon  Hanoniensi.  1 1  i 


tius  postulavit.  Cui  cornes  Hanoniensis  festinum  in  340  '  mili- 
tibus  et  totidem  servientibus  equitibus  lauricatis  et  i5oo 
clientibus  peditibus  electis  tulit  auxilium,  et  majus  ducis  de 
Lemborch  castrum,  quod  Erlons  "*  dicitur,  cum  avunculo  suo 

5  obsedit,  et  terram  ducis  circumjacentem  prédis  acceptis  et 
apposito  igné  vastavit.  Dux  autem  eorum  vires  non  valens 
sustinere,  cum  jam  ipsi  per  decem  dies  in  obsidione  castri 
illius  in  copia  panis  et  vini  et  carnium  pisciumque  niansis- 
sent,  comiti  Namurcensi  dampna  illata  restituit  et  que  cornes 

10  contra  ipsum  reclamabat  ei  prorsus  libéra  dimisit  et  quieta. 
In  obsidione  iila  cornes  Namurcensis  comiti  Hanoniensi,  suo 
tune  dilectissimo  nepoti,  fidelitates  et  securitates  ab  homini- 
bus  suis  nobilibus  et  servilis  conditionis,  super  possessionibus 
suis  in  spe  succedendi,  interpositis    juramentis,   renovari 

i5  fecit,  indeque  comes  Hanoniensis,  qui  in  propriis  expensis 
cum  tôt  predictis  militibus  et  servientibus  equitibus  et  pedi- 
tibus per  spacium  unius  mensis  manserat  in  alienis  partibus, 
ad  propria  rediit.  In  que  quidem  exercitu  fuerunt  milites 
strenui,  scilicet  :  Jacobus  de  Avethnis,  Egidius  de  Sancto 

20  Oberto,  Rasso  de  Gavra,  Evrardus  Rado  Tornacensis  castel- 
lanus,  Eustacius  senior  de  Ruez  et  Eustacius  filius  ejus, 
Karolus  de  Frasne  et  Egidius  filius  ejus,  Johannes  de  Maici- 
cort  \  Amandus  de  Provi,  Polius  de  Vileir  *,  Walterus  de 
Lens  et  Eustacius  filius  ejus,  Egidius  de  Cimaco,  Nicholaus 

a5  de  Barbencione,  Walterus  de  Fontanis,  Walterus  de  Lmea, 
Willelmus  de  Hausi  ^  Balduinus  et  Matheus  Ade  ^  de  Walen- 
cort  filii,  Gerardus  de  Waldripont  ^  Gossuinus  de  Aenghien, 


1  Guise  :  350. 

2  Arlon. 

3o  3  Maicicort,  orthographié  aussi  Maucicort  (§252)  et  Malcicort  (§  ioo\ 
Une  seule  localité  du  comté  de  Hainaut  répond  à  ce  nom,  c'est  Mon- 
checourt  (Nord,  Douai,  Arleux),  dans  l'Ostrevant;  Guise,  dans  la  liste  des 
paroisses,  l'appelle  Manchecourt  (SS,  XXX,  237).  Dans  une  charte  de  1157, 
due  à  Baudouin  IV  (Duvivier,  Hainaut,  186),  ^7iX2L\\.  Johannes  de  Machikort. 

3S       ^  Villers-Pol  (Nord,  Avesnes,  Le  Quesnoy). 

5  Haussy-sur-la-Selle  (Nord,  Cambrai,  Solesmes). 

6  Ade  est  le  génitif  de  Adam.  Adam  de  Walincourt  est  cité  au  §  42. 

7  Wattripont-sur-la-Ronne  (Hainaut,  Tournai,  Celles). 


1 1 2  Gisleberti 


Engelbertus  et  Bonifacius  fratres  ejus,  Hoelus  de  Cavren, 
Balduinus  de  Strepi  \  Arnulphus  et  Gerardus  de  Landast, 
Renerus  de  Trith,  Stephanus  de  Denen  agnomine  Makrel- 
las  ',  Gafridus  Tuelasne  ^  Willelmus  et  Gerardus  ipsius 
comitis  fratres  sed  non  germani  ^  Nicholaus  de  Pierewees  ^ 
Gerardus  de  Bruelia  ^  solam  manum  habens  miles  probissi- 
mus,  Hugo  et  Walterus  de  Crois  ^  multique  alii  milites 
probi. 

n'-3         [72]  Eodem  anno,  post  octavam  epiphanie,  ipse  Balduinus 

Après    cornes  Hanoniensis  sororem  suam  viduam  Lauretam,  pul- 

13  janv.   ^^^^^  admodum  et  honestam,  quam  antea  uxorem  habuerat 

vir    nobilis    Theodericus    de   Alost,    maritavit    viro    nobili 

Buchardo  de  Montemorenciaco  in  Francia  ^  de  qua  ipse 

Buchardus  filium  habuit  Matheum  et  filiam  ^ 

[73]  Sequenteanno  abincarnatione  Domini  i  17).  Henricus 
predictus  "^  junior  rex  Anglie  contra  patrem  suum  guèrram 
movit,  auxilio  Ludovici  régis  Françorum,  inimiciliasquc 
graves.  Et  cum  rex  Francie  a  parte  Francie  exercitus  suos 
contra  Normaniam  moveret,  Philippus  cornes  Flandrie  et 
Viromandie  in  magnis  viribus  ad  auxiliandum  domino  suo 
et  régi   Anglorum  juniori,  in   regem   Anglorum    seniorem 


a.  A  et  Arndt  :  Tuelenne. 


ï  Strépy  (Hainaut,  Soignies,  Le  Rœulx). 
^  Makrcllus.,  sorcier. 

3  C'étaient  des  fils  naturels  de  Baudouin  IV:  sur  Guillaume,  voir  plus    26 
Ipin  le  §  145- 

4  l^éruwelz  (Hainaut,  Tournai,  Péruwelz  . 

5  Bruyelle  (Hainaut,  Tournai,  Antoing  . 

^  Croix  lez-Rouveroy  (Hainaut,  Thuin,  Merbes-le-Château». 

7  Cfr.  §  37.  3o 

«  Alix,  femme  de  Simon,  comte  de  Montfort. 

<'  Cfr.  §  48. 


Chronicon  Hanoniense.  1 1 3 


suum  consobrinum  '  insurrexit,  et  Normaniam  intrando  et  '173 
gravius  opprimendo,  Albam  Marlam  '  castrum  cepit,  deinde 
Driencort  ^  .castrum  obsedit,  in  qua  obsidione  frater  ejus 
xMatheus  cornes  Boloniensis,  miles  admodum  pulcher  et  pro- 
5  bus  et  donis  largissimus,  létale  vulnus  suscepit.  Quo  suscepto 
vulnere  post  paucos  dies  vivendo  a  seculo  migravit.  Cujus 
mors  peccatis  fratris  sui  comitis  Flandrie  inputabatur,  ex  eo 
quod  in  commotione  guerrarum  illarum  ipse  cornes  Flandrie 
et  Viromandie  potentissimus  ad  pacem  componendam  pluri- 

10  mum  potuisset  valere.  Deinde  Ludovicus  rex  Francie  et  Phi- 
lippus  cornes  Flandrie  in  viribus  suis  Rotomagum  civitatem 
obsederunt,  nichilque  contra  regem  Anglie  Henricum  senio- 
rem,  virum  astutum  vividumque  et  nimia  animositate  pol- 
lentem,  proficientes  ^  pace  inter  se  firmata  ^  et  possessiones 

i5  suas  omnes  ei  libéras  et  quietas  dimiserunt,  et  filium  patri 
reconciliaverunt. 

[74]  Cum  autem  in  guerra  illa  cornes  Hanoniensis  domino 
suo  régi  Anglorum,  a  quo  loo  marchas  annuatim  in  feodo 
habebat,  auxilium  prestare  vellet,  quia  régi  Francorum  in 

ao  hominio  vel  aliqua  dilectione  nequaquam  obligatus  erat,  et 
per  terram  sororii  sui  comitis  Flandrie  et  Viromandie  occulte 
transire  proposuisset,  et  ad  hoc  cum  militibus  et  armis  iter 
arripuisset,  a  quibusdam  Flandrensibus,  Helino  scilicet  de 
Wavrin  "  et  aliis,  insidie  in  territorio  de  Bapalmis  fuerunt 

a5  pretente,  ita  quod  comes  Hanoniensis  nullatenus  transire 
potuit.  Ipse  autem  comes  ante^arreptum  iter  illud,  in  villa 

a.  Arndt  :  Waurin. 


'  Philippe  était  fils  de  Sibylle,  fille  de  Foulques  V  d'Anjou;  Henri  II 
d  Angleterre  était  fils  de  Geoffroy  Plantagenet,  fils  de  Foulques  V. 
3o       2  Au  maie  sur  la  Bresle  en  Normandie  (Seine-Inférieure,  Neufchâtel, 
Aumale). 

3  Cfr.  §  51,  p.  90,  22-24. 

4  Le  siège  fut  levé  le  14  août  1174  (Rob.  de  Monte,  SS,  VI,  523). 

5  Henri  II  se  réconcilia  avec  ses  fils  le  30  septembre  (Pauli,  III,  120). 


,  1 4  Gisleberti 


1173     que  dicebatur  Kiviniis,  que  postea  Belfors  '  nominata  fuit, 
firmitatem  conslruere  ceperat^  quod  in  detrimentum  Jacobi 
de  Avethnis,  sed  non  contra  jus  illius  erat.  Sciens  autem 
[acobus  quod  cornes  iter  illud  arripuisset,  putansque  illum 
diu  in  alienis  regionibus  moraturum,  comitissam  Hanonien-     5 
sem  Margharetam  super  hoc  requisivit,  ut  opus  inceptum 
faceret  cessari,  dicens  illud  contra  jus  suum  prorsus  fien. 
Comitissa  autem  de  jure  domini  sui  connitis  non  deficiens 
dixit  quod  opus  de  jure  domini  sui  inceptum  ipsa,  eo  absente, 
pro  posse  suo  suppleret.  Jacobus  autem  ab  ea   recedens,   10 
ipsam  diffiduciare  presumpsit.   Comitissa  summonito   per 
Hanoniam  exercitu,  Melbodium  venit.  Comes  autem  Hano- 
niensis,  qui  propter  insidias  et  insultus  Flandrie  ad  regem 
Anglie  transire  non  potuit,  ad  propria  rediit  et  Melbodium 
venit,  ubi  comitissam  uxorem  suam  et  milites  suos  ad  arma   i5 
contra  Jacobum  paratos  invenit.   Jacobus  vero  contra  jus 
domini  SUI  ligii  comitis  Hanoniensis  et  ejus  vires  venire  for- 
midans,  pacem  cum  eo  fecit.  Sicque  comes  in  loco  predicto 
de  jure  suo  turrim  construxit,  et  iocum  illum  Belfort  nomi- 
nari  fecit,  anno  Domini  iiyl.  '® 

[75]  Eodem  anno,  tempore  hiemali,  miles  probitate  et 
nomine  preclarus,  Egidius  de  Sancto  Oberto,  in  castro  suo 
Businiis  egrotavit.  Quem  cum  dominus  suus  Balduinus 
comes  Hanoniensis  ex  gracia  et  dilectione  visitaret,  ille  cas- 
trumsuum  Businiis,  quod  construxerat'  et  a  nemine  tenebat,  a5 
ab  ipso  comité  in  feodo  accepit  et  de  assensu  primi  filii  sui 
Gerardi,  quem  de  prima  uxore  sua  Berta  supranominata, 
ipsius  comitis  amita  \  habuerat,  consentiente  etiam  secundo 


3o 


I  Beaufort  (Nord,  Avesnes,  Maubeuge);  cfr.  Duvivier,  Hatnaut,  164, 
n   I  ;  Guise,  XVIII,  3  :  '«  ^^^^^  Bellofortis. 

»  Sur  cet  incident,  cfr.  Bibliothèque  Nationale,  manuscrits  latins  et  fran- 
çais. Inventaire  alphabétique  par  M.  L.  Deltsle,  partie  II  (1891),  PP-  618- 
619  :  extrait  d'un  manuscrit  de  Sigebert  de  Gembloux,  sur  la  construction 
de  Beaufort,  vers  1172.  ^^ 

3  Cfr.  S  32,  p.  60,  9.  .     .   ,  j. 

4  Bertha,  fille  d'Yolande  et  de  Godefroid  de  Bouchain,  était  la  grand 
tante  de  Baudouin  V  (cfr.  §  32,  P-  58  et  s.). 


Chronicon  Hanoniense,  ii5 


filio  suo  Egidio,  quem  de  secunda  uxore  Matilde  de  Berlen-  1173-1174 
mont  habebat  ',  ita  dédit,  quod  ipse  et  filius  ejus  Egidius  de 
ipso  Castro  domino  comiti  ibidem  fecerunt  hominium  ligium, 
addentes  illud  feodo  de  Berlenmont  et  feodo  camerarie 
5  summe  Hanoniensis.  In  infirmitate  illa  ipse  Egidius  signum 
crucis  Domini  sibi  assumpsit  et  cum  eo  Gerardus  filius  ejus, 
multique  probi  milites  Egidii  commilitones. 

[76]  Anno  Domini  1174,  tempore  paschali,  dominus  Peirus 
supradictus  Cameracensis  electus,  de  voiuntate  et  sugges- 

10  tione  fratris  sui  Philippi  comitis  Flandrie  et  Viromandie 
relicto  episcopatu  et  ordine  clericali,  miles  factus  est;  qui 
postea  in  terra  Nivernensi,  ut  prediximus  ',  quandam  comi- 
tissam  viduam  habuit  uxorem,  de  qua  filiam  habuit,  que 
postea  Roberto  de  VVavrin,  summo  Flandrie  dapifero,  militi 

i5  probo,  maritata  fuit.  In  episcopatu  successit  vir  prudens 
potensque  et  vividus,  Robertus  ^  nomine  de  civitate  Car- 
noto  *  ortus,  quem  de  paupere  clerico  Philippus  comes 
Flandrie  ditissimum  fecerat  et  in  Flandria  et  Viromandia 
potentissimum.  Qui  cum  omnium  fere  ecclesiarum  in  Flan- 

20  dria  preposituras^  obtineret,  tamen  nomen  prepositi  de  Aria  * 
semper  habuit.  Qui  Robertus  a  Cameracensi  ecclesia  electus, 
susceptis  a  domino  imperatore  Romanorum  Frederico  rega- 
libus,  bona  episcopatus  studiosius  gepit  perquirere,  super 
quibus  mota  est  controversia  inter  ipsum  et  Jacobum  de 

25  Avethnis.  Cum  autem  ipse  electus  tempore  autumpnali  in 
Brabantiam  ad  predium  episcopatus  Melin  ^  transire  vellet, 
quia  super   minis  Jacobi   sibi   illatis  dubitabat,  a  domino 


'  §  32,  p.  59.  lo-ii' 
'  §47- 


3o       3  Robert,  élu  en  n;  3  (.'),  non  consacré,  fut  assassiné  en  1174. 

4  Chartres  (Eure-et-Loire). 

5  II  fut  prévôt  d'Aire,  de  Saint-Omer,  de  Bruges,  de  Saint-Amé  de 
Douai  (cfr.  Gcsta  Epp.  Cam.  Contin,  SS,  VII,  509). 

^  Aire,  sur  la  Lys  (Pas-de-Calais.  Saint-Omer,  Aire). 
35       7  Meslin-l'Évêque  (Hainaut,  Atli,  Aih). 


1 1 


Gisleberti 


1174  comité  Hanoniensi  conductum  securum  requisivit,  cui  domi- 
nus  cornes  virum  nobilem  Ludovicum  de  Frasne  conduc- 
torem  prebuit.  Ipso  autem  electo  per  Condatum,  Jacobi 
castrum,  absque  metu  aliquo  transeunte,  pretentis  sibi  a 
quibusdam  servis  Jacobi  insidiis,  turpiter  ab  illis  in  descensu     5 

5oct.  pontis  intcrfectus  fuit.  Quo  audito,  dominas  cornes  Hano- 
•niénsis,  quia  id  in  dedecus  suum,  contra  conductum  suum 
et  contra  terre  sue  jusliciam  perpetratum  erat,  ipsam  villam 
Condatum  igné  concremavit,  et  castrum,  turri  et  maris  tune 
temporis  fortissimum,  obsedit,  Quod  tandem  ad  ejus  volun-  10 
tatem  in  manus  ejus  fuit  resignatum.  Comiti  autem  Flandrie 
pro  occisione  clerici  sui  et  alumpni  dilecti  et  famiiiaris,  cas- 
tra Jacobi  ad  honorem  Viromandensem  pertinentia,  Guisa 
sciiicet  et  Leschiercs  fueruntreddita.  Attamen  Jacobus  cicio- 
rem  levioremque  a  comité  Flandrie  quam  a  comité  Hanonie  tS 
pacem  habuit.  Domino  Roberto  Cameracensi  electo  dominus 
Alardus,  Cameracensis  ecclesie  in  Hanonia  archidiaconus, 
vir  maturus  et  honestus,  in  episcopatu  successit  ^  Eodem 
anno  dominus  comes  Hanoniensis  curiam  suam   in  natali 

25  déc.   Domini   hominibus   suis   majoribus   Montibus  indixit,   ubi   jo 
quam  plures  probos  milites  circiter  35o  secum  habuit.  Ubi 
cum  Egidius  de  Sancto  Oberto  cruce  signatus  domino  suo 
comiti  dapes    tamquam  summus   dapifer  amministrasset, 
honeslo  dono  ab  ipso  comité  ad  supplementum  itineris  sui 
accepto,  licentiam  peregrinandi  a  domino  suo  comité  et  ab   aS 
universis  in  curia  accepit.   Jacobus  autem  a  domino  suo 
comité  castrum  suum  Condatum  ibi  recepit  interposita  con- 
diiione  illud  comiti  ad  omnem  ejus  voluntatem  reddendum. 
Egidius  vero  de  Sancto  Oberto  in  sua  peregrinatione  in  mari 
decessit.  Gerardus  autem  filius  ejus,  comitis   Hanoniensis   3o 
consobrinus,  peracta  peregrinatione  sua,  rediens  patri  in 
majoribus  bonis  successit. 

Aocft        \y'^\  Deinde  anno  Domini  iiyS,  mense  Augusto  %  torna- 


>  Alard,  évêque  de  Cambrai,  11 75-1 178. 

»  Cfr.  Guise,  XVIII,  4  =  §  77-82.  35 


Chronicon  Hanoniense .  1 1 


mentum  interSuessionem  civitatem  et  Brainam  castrum  ^  ex  1175 
superbia  et  arrogantia  a  preclaris  et  probissimis  militibus 
Campanensibus  scilicet  et  Francis  quampluribus,  contra 
Balduinum  comitem  Hanoniensena  fuit  proclamatum.  Ad 
5  quod  cornes  Hanoniensis  cum  200  militibus  et  1200  peditibus 
electis  venit,  et  in  parte  sua  duos  sororios  suos  ^  scilicet 
Radulphum  de  Cociaco  et  Buchardum  de  Montemorenciaco, 
et  cum  eis  Radulphum  comitem  Clarimontis  \  militem  pro- 
bissimum,    habebat.    Campanensibus    autem    et    Francis 

10  numéro  pluribus  et  nomine  majoribus  in  Braina  existentibus 
exire  dedignantibus  vel  dubitantibus,  comes  Hanoniensis 
usque  ad  montem  et  vineas  Braine  in  manu  armata  equitavit 
et  ibi  usque  ad  vesperam  stetit.  Die  autem  advesperascente 
ceperunt  omnes  ad  hoc  comitem  cogère,  ut  iliinc  recederet, 

i5  cum  nemo  compareret  qui  ei  se  opponere  vellet.  Ipse  autem 
propositum  firmaverat  quod  tota  die  illic  maneret  et  firma- 
tam  torniandi  pactionem  servaret.  Vespere  autem  facto,  cum 
major  pars  militum  de  parte  comitis  Hanoniensis  recessisset 
et  jam  Suessionem  pervenisset  et  clientes  pedites  retroce- 

ao  dentés  jam  in  média  via  essent  et  nox  superveniret,  ita  quod 
comes  Fianoniensis  iter  recedendi  arriperet,  Campanenses 
et  Franci  in  parte  Braine  constituti  ceperunt  exire  et  comi- 
tem Hanoniensem  insequi.  Comes  autem  Hanoniensis  cum 
comité  Clarimontis  et  cum  paucis  armatis,  multis  resistebat 

a5  et  revocatis  clientibus  suis  peditibus  per  illorum  vires  adver- 
sarios  per  valles  et  vineas  in  fugam  convertit,  eosque  gravius 
expugnavit.  De  quibus  adversariis  in  introitu  ville  Braine 
et  de  illoruni  peditibus  quamplures  interfecti,  multique  aquis 
submersi,  quidam  vero  capti  fuerunt.  Sicque  dominus  comes 

3o  Hanoniensis,  adepta  de  nocte  Victoria,  cui  claritas  lune 
admodum  profuit,  gaudens  et  incolumis  inde  rediit. 


1  Braisne-sur-\  eslc  (cT.  p.  69,  n.  i). 

2  Raoul  de  Coucy  avait  épousé  Agnès  f§  35,  p.  68);  Bouchard  de  Mont- 
morency :  Laurette  {^  37},  toutes  deux  sœurs  xle  Baudouin  V. 

35       3  P.  88,  n.  8. 


t  j  8  Gisleberti 


1175 


[78]  In  diebus  illis  Henricus%  Ludovic!  régis  Francorum 
et  Roberti  comitis  Braine  et  Pétri  de  Curtenai'  frater,  archi- 
episcopatum  Remensem  regebat,  qui  bona  ecclesie  multa 
per  loca  augmentavit.  Ipse  castra  Sessals  ^  et  Curmesi  ^  et  in 
Remis  domum  fortissimam  in  loco,  qui  Porta  Martis  dicitur,  5 
construxit,  qui  predicto  eodem  anno  decessit.  Cui  Wilielmus 
Senonensis  archiepiscopus^  qui  et  Senonensem*  archiepisco- 
patum  et  Carnotensem  episcopatum  regebat,  frater  inquam 
Adèle  Francorum  regine  et  Henrici  comitis  Campanensis  et 
Theobaldi  comitis  Blesensis  et  Stephani  comitis,  in  archi-  10 
episcopatu  Remensi  successit. 

[79]  Eodem  anno  cum  Walterus  Laudunensis  episcopus  ^ 
pro  debilitate  sui  corporis  episcopatui  suo  renunciasset, 
et  quidam  ejus  nepos  Walterus,  Laudunensis  thesaurarius 
ecclesie,  a  quadam  parte  capituli  electus  et  a  summo  ponti-  i5 
fice  confirmatus  et  consecratus,  in  reditu  a  curia  Romana 
decessisset,  dominus  Rogerus  ^  Reinaldi  de  Roseto  frater, 
sepedicti  comitis  Hanoniensis  consobrinus,  per  intercessio- 
nem  magnamque  ipsius  comitis  Hanoniensis  industriam  ac 
laborem  ad  episcopatum  illum  promotus  fuit  a  quo  episco-  20 
patu  ipse  Rogerus  post  suam  electionem  et  consecrationem 

a.  A,  Arndt  :  Senonensis;  A^  :  Senonensem. 


1  Henri,  fils  de  Louis  VI  et  d'Adélaïde  de  Savoie,  archevêque  de 
Reims,  1161-1175. 

2  Courtenay  (Loiret)  *^ 

3  Septsaulx  (Marne,  Reims,  Verzy),  cfr.  d'Arbois  de  Jubainville, 
Ducs  et  comtes  de  Champagne,  III,  77. 

4  Cormicy  (Marne,  Reims,  Bourgogne). 

5  Guillaume  aux  blanches  Mains,  fils  de  Thibaut  IV,  comte  de  Blois 

et  de  Champagne,  fut  évêque  de  Chartres  (1165-1176),  archevêque  de    3o 
Sens  (1168-1176),  puis  archevêque  de  Reims  (1 176-1202);  cfr.  §  23. 

6  Gautier  de  Mortagne,  évêque  de  Laon  (1155-1174).  Il  n'avait  pas 
renoncé  au  siège;  ceci  se  rapporte  à  l'un  de  ses  prédécesseurs,  Barthélemi 
de  Viry  (1113-1150). 

7  Roger  de  Rozoy  (1174-1201,  f  1207).  Il  était  fils  d'Elisabeth,  sœur   35 
consanguine  d'Alix  de  Namur  (§  33,  p.  64). 


Chronicon  Ilanoniense.  119 


ejectus  fuisset  et  ejus  proximi  dampna  nimia  incurrissent      1175 
nisi  comitis  Hanoniensis  sapientia  eis  profuisset  et  ejus  vires 
maxime  contra  regem  Francorum  Ludovicum  eis  subvenis- 
sent,  sicut  in  subsequentibus  ioco  suo  plenius  dicetur  '. 

5  [80]  Eodem  anno  orte  fuerunt  discordie  inter  comitem 
Hanoniensem  et  ejus  fidelem  et  consanguineum  ^  Jacobum 
de  Avethnis  super  quibusdam  injuriis,  quas  ipse  Jacobus 
domino  comiti  inferre  videbatur,  unde  dominus  cornes  ab 
ipso  Jacobo  m  jus  vocato  castrum  Condatum  ut  sibi  redderet, 

10  sicut  pepigerat^  requisivit.  Super  quo  ipse  Jacobus  mullas 
querens  occasiones  frustratorias  vanaque  subterfugia,  cas- 
trum illud  tandem  ei  reddere  prorsus  negavit.  Quid  autem 
faciendum  inde  esset,  dominus  comes  fidelium  suorum, 
Jacobi  scilicetpariumetaliorum  nobilium,  judiciocommisit. 

i5  Unde  judicatum  fuit  quod  Jacobus  in  Castro  suo  nichil  juris 
ulterius  habere  videretur,  nisi  de  gratia  et  voluntate  domini 
comitis  illud  obtinere  valeret.  Post  multas  autem  per  Phi- 
lippum  comitem  Flandrie,  qui  pro  Jacobo  comitem  Hano- 
niensem precibus  sepius  sollicitabat,  acceptas  inducias,  ipse 

20  comes  Hanonie,  commoto  exercitu,  termino  pascali  %  anno      1176 
Domini   1176,  non  contra  castrum   predictum,  sed   contra  ie4a'vTil 
majorem  et  meliorem  partem  terre  Jacobi,  scilicet  adversus 
Avethnas,  Jacobum  asperius  aggredi  cepit,  et  ut  exercitus 
suus  faciiius  transire  posset  nemus,  quod  Haia  de  Avethnis 

a5  dicebatur,  in  viribus  hominum  suorum  incidi  fecit,  ut  ho- 
mines  100  de  fronte  transire  absque  impedimento  possent, 
Jacobo  ex  adversa  parte  cum  viribus  suis  existente  tam 
militum  multorum  a  Francia  et  a  terra  sua  a  multisque 
locis  congregatorum  quam  aliorum  equitum  et  peditum, 

3o  vidente  et  cum   domino  comité   Hanoniensi  congredi  non 


1  Cfr.  §  84. 

2  Jacques  d'Avesnes  était  fils  de  Mathilde  de  Laroche,  fille  de  Henri, 
oncle  d'Alix  de  Namur  (p.  77,  9-1 1). 

3  Cfr.  §  76,  p.  116,  26-28. 
35       4  Pâques,  le  4  avril  1176. 


I20  Gisleberti 


176  audente.  Cum  autem  Jacobus  domini  sui  comitis  vires  susti- 
nere  non  valeret,  ejus  misericordiam  postulavit  et  ad  pedes 
ipsius  comitis  armati  procidens  castrum  Condatum  ejus 
voluntati  reddidit.  Misertus  autem  dominus  comas  hominis 
illius  castrum  illud  recepit  et  prostravit  S  villam  autem  ei  5 
restituit  et  pacem  concessit.  In  quo  exercitu  cum  comité 
Hanoniensi  fuit  ejus  avunculus  Henricus  cornes  Namur- 
censis  et  Radulphus  cornes  (^larimontis  '^  in  Francia. 

[81]  Eodem  anno,  tempore  autumpnaii  %  motis  querelis 
quibusdam  inter  Jacobum  de  Avelhnis  et  potentissimum  10 
comitem  Fiandrie  et  Viromandie  Philippum  ^,  ipse  comes 
Philippus  castra  ad  comitatum  Viromandie  pertinentia,  que 
Jacobus  ab  ipso  lenebat.  scilicet  Guisam  et  Leschieras  ^,  ab 
ipso  Jacobo  ut  ei  redderet  requisivit.  Et  cum  ille  castra  illa 
ei  reddere  negaret,  comes  Fiandrie  et  Viromandie  in  viribus   i5 

a.  A  :  Clarmontis.  —  h.  A  :  Leschiereas, 


1  Cfr.  p.  77,  9. 

2  Cfr.  Siocb.  Cont.  Aquic,  1176. 

3  Ce  conflit  entre  Philippe  d'Alsace  et  Jacques  d'Avesnes  paraît  être 

en  rapport  avec  un  événement  que  racontent  les  chroniqueurs  anglais  et    ao 
auquel   (lislebert   se  garde  de  faire    allusion.    Il    s'agit    des    relations 
adultères  qui  s'étaient  établies  entre  la  comtesse  Elisabeth  et  Ciautier 
de  Fontaine    I)'après  les  Gesta  //e?irici  (SS,  XXVII,  90),  Philippe  aurait 
surpris  les  coupables  à  Saint-Omer  et  aurait  soumis  Gautier  à  un  supplice 
atroce  :  ligatis  pcdibus.  et  manibiisi,  cum  giudiis  et  fusiièus  eum  ciciderunt  ei    aS 
semimortiium   suspendcrunt   illum  pcr  pedes,   inclinato  capite  deorsum   in 
quodam  vJlissimo  cloacali  foraniinc.  Hellin  de  Wavrin  et  ses  fils  ainsi  que 
Jacques  d'Avesnes  et  ses  parents  (tous  allies  sans  doute  des  Fontaine) 
s'insurgèrent  alors  et  empêchèrent  longtemps  le  départ  du  comte  pour 
Jérusalem.  Cfr.  Roger  de  Hovedex,  ad  ann.  11 75  {Ibid.,  143);  Raditlf.    3o 
DE   DiCETO,    ad  ann.   1175   {Ibid.,    260)   :    Philippus.   comes  Flandrensis, 
Walterum    de   Fontibus    cum     Ysabele    comprchensum  jussit    intcrfici,    et 
p.  267.  Ce  (iauticr  de  Fontaine  ne  peut  être  le  cotnmilito  et  consiliarius 
du  comte  de  Hainaut  dont  Gislebert  rapporte  la  mort  h  l'année  1183, 
et  qui  avait  épousé  Mathilde,  fille  de  Gossuin  de  Mons;   mais   il  iist    35 
probable  que  l'amant  d'Elisabeth  était  son  fils. 


Chronicon  Hanoniense,  121 


suis  castrum  Guisam  obsedit.  Cornes  autem  Hanonie  eidem     1176 
comiti  Flandrie  et  Viromandie,  sicut  supradictum  est,  con- 
federatus,  in  auxilium  ejus  castrum  Leschieras  cum  exer- 
citu  suo  obsedit.  Jacobus  autem  astucius  agens  super  aliis 

5  castris  suis  custodiendis,  que  a  comité  Hanonie  tenebat, 
scilicet  Avethnas  et  Landrecias  et  Leusam,  ipsi  comiti 
Hanoniensi,  tamquam  ejus  ligia  feoda,  custodienda  com- 
misit.  Quibus  comes  Hanoniensis  susceptis,  ea  fideliter  con- 
servavit   quousque   ea    ad    voluntatem  Jacobi   ipsi  Jacobo 

10  restituit.  Verum  ipse  comes  in  viribus  suis  et  machinis  ad 
auxilium  comitis  Flandrie  existens,  castrum  Leschieras 
cepit  et  turrim  illius  magnam  in  altiori  mota  '  constitutam 
per  voluntatem  comitis  Flandrie  prostravit.  Guisa  autem 
castrum  a  comité  Flandrie  diu  obsessum  tandem  ei  fuit 

i5  redditum,  quod  postea  ipse  comes  Flandrie  Jacobo  illesum 
restituit. 

[82]  Anno  Domini  1177.  Philippus  comes  Flandrie  et  Viro-      1177 
mandie,  cruce  Domini  signatus%  congregatis  apud  Insulam 
baronibus  suis,  Balduino  comiti  Hanoniensi  et  ejus  uxori 

30  xMargharete  comitisse,  quia  ipse  proprii  corporis  herede 
carebat,  fratresque  sui  Matheus  et  Petrus  decesserant,  super 
hereditate  Flandrie  obtinenda,  tamquam  justis  et  propin- 
quioribus  heredibus,  ab  hominibus  suis  Flandrie  fidelitates 
et  securitates  fecit  exhiberi,  concedente  eciam^  sorore  sua  \ 

25  in  Messinensi  ecclesia  sanctimoniali,   quam  primo  comes 


1  Mota  :  mote,  motte,  colline,  tertre  ((^odefroy,  V,  422}.  Cfr  Ducange, 
V,  581. 

2  Guise,  XVIII,  5  =  §§  82,  83. 

3  Gertrude,  femme  de  Humbert  III  de  Savoie,  puis  de  Hugues  III 
d'Oisy.  Cfr.  Duvivier,  Chartes  inédites,  n«>  46  :  24  avril-12  juin  1177. 
Philippe,  comte  de  Flandre  et  de  Vermandois,  au  moment  de  partir  pour 
la  Croisade,  déclare  que  l'aînée  de  ses  sœurs,  Gertrude,  comtesse  de 
Maurienne  (il  n'y  a  pas  dans  l'acte  d'allusion  à  Hugues  d'Oisy),  a  opté 
pour  la  vie  du  cloître  et  a  renoncé  à  l'héritage  de  son  frère.. 


122  Gisleberti 


1177     Sabadie,  postea  vir  nobilis  Hugo  de  Oisi  habuerant  uxorem. 

Peractis  autem    securitatibus   illis,   ipse   cornes   Flandne, 

terra    sua   ordinala   et   custodie   fidelium   suorum   tradita, 

^^^^     Iherosolimam  cum  multis  probis  viris  adiit  ^ 
le  12  juin  •' 

[83]  Eodem  anno,  defuncto  domino  Alardo  Cameracensi 
6déc.  episcopo,  orta  est  dissentio  in  Cameracensi  ecclesia  super 
episcopali  electione.  Dominus  etenim  comes  Hanoniensis 
pro  consobrino  suo  '  Gaufrido  de  Toenio,  viro  honesto  et 
admodum  litterato,  ut  ad  episcopatum  illum  promoveretur, 
artius  laborabat.  Econtra  vir  nobilis,  in  Cameracensi  regione 
potens,  Hugo  de  Oisi,  qui  a  comité  Hanoniensi  castra  duo 
ad  comitatum  Hanoniensem  pertinentia  in  feodo  ligio  tene- 
bat,  scilicet  Crivecuer  '  et  AUues  ^  pro  fratre  suo  Petro, 
ejusdem  ecclesie  majore  archidiacono,  modis  quibuscumque 
poterat  ad  dignitatem  iliam  adquirendam  intendebat.  In 
hac  quidem  dissentione  dominus  Rogerus  de  Wavrin,  acqui- 
sito  sibi  comitis  Hanoniensis  auxilio,  in  episcopatu  Camera- 
censi electus  fuit  et  consecratus ',  qui  postea  in  transmarinis 
partibus  ad  auxilium  dominici  sepulcri  decessit^ 

1178  [84]  Eodem  anno  dominus  Rogerus  Laudunensis  episco-  20 
pus  ^  commoto  quo  potuit  exercitu,  et  amicis  suis  ad  arma 
convocatis,  terram  suam,  que  Laudunum  dicitur,  contra 
homines  ejusdem  terre,  qui  vi  fulti  regia  communiam 
contra  Laudunensem  ecclesiam  fecerant,  invasit.  Ubi  homi- 
nes terre  illius  cum  quibusdam  domini  régis  ^  Francorum  35 
hominibus,  scilicet  communia  Suessionensi  et  communia  de 


'  Sigc^.  Co7it.  Aquic,  SS,  VI,  415  :  circa  pentecosten  (12  juin  1177). 

2  (àeoftVoy  de  Tosny,  petit-fils  de  Baudouin  III;  cfr.  §  31. 

3  Crèvecœur-sur-l'Escaut  (Nord,  Cambrai,  Marcoing). 

4  Arleux  (Nord,  Douai,  Arleux). 
?  II 78-1 191. 

f'  §  185. 

7  Cfr.  Ano7iym.  Landu7i.  BougUET,  XIII,  681  et  suiv. 

8  Louis   VII.    Cfr.    Aug.   Thierry,   Lettres  sur  l'histoire  de   France, 
Lettre  XVIII. 


iS 


3o 


35 


Chronicon  Hanoniense,  i23 


Velli  '  et  hominibus  Sancti  Medardi  %  contra  se  ad  defen-     1178 
sionem  paratos  invenit,  quos  viriliter  invadens,  multis  captis, 
multisque  interfectis,  cito  devicit.   Unde  régis  Francorum 
Ludovici  oÊfensam   incurrit   ipse  episcopus,   licet  ille   pro 

5  justicia  et  libertate  ecclesie  sue  laborasset.  Quapropter  ipse 
dominus  rex  fervidiore  accensus  ira,  commoto  exercitu, 
Laudunensis  episcopi  bona  occupavit,  et  Laudunum  tran- 
siens,  terram  Hugonis  de  Petraponte  ^  et  Rainaldi  de  Rosoit, 
fratris  ipsius  episcopi,  et  Jacobi  de  Avethnis,  qui  ipsi  epi- 

10  scopo  in  expugnatione  illorum  hominum  tulerant  auxilium, 
vastare  proposuit.  Unde  Rainaldus  domini  comitis  conso- 
brinus  *  et  Jacobus  de  Avethnis,  ipsius  eciam  comitis  consan- 
guineus  et  homo  ligius,  et  Hugo  de  Petraponte,  qui  eciam 
ipsius  comitis  consobrinam  habebat  uxorem,  domini  comitis 

i5  Hanoniensis  auxilium  et  consilium  tanquam  sui  protectoris 
summi  postulaverunt.  Qui  quidem  comes,  congregato  exer- 
citu 700  militum  et  60  milium  hominum  armatorum,  usque 
Streas  ^  pervenit  ad  auxilium  amicorum  suorum  contra 
regem  Francorum,  qui  jam  usque  Nisi  castellum^  pervene- 

ao  rat  ad  destruendas  terras  predictorum  virorum  nobilium. 
Quo  audito  dominus  rex,  relictis  in  pace  terris  îllis,  retro- 
cessit;  bona  autem  episcopatus  ad  voluntatem  suam,  dum 
sibi  placuit,  occupavit,  que  postea  eidem  episcopo  per  man- 
datum  apostolicum  et  domini  comitis  Hanoniensis  interces- 

a5  sionem  restituit. 

[85]  In  anno  eodem  dominus  comes  Hanoniensis  inter 
Venduel7  et  Feriam^  torniavit.  IJbi  cum  in  parte  sua  tôt 


'  Vailly  (Aisne,  Soissons,  Vailly). 
2  Saint-Médard,  abbaye  à  Soissons. 
3o       3  Hugues  de  Pierrepont  avait  épousé  la  fille  de  Béatrice  de  Rethel, 
sœur  d'Alix  de  Namur;  cfr.  §  33,  pp.  65,  n.  2  et  66,  n.  2. 

4  Cfr.  §  33,  p.  64,  5-8. 

5  Etréaupont-sur-Oise  (Aisne,  Laon,  La  Capelle). 

6  Nizy  (Aisne,  Laon,  Sissonne);  il  y  a  environ  28  kilomètres  entre  les 
35    deux  localités. 

7  Vendeuil  (Aisne,  Saint-Quentin,  Moy). 
^  La  Fère  (Aisne,  Laon,  La  Fère). 


124  Gisleberti 


1178  milites  non  haberet  quot  in  parte  altéra  contra  se  erant, 
tamen  prevaluit  et  dominum  Ferie  castri,  scilicet  Radul- 
phum  '  sororium  suum  cepit.  Cepit  ecianï  probissimos 
milites,  Radulphum  scilicet  comitem  Clarimoniis  et  Symo- 
nem  fratrem  ejus  et  Matheum  comitem  Bellimontis  ""  et  cum  3 
eis  multos  milites,  quos  omnes  liberos  dimisit. 

Août  [86]  Anno  Domini  1178,  Ivo  "  bone  memorie  Suessonensis 
comes  et  Nigelle  dominas  in  introitu  mensis  Augusti  a 
seculo  migravit.  Qui  Yolendem,  comitis  Hanoniensis  soro- 
rem,  habuit  uxorem,  et  quia  proprii  corporis  herede  carebat,  10 
Cono  nepos  ejus,  Brugensis  castellanus,  qui  castrum  Petre- 
fontis  "  *  ex  parte  Agathe  ^  uxoris  sue  possidebat,  in  omnibus 
bonis  suis  eis  successit.  Qui  comitis  Flandrie  viribus,  cujus 
homo  erat  et   consanguineus    ^,    Yolendi   comitisse   super 

a.  A.  A^,  Arndt  :  Petrepontis.  i5 


'  Raoul  de  Coucy.  mari  d'Agnès;  cfr.  §  35,  p.  68. 

*  Mathieu  111  de  Bcaumont,  qui  mourut  en  1208,  fut  le  quatrième 
époux  d'Éléonore  de  Vermandois;  cfr.  §  51,  p.  91,  n.  i. 

3  Guise,  XVJII,  5.  Sur  Yves  de  Soissons,  cfr.  §  35,  p.  68,  n.  2. 

4  Le  manuscrit  et  toutes  les  éditions  portent  ici  Pierrepont,  tandis    20 
qu'au  §  99,  ils  donnent   régulièrement   Petrefontem.    Il  s'agit  dans  les 
deux  cas  de  Pierrefonds  près  de  Compiègne,  et  non  de  Pierrepont  près 

de  Laon,  dont  le  seigneur,  en  1178  (§  84),  était  Hugues. 

s  Agathe  de  Pierrefonds,  fille  et  héritière  de  Dreux  II,  avait  épousé 
Conqn,  fils  de  Raoul  de  Nesle  et  neveu  d'Ives,  comte  de  Soissons;  Conon    35 
mourut  en  1179;  Agathe  se  remaria  à  Hugues  III  d'Oisy. 

6  Au  sujet  de  la  parenté  de  Conon  de  Nesle  avec  Philippe  d'Alsace, 
voir  le  §  31,  p.  56,  n.  7.  La  femme  de  Lambert  de  Montaigu  doit  avoir 
été  l'un  des  douze  enfants  de  Simon,  frère  de  Thierry  d'Alsace,  mort 
en  II 39.  On  a  ainsi  le  crayon  suivant  :  3o 

Thierry,  duc  de  Haute-Lotharingie,  i  in5,  épouse  Gerln.de, 
fille  de  Robert  le  Frison. 


I  I 

Simon,  duc  de  Haute-Lotharingie,  -J-  iiSg.  Thierry  de  Flandre,  f  1168. 

I  I 

Fille,  épouse  Lambert  de  Montaigu,  f  avant  1147.  Philippe,  -{■  119t. 

\ 

I  • 

Gertrude,  épouse  i»  Raoul  H  de  Nesle,       Godefroid  de  Montaigu,  f  après  ii6r.  33 

2°  Evrard  HI,  châtelain  de  Tournai  1 

Gilles  de  Duras,  1162/92,  consanguineus 

de  Philippe  d'Alsace,  S  154. 


Chronicon  Hanoniense,  i25 


dotalicio  suo,  quod  erat  medietas  totius  honoris  Nigellensis,      1178 
et  insuper  Faleviacum  V.    contra    comitem   Hanoniensem 
plurima  dampna  fecit  et  detrimenta. 

[87]  Eodcm  anno  cum  sepedictus  cornes  Flandrie  et  Viro- 
5  mandie  Philippus  a  Jherosolimis  redisset  ^  Yolendis  vidua, 
comitis  Hanoniensis  soror,  nupsit  Hugoni  comiti  Sancti 
Pa'ali\  probo  militi  ac  juveni;  que  cum  nunquam  prolem 
habuisset  et  jam  etatis  esset  47  annorum,  postea  filias  habuit 
duas,  Ellzabeth  scilicet  et  Eustachiam. 

10  [88]  In  diebus  illis  in  ecclesia  Romana  super  electione  sum- 
morum  pontiticum  scisma  diucius  duraverat,  in  quo  impe- 
rator  Romanorum  Fredericus,  cuidam  parti  favens  contra 
Deum  et  justiciam,  tribus  obedivit  electis,  contra  latam  in 
eos  excommunicationis  sententiam  consecratis,  cum  domi- 

i5  nus  Alexander  papa  ad  honorem  Dei  de  justicia  electus  ac 
consecratus  esset.  Cui  Ludovic  us  rcx  Francorum  Fran- 
cique universique  Christian),  qui  Frederici  imperatoris 
minas  non  dubitabant,  prorsus  obediebant.  Fredericus 
autcm  Romanos  et  Tuscos  Theuthonicosque  suis  apostolicis 
fecit  obedire;  attamen  Lumbardi,  Venetiaci  et  Pisani 
Alexandrum  fovebant  et  ei  obediebant.  Tandem  Deo  volente 
Fredericus  imperator,  a  malo  recedens  proposito  suo,  abju- 
ravit  apostolico  Victori  nomine,  pedibusquc  Alexandri  pape 
prostratus,  misericordiam  postulavit^  Pace  igitur  et  unitate 


»0 


j5        »  Falvv  (Somme,  Pèronne,  Nesle). 

2  Cfr.  Cont.  Aijuk.,  SS,  VI,  417:  en  octobre  1 178. 

3  Cfr.  §  35,  ]).  68,  et  §  100,. ainsi  qtie  la  note  5  de  la  p.  60. 

4  Adrien  IV  était  mort  le  i"  septembre  iîsq;   le  parti  impérial  lui 
donna  pour  successeur  le  cardinal  Octavien,  Victor  IV  ;  ses  adversaires, 

3o  le  cardinal  Roland,' Alexandre  III.  Victor  mourut  en  1164;  Frédéric 
soutint  alors  Pascal  III  (f  20  septembre  1168);  il  eut  pour  successeur 
Calixte  III,  qui  renonça  à  la  tiare  le  29  août  1178.  Après  la  défaite  de 
Legnano  (29  mai  1176;,  Frédéric  I**"  avait  abandonné  Calixte  et,  par  le 
traité  d'Anagni,  il  avait  reconnu  Alexandre  111.  Le  congrès  de  Venise 

35  (mai-août  1177)  sanctionna  ces  arrangements.  Frédéric  se  prosterna  dans 
l'église  Saint-Marc  aux  pieds  du  pape.  Le  concile  de  Latran  s'ouvrit 
le  5  mars  11 79.  On  voit  que  Gislebert  a  commis  ici  plusieurs  erreurs. 
Victor  IV.  qu'il  fait  intervenir  en  1177,  était  mort  depuis  treize  ans. 


1 20  Gisleberti 


II 79  universalis  ecclesie  in  Venetia  reformata,  concilium  anno 
eodem,  scilicet  anno  Domini  1178,  universis  ecclesiarum 
5  mars  prelatis  Rome  fuit  indictum,  dominica  Letare  Jherusalem, 
et  Laterani  celebratum.  De  quo  Alexandro,  viro  prudente 
vividoque  et  admodum  litterato  et  ad  omnes  in  votis  suis  et  5 
justis  petitionibus  benigno  et  mansueto  ecclesieque  rectore 
provido,  miraculum  satis  manifestum  evenit.  Cum  enim 
post  beatum  Petrum  nuUus  in  papatu  tantum  vixisset  quan- 
tum ipse  beatus  Petrus,  iste  annis  pluribus  supervixit  '  ut 
contra  scismaticos  prevaleret,  et  sancta  ecclesia  per  eum  in  10 
unitatem  rediret. 

[89]  Anno  Domini  11 79,  sepedictus  comes  Hanoniensis, 
13  mars  dominica  post  ascensionem  Domini,  in  Trecis""  civitate,  cum 
Henrico  ipsius  civitatis  comité  palatino  conventiones  matri- 
moniorum,  quas  prius  comes  Flandrie  cum  illo  firmaverat  ,  i5 
scilicet  de  Elizabeth  filia  comitis  Hanoniensis  et  de  Henrico 
fiiio  comitis  Trecensis,  qui  vuigariter  comes  Campanie  dice- 
batur,  et  de  filia  ipsius  comitis  Henrici  Maria  et  de  filio 
comitis  Hanonie  Balduino  recognovit  et  juravit.  Ipsa  autem 
die  Maria  *,  Henrici  comitis  uxor,  ibidem  filium  peperit  ao 
Theobaldum^ 

[90]  Eodem  anno,  tempore  autumpnali,  Gerardus,  comitis 
Hanoniensis  frater  sed  non  germanus  ^,   miles  probus  et 
animosus,  vir  honestus,  admodum  pius  et  benignus,  Mon- 
tibus  intirmitate  aggravatus  a  seculo  migravit;  cujus  corpus   25 
in  monasterio  béate  Waldetrudis  sepultum  fuit. 

[91]  Eodem  anno  Cono  comes  Suessionensis  et  dominus 


'  Inexact;    Alexandre  III  n'occupa  le  siège  pontifical    que    pendant 
vingt-deux  ans;  il  mourut  le  30  août  1181. 

2  Troyes  (Aubej.  3o 

3  Cfr.  §  64. 

4  Marie,  fille  de  Louis  VIL 

5  Thibaut  III,  qui  fut  comte  de  Champagne  après  son  frère  Henri  II, 
de  1197  à  1200. 

6  Cfr.  §  71,  p.  112,  n.  3.  35 


Chronicon  Hanoniense,  127 


Nigelle  et  dominus  Petrefontis  "  castellanusque  Brugensis  a  1179 
seculo  migravit.  Cui  in  dominio  Nigelle  et  castellaria 
Brugensi  Johannes  frater  ejus  successit,  Radulphus  alius 
frater  in  comitatu  Suessionensi,  dominium  autem  Petrefon- 
5  tis  "  castri  ad  ipsius  comitis  uxorem  Agatham  \  tamquam 
sua  hereditas.  proprie  devenit;  que  postea  ipsum  castrum  et 
majora  bona  sua  non  satis  prudenler  et  honeste  vivendo, 
Philippo  régi  Francorum  vendidit. 

[92]  Eodem  anno  '  Domini   11 79.  Ludovicus  sepedictus   i^^nov. 

10  Francorum  rex  filium  suum  unicum  Philippum,  quem  de 
tercia  uxore  sua  Adela,  Wiilelmi  Remensis  archiepiscopi  et 
Henrici  et  Theobaldi  et  Stephani  comitum  sorore,  habebat, 
senio  et  corporis  debilitate  gravis,  Remis  in  feslivitate 
omnium  sanctorum  in  regem  coronari  fecit.  Ad  hoc  corona- 

i5  mentum  et  régis  edictum,  cum  omnes  Francie  principes 
accédèrent,  Philippus  Flandrie  et  Viromandie  comes  poten- 
tissimus,  qui  in  gestaminegladii  regalis  jus  reclamabat,  cum 
armis  et  militibus  multis  venil.  Ad  cujus  comitis  preces 
comes  Hanoniensis,  qui  in  nullo  régi  Francorum  obligatus 

20  erat,  quia  nec  hominio  quocunque  nec  confederatione  aliqua 
vel  familiaritate  eidem  régi  tenebatur,  cum  80  militibus  et 
armis  ad  illud  coronamentum  in  propriis  expensis  venit. 
Sicque  Philippus  cum  summa  veneratione  et  reverentia 
inunctus  et  in  regem  coronatus -'fuit.  Ibique  comes  Flandrie 

25  gladium  regalem  gestavit.  Illinc  vero  comes  Hanoniensis  ad 
tornamentum  inter  Retest  et  Castellum  ^  venit,  ubi  Hen- 
ricum  comitem  de  Bar  militem  probissimum,  Philippi  novi 
régis  consobrinum  *,  copia  proborum  militum  stipatum, 
cepit  et  Valencenas  deductum  eum  liberum  dimisit. 

3o       a.  Arndt  :  Petrepontis. 


1  Agathe,  veuve  de  Conon,  s'était  remariée  à  Hugues  III  d'Oisy,  mais 
elle  ne  tarda  pas  à  s'en  séparer. 

2  Guise,  XVIII,  5. 

3  Châtillon-sur-Marne  (Marne,  Reims,  Châtillon). 

35  4  Henri  I*"",  comte  de  Bar,  |  1191  en  Orient,  était  fils  d'Agnès,  fille  de 
Thibaut  IV,  comte  de  Champagne.  Philippe-Auguste  était  fils  d'Adèle, 
sœur  d'Agnès. 


12 


8  Gisleberti 


1179  [93]  Eodem  anno  '  cum  sepedictus  Laudunensis  episcopus 
dominus  Rogerus,  comitis  Hanoniensis  consobrinus,  Ludo- 
vico  regi  Francorum  invisus,  apud  domiaum  papam  Alexan- 
drum  super  occisione  hominum  Laudunensium  fuisset  accu- 
satus,  purgatio  innocenlie  ejus  quibusdam  judicibus  delegatis  5 
in  Francia  fuit  commissa,  ut  si  episcopus  ipse  Laudunensis 
juramento  suo  et  trium  episcoporum  ^  probare  se  posset 
manibus  propriis  nullum  interfecisse  hominem  et  quod  in 
perditione  illa  hominum  factum  fuerat,  hoc  pro  hbertate 
ecclesie  factum  erat,  liber  et  prorsus  quietus  maneret  Laudu-  10 
nensis  episcopus.  Cum  autem  hec  omnia  per  gratiam  Ludo- 
vici  régis  Francorum  sanius  et  pacificius  oporteret  fieri,  et 
inde  dies  purgationis  Meldis  ^  civitate  esset  constituta  infra 
octavam  natalis  Domini,  ips3  Laudunensis  episcopus  domini 
comitis  Hanoniensis  auxilium  postulavit,  ut  per  ejus  inter-  i5 
cessionem  domini  régis  Francorum,  licet  comes  Hanoniensis 
ejus  non  esset  fidelis  vel  famiiiaris,  gratiam  mereretur  obti- 
nere.  Comes  autem  cum  ipso  dominum  regem  adiit.  Quem 
dominus  rex  et  ejus  uxor  Adela  regina  bénigne  suscipientes, 
concesserunt  ei  ut  episcopus  Laudunensis  constitutam  sibi  20 
faceret  purgationem,  qua  facta  consilium  inde  bonum  et 
comiti  Hanoniensi  gratum  haberent.  Comes  autem  festum 

35  déc.  natalis  Domini  in  burgo  Sancti  Dyonisii  *  celebrando,  ibi  cum 
abbate  et  ecclesia  composuit  super  quodam  Sancti  Dyonisii 
allodio  vasto,  et  in  illo  villa  nova  que  Forez  ^  dicitur  cons-  aS 
truenda.  Que  conventiones  scripto  et  ecclesie  Sancti  Dyoni- 
sii ^  sigillo  et  ipsius  comitis  sigillo  fuerunt  confirmate,  et 
villa  ibi  constructa  Forez  nominata",  que  ad  nullum  comitis 

a.  Guise  ajoute  :  et  turris  novis  fabricata. 


I  Guise,  XVIII,  6.  3o 

*  C'est  la  preuve  par  cojureurs. 

3  Meaux  (Seine-et-Marne). 

4  Le  bourg  de  Saint-Denis,  près  de  Paris. 

5  Forest  (Nord,  Avesnes,  Landrecies);  cfr.  la  charte  de  Guillaume,  abbé 

de  Saint-Denis,  Le  Glay,  Glossaire,  68  (1180);  Reiffenberg,  Monum.,  I,    35 
315;  DuviviER,  Chartes  inédites,  n°  49. 

6  L'abbaye  de  Saint-Uenis  (Seine)  et  non  Saint-Denis  en  Broqueroie, 
comme  le  dit  Arndt. 


Chî^onicon  Hanoniense.  129 


heredem  potest  venire,  nisi  ad  eum  qui  comitatum  Hano-  1180 
niensem  tenebit  '.  Illinc  autem  Meldis  civitatem  venerunt, 
ubi  episcopus  Laudunensis  sibi  concessum  expiamen  com- 
plevit,  auxilio  Cameracensis,  Noviomensis,  Atrebatensis  epis- 
5  coporum  '.  Qua  peracta  purgatione,  dominus  cumi  ipso 
episcopo  Parisius  rediit,  ubi  a  domino  rege  impetrarunt 
quod  ipsi  episcopo  bona  sua  omnia  restituit  et  ei  pacem  et 
gratiam  suam  concessit. 

[94]  Eodem  anno  ^  per  quosdam  Ludovici  régis  Francorum 

10  senioris  et  fiiii  ejus  novi  régis  PJiilippi  famiiiares  et  consilia- 
rios  mota  fuerunt  verba  matrimonii  Philippi,  novi  régis 
Francorum  satis  juvenis,  et  Elizabeth  filie  comitis  Hano- 
niensis,  puelle  satis  juvenis*  et  admodum  pulchre  et  honeste, 
Que  tamen  verba  cum  Philippo  comité  Flandrie  ^  magis 

i5  quam  cum  comité  Hanoniensi  tractabantur,  unde  ad  hoc 
verba  producta  fuerunt  quod  ipse  comes  Flandrie  et  Radui- 
phus  comes  Clarimontis  et  alii  quidam  precipui  régis  Fran- 
corum famiiiares  et  consiliarii  comitem  Hanoniensem  et  ejus 
uxorem  Margharetam  Montibus  requisierunt  termino  qua- 

20  dragesimali,  ibique  per  très  dies  manserunt.  Comes  autem 
Hanoniensis,  quamvis  fîliam  suam  ad  tanti  honoris  apicem 
promoveri  posse  videret,  tamen  conventiones  matrimoniorum 
quas  cum  Henrico  comité  Campanensi  firmaverat  ^  observare 
volens,  pro  juramento  suo  salvando  petitionibus  illorum  con- 

25  trariusstabat.Verum comitis  Flandrensisvoiuntatepreeunte, 
ad  hoc  inductus  fuit  licet  dolens  quod  filiam  suam  voluntati 


'  La  charte  porte  :  ca  conditione  ut  conii^i  vcl  comitissc  aut  eorum  hcredi, 
qui  comes  fuerit  Ilaynonie  non  Uceat  vcnderc,  vel  donarc. . .  . 

2  Roger  de  Wavnn,  évêque  de  Cambrai  (1179-1191);  Renaud,  évêque 
3o   deNoyon  (1175-1188  ;  Fremaud,  évcque  d'Arras  (1174-1183). 

3  Guise,  XVIII,  7  =  §§  94  et  96. 

4  Satis  juvenis,  très  jeune;  elle  n'rvait  que  10  ans. 

?  D'après  la  Flandria  generosa,  c  est  Philippe-Auguste  lui-même  qui 
aurait  pris  l'initiative  de  demander  la  mam  d'Isabelle.  A  Cartellieri,  I, 
35    4.9,  préfère  la  version  de  Gislebert 
"  Cfr.  §  64  et  §  89. 

9 


,3p  Gisleberti 


nso     comitis  Flandrie  exposuit.  Quam  cornes  Flandrensis  statim 
illinc  secum  in  Flandriam  deduxit.  Dolebat  quidem  cornes 
Hanoniensis  quod   pars  Flandrie  pro  matrimonio  illo  ad 
regem  Francorum  post  decessum  comitis  Flandrie  devenire 
debebat;  compositum  enim  fuit,   ut  Atrebatum  civitas  et     b 
Sanctus  Âudomarus  Ariaque  et  Hesdinum  ',  videlicet  terra 
extra  Fossatum  ^  ad  regem  Francorum  deveniret,  alie  vero 
comitis  Flandrie  possessiones  omnes  ad  comitem  Hanonie  et 
uxorem  ejus  Margharetam  et  eorum  heredes  devenirent'. 
Compositum  fuit  equidem  quod  si  filia  comitis  Hanoniensis   lo 
Philipporegi  nupta  absque  proprii  corporis  herede  decederet, 
predicte  possessiones    ad    comitem    Hanoniensem   et   ejus 
heredes  redirent  ;  si  eciam  Elizabeth  proprii  corporis  heredem 
haberet,  et  illum  heredem  absque  proprii  corporis  herede 
decedere  contingeret,'  omnia  predicta  bona  non  minus  ad    ib 
comitem  Hanoniensem  et  ejus  heredes  redirent,  et  nequa- 
quam  regno  adderentur.   Philippus   autem   rex   Elizabeth 
duxit  uxorem  in  Castro  comitis  Flandrie  Bapalmis*  feria 

28  avril  secunda  post  octavam  pasche  anno  Domini  1180,  quam  ipse 

29  mai    rex  in  sequenti  die  festo  ascensionis  Domini  eodem  anno  apud   ^o 

Sanctum  Dyonisium  in  Francia  inungi  et  regia  corona  insi- 
gniri  qua  decuit  veneratione  fecit.  Ubi  ipse,  ad  sue  nupte 
noveque  regine  honorem,  regalem  cum  ea  gestavit  coronam, 
présente  Balduino  comité  Hanoniensi  pâtre  ipsius  regine, 
astante  eciam  ipsius  regine  avunculo  Philippo  Flandrie  et  aS 
Viromandie  comité  et  ibidem  gladium  regalem  gestaote. 
Eodem  anno  Ludovicus  rex  Francorum  senior,  Phihppi  sepe- 


'  Hesdin  sur  la  Canche  (Pas-de-Calais,  Montreuil,  Hesdin). 

»  Le  Fossé  neuf  dont  on  attribue  le  creusement  à  Baudouin  V  de 
Flandre,  et  qui,  suivant  Jean  d'Ypres,  s'étendait  de  La  Bassée  (près  de    3o 
Lens)  jusqu'aux  environs  d'Arqués. 

3  Sur  ces  conventions,  cfr.  A.  Cartellieri,  I,  Beilage,  IV,  p.  19  et 
suiv.  La  carta  de  matrimonio,  publiée  par  Arndt,  p.  120,  n.  4,  et  qui  est 
tirée  du  Formulaire  de  Hildesheim,  est  sans  valeur;  ce  n'est  qu'un 
exercice  de  style  (A.  Cartellieri,  Ibid.,  27  et  suiv.)-  Les  données  de  33 
Gislebert  doivent  être  complétées  par  la  Continuatio  Aquicintina,  SS., 
VI,  428,  la  Flandria  generosa,  SS.,  IX,  329,  et  Guillaume  d'Andres. 

4  Bapaume  (Pas-de-Calais,  Arras,  Bapaume). 


Chronicon  Hanoniense.  i3i 


dicti  régis  pater,  a  seculo  migravit  \  Eodem  anno  Philippus      nSo 
novus  rex  Francorum  omnes  Judeos  a  civitatibus  suis  pro-  ^^  ^®P*' 
priisetcastrisejecit  et  prorsus  eliminavit,  pro  quorum  expul- 
sione  a  christiani?  Francie  immensam  pecuniam  accepit. 

5  [95]  Eodem  anno  dominus  rex  Francorum  Philippus, 
volens  in  Alverniam  ad  jura  sua  studiosius  perquirenda  ^ 
transire,  comitem  Hanoniensem  rogavit,  ut  ei  in  servientibus 
peditibus  secum  ducendis,  quia  in  Hanonia  tuoc  temporis 
electiores  animosioresque  videbantur,  sibi  provideret.   Gui 

10  dominus  comes  salisfacere  volens,  tria  milia  clieotum  pedi- 
tum  electorum  bene  armatorum  in  propriis  expensis  trans- 
misit.  Qui  cum  Parisius  pervenissent,  dominus  rex  iter  suum 
differens,  iilos  ad  comitem  cum  gratiarum  actionibus  remisit. 
Eodem  eciam  anno   Philippus  rex  Francorum  cum   rege 

i5  Anglorum  seniore  Henrico  multas  habuit  discordias;  unde 
post  multa  colioquia  inter  se  habita  sepius  pacificati  sunt  ^. 
Quibus  colloquiis  comes  Hanoniensis  cum  ipso  rege  Fran- 
corum et  cum  comité  Flandrie  ad  eorum  petitionem  in 
magnis  et  arduis  propriis  expensis  semper  intererat. 

20  [96]  Eodem  anno  Philippus  comes  Flandrie  et  Viro- 
mandie  Radulphum  de  Cociaco  super  quibusdam  discordiis 
invisum  habebat  dilectissimum  comitis  Hanoniensis  soro- 
rium,  contra  quem  tempore  hyemali  guerram  movit.  Unde 
ipse  comes  Flandrie  comitem  Hanoniensem  tanquam  sibi 

35  confederatum  ad  auxilium  suum  invitavit.  Comes  igitur 
Hanoniensis  per  decem  dies  milites  centum  et  totidem  ser- 
vientes  équités  loricatos  in  propriis  expensis  apud  Ribe- 
montem  habuit  in  auxilio  comitis  Flandrie.  Et  quia  tune 
temporis  comes  Flandrie  contra  regem  Francorum  rancorem 

3o  conceperat  et  rex  contra  ipsum  comitem,  comité  Hanoniensi 
mediante,  inducie  inter  ipsum  regem  et  comitem  Flandren- 


»  Cfr.  Cartellieri,  I,  89  :  ie  19  (et  non  le  18)  septembre  1180. 
*  Cfr.  Cartellieri,  I,  63,  n.  3;  Bened.  Petrob  ,  Bouquet,  XIII,  173 
(ce  passage  n'est  pas  repris  dans  l'édition  des  Scriptores,  t.  XXVII). 
35       3  Traité  de  Gisors,  28  juin  1180. 


i32  Gisleberti 


sem  et  Radulphum  de  Cociaco  sepius  fuerunt  firmate. 
Quorum  discordie  quandoque  bonum  finem,  aliquando  vero 
malum  sortite  sunt,  sicut  ia  subsequentibus  plenius  mani- 
festabitur. 

ii8i  [97]  Anno  Domini  sequente  1181',  per  mediatores  quos-  5 
dam,  defuncto  Henrico  sepedicto  Trecensi  comité  palatino  % 
ejus  uxor  vidua  Maria  comitissa  ejusdemque  Henrici  fratres, 
Wilielmus  sciiicet  Remensis  archiepiscopus  et  Theobaldus 
et  Stephanus  comités,  cum  sepedicto  comité  Hanoniensi  et 
cum  Philippo  comité  Flandrensi  conventiones  matrimonio-  10 
rum  antea  bis  juratas  ^  qui  per  matrimonium  Elizabeth 
regine  Francorum  ia  parte  lèse  videbantur,  renovaverunt, 
multorum  juramentis  interpositis.  Unde  comes  Hanoniensis 
cum  comité  Flandrensi  eodeni  anno,  die  ascensionis  Domini, 

14  mai    Pruvinum  *  comitis  Campanensis  castrum  ditissimum  ve-   i5 
niens,  pactiones  illas  soUempniter  renovavit,  ita  quidem 
quod  pro  parte  comitis  Hanoniensis  juraverunt  ipse  comes 
Hanonie  et  comes  Flandrie  et   vir  nobilis  Radulphus  de 
Cociaco  et  milites  sirenui  comitis  Hanoniensis   fidèles  et 
commilitones,   Eustacius  sciiicet  junior  de  Ruez,  Osto  de  20 
Trasiniis,   Walterus    de    Fontanis,    Alamannus   de    Provi, 
Walterus  de  Wavrin.  In  parte  autem  Campanensis  jurave- 
runt Maria  comi tissa  vidua,  Philippi  régis  mater  ^  soror 
predicti   Henrici  comitis,   Theobaldus    comes    Blesensis   et 
Stephanus  comes,  ipsius  Henrici  fratres,  et  Henricus  dux   25 
Burgundie  et  Henricus  comes  de  Bar,  nepotes  eorum  ^,  et. 
muiti  alii  nobiles.   Insuper  dominus  Wilielmus  Remensis 


«  Guise,  XVIIl,  8  =  §§  97»  98. 

2  Henri  I",  de  Champagne,  mourut  en  mars  ou  avril  1 181,  en  revenant 

de  la  Terre  Sainte.  3o 

3  §  64  et  §  89. 

4  Provins  (Seine-et-Marne,  Provins). 

5  Adèle,  veuve  de  Louis  VII,  était  sœur  de  Henri  de  Champagne, 

6  Hugues  III,  de  Bourgogne,  appelé  ici,  comme  au  §  69,  Henri.  Il  était 
fils  de  Marie,  fille  de  Thibaut  le  Grand  (IV  de  Blois,  II  de  Champagne),    35 
père  de  Henri  1°^.  Henri  de  Bar,  de  son  côté,  était  fils  d'Agnès,  fille  de 
Thibaut. 


Chronicon  Hanoniense.  i33 


archiepiscopus  super  pactionibus  istis  utrimque  se  obsidem 
constituit.  Compositum  fuit  equidem  ut  Henricus  '  primus 
comitis  Campaneiisis  filius  Yolendem  Balduini  comitis 
Hanoniensis  filiam  haberet  uxorem,  Balduinus  autem 
5  primus  comitis  Hanoniensis  filius  Mariam  comitis  Campa- 
ncDsis  '  filiam  haberet  uxorem.  Si  autem  filiorum  illorum 
aliquis  decederet  ante  contractum  matrimonium,  superstes 
filius  primus  in  matrimonio  succederet  Eodem  eciam  modo 
de  filiabus  factum  fuit. 

10  [98]  Eodem  anno  Gerardus  prepositus  Duacensis  \  miles 
dives  et  potens  parentelaque  magna  tam  in  Hanonia  quam 
in  Flandria  et  in  Viromandia  stipatus,  qui  et  a  comité 
Flandrensi  et  a  comité  Hanoniensi  multa  bona  in  feodo  ligio 
habebat,    quemdam   consobrinum   suum    Bernerum'**   de 

i5  Rocurt  super  quibusdam  controversiis,  que  inter  eos 
versabantur,  vulneravit.  Comité  autem  Hanoniensi  a  quo- 
dam  tornamento  de  Blangi  ^  redeunte  et  hoc  percipiente, 
quia  id  contra  justiciam  et  pacem  terre  sue  perpetratum 
erat,  ipse  comes   domos   prepositi   apud    Ermencicort  ^  in 

30  Ostrevanno  combussit,  et  firmitatem  illius  in  eadem  villa 
prostravit,  et  bona  ejus  que  sub  dominatione  Hanoniensi 
habebat,  omnino  occupavit   tempore  autumpnali.  Ex  qua 

a.  A  et  Arndt  :  Renerum. 


I  Henri  II,  comte  de  Champagne,  f  1197  à  Acre. 
aS       2  Marie,  fille  du  comte  Henr-i  I®"^  de  Champagne. 

3  La  prévôté  de  Douai  était  un  démembrement  de  la  châtellenie 
(Brassart,  Châtellenie  de  Douai,  281);  le  prévôt  apparaît  vers  l'an  1140; 
il  avait  la  garde  de  l'ancienne  enceinte  fortifiée;  c'est  une  fonction  laïque. 
Brassart  croit  pouvoir  distinguer  trois  Gérard  qui  en  furent  investis  de 

3o    II 57  à  1222;  celui  dont  il  est  ici  question  serait  Gérard  II,  qui  n'apparaît 
que  de  1177  environ  à  1187. 

4  Renerus  doit  éXr^  corrigé  en  Bernerus;  il  est  mentionné  dans  des 
actes  de  1187  et  1189  {Ibid.,  325). 

5  II  y  a  Blangy  sur  ta  Bresle  (Seine-Inférieure),  et  Blangy  au  nord- 
35    ouest  de  Saint-Pol  (Pas-de-Calais);  j'exclus  Blaugies,  au  sud-ouest  de 

Mons. 

6  Émerchicourt  (Nord,  Valenciennes,  Bouchain). 


1 34  Gisleberti 


1181  mota  ira  quidam  ipsius  prepositi  nepos  Wilielmus  miles  de 
Rueth  ',  Hugonis  frater,  quemdam  comitis  Hanonicnsis  ser- 
vientem  incautum  interfecit  in  ipsius  comitis  offensam  et 
detrimentum,  in  villa  que  Dichis  ^  dicitur  termine  paschali. 
Comes  autem  Hanoniensis  cum  festinatione  in  Ostrevannum  5 
veniens,  villam  Rueth  igné  concremavit,  et  ad  m.ajorem 
ultionem  exercendam  omnium  consanguineorum  prepositi 
domos  et  villas  in  Ostrevanno,  licet  illi  hujus  culpe  immu- 
nes  essent,  igné  succendit;  deinde  ipsum  prepositum  a  pro- 
ximis  et  amicis  suis,  nuUa  interposita  conditione,  prorsus  10 
abjurari  ^  fecit. 

[99]  Anno  *  Domini  1182  ^  Philippus  comes  Flandrie  et 
Viromandie  super  quibusdam  controversiis  que  inter  ipsum 
et  dominum  suum  regem  Francorum  vertebantur,  occulte 
assumpta  occasione,  contra  Radulphum  de  Cociaco  mense  ô 
Juillet  Julio  movit  exercitum.  In  quo  comitis  Hanoniensis  auxilium, 
sicut  consueverat,  postulavit.  Comes  autem  Hanoniensis. 
intuitu  dilectionis  et  jurate  confederationis  respectu,  cum 
exercitu  400  militum  et  60  milium  hominum  tam  equitum 
quam  peditum  ad  auxilium  illius  venit  super  fluvium  qui  20 
dicitur  Ysara  ^,  inter  Erini  ""  et  Machini  ^,  ubi  comes  Flandrie 
suum  exercitum  congregaverat ,  comitis  autem  Flandrie 
exercitus  ad  mille  milites  et  ad  ducenta  milia  ^  hominum 

a.  Guise  :  Origni. 


»  Rœulx,  au  sud-ouest  de  Valenciennes  (Nord,  Valenciennes,  Bou-    2  5 
chain)  ;  ne  pas  confondre  avec  Le  Rœulx,  au  nord-est  de  Mons. 
*  Dechy  (Nord,  Douai,  Douai-Sud). 

3  Cfr.  p.  107,  n.  I,  et  voir  notamment  Duvivier,  Actes,  355  et  suiv.; 
coutumes  d'Haspres  concernant  les  cas  de  mort  d'homme  et  de  muti 
lations.  confirmées  en  1197  par  Baudouin  VI.  3o 

4  Guise,  XVIII,  9. 

5  En  juillet  1181  (Cartell.,  I,  102). 
t>  L'Oise. 

7  Origny-Sainte-Benoîte  (Aisne,  Saint-Quentin,  Ribemont)  et  Macqui- 
gny-sur-l'Oise  (Aisne,  Vervins,  Guise).  33 

8  Au  sujet  de  ces  chiffres  invraisemblables,  voir  la  préface. 


Chronicon  Hanoniense  i35 


tam    equitum    quam    peditum   estimabatur  «.    Exercitibus      1181 
autem  illis  congregatis  et  in  malum  Radulphi  de  Cociaco 
paratis,  inducie  per  nuncios  régis  Francorum  et  per  interces- 
sionem  comitis  Hanoniensis  fuerunt  firmate.  Cornes  autem 

5  Hanoniensis  ab  expeditione  illa  rediens,  statim  ad  auxilium 
comitis  Namurcensis  avunculi  sui  super  quadam  guerra  cum 
exercitu  suo  tam  equitum  quam  peditum  properavit  et  cum 
avunculo  suo  castrum  Rocefort  '  obsedit.  Avunculo  autem 
suo  per  tantas  vires  ad  pacem  sibi  honestam  perducto,  comes 

o  Hanoniensis,  qui  et  in  expeditione  comitis  Flandrie  et  avun- 
culi sui  expeditione  in  propriis  expensis  moram  fecerat,  ad 
propria  rediit.  Deinde  suadente  dyabolo  orte  sunt  nimie  inter    Après 
comitem  Flandrie  et  Viromandie  Philippum  et  dominum  ^^    ^    ' 
suum  regem  Francorum  Philippum  discordie.  In  qua  dis- 

,5  cordia  Radulphus  comes  Clarimontis  ^  prepotens  in  con- 
siliis  ipsius  régis,  dicitur  laborasse,  cum  nec  comiti  rex  super 
aliquo  honore  vel  hereditate  videretur  injuriam  inferre,  nec 
comes  adversum  regem  in  aliquo  honore  vel  hereditate  vide- 
retur contrarius;  sed  quisque  in  sua  confidens  feritate  et 

îo  potentia  nimia,  ad  guerram  pervenire  festinavit.  Unde  comes 
assumpta  occasione,  a  Radulpho  comité  Clarimontis  castrum 
suum  Bretuel  ^  quod  ab  eo  tenebat,  sibi  reddendum  requi- 
sivit.  Qui  domini  régis  Frst'ncorum  fultus  auxilio,  castrum 
suum  domino  comiti  reddere  negavit.  Unde  comes  adversus 

2^  regem  ira  succensus,  exercitu  congregato,  in  dominum  regem 
insurrexit.  Ad  cujus  comitis  auxihum  comes  Hanoniensis  ei 
confederatus  et  conjuratus,  Ucet  guerra  contra  regem  Fran- 

a.  A,  Arndt  :  extimabatur;  A^  :  existimabantur;  Guise  :  îestimabatur. 


ï  Rochefort  (Namur,  Dinant,  Rochefort). 
3o       2  Sur  Raoul  de  Clermont,  connétable  de  France  depuis  1164,  cfr.  Car- 
TELLiERi,  I,  107  ;  DE  LÉPiNOis,  Les  comtes  de  Clermont  du  AY«  au  XIII* 
siècle  (MÉM.  DE  la  Soc.  acad.  de  l'Oise,  IX  et  X). 

3  Breteuil  (Oise,  Clermont,  Breteuil)  lui  venait  de  sa  femme  Alix,  fille 
de  Waleran  III  de  Breteuil  et  nièce  de  Louis  VIL   Cette  place  était 
35    comprise  dans  le  Vermandois  et  relevait  par  conséquent  du  comte  de 
Flandre;  cfr.  p.  8S,  2. 


136  Gisleberti 


1181      corum  generum  suum  ei  displiceret  multum,  cum  220  mili- 

tibus  et  iio  servientibus  equitibus  loricatis  venit.   Cornes 

autem   Flandrie   primos  regi   Francorum  inferens  guerre 

27  nov.   assultus  *»,  Noviomum  civitatem  feria  sexta  ante  adventum 

Domini  usque  ad  muros  igné  succendit.  îllinc  cum  comité     5 
Hanoniensi  Monsdidier  transivit.  Comes  autem  Hanoniensis 
pro  guerra  diu  duranda  per  voluntatem  comitis  Flandrie 
120  milites  in  Hanoniam  ad  propria  remisit,  centum  autem 
milites  electos  et  totidem  servientes  équités  loricatos  secum 
in  propriis  expensis  suis  retinuit.  Audivit  autem  comes  Flan-    10 
drie  quod  dominus  rex,  ordinatis  ubique  in  marchia  '  contra 
comitem  Flandrie  militibus  et  servientibus  equitibus  et  pedi- 
tibus  in  civitatibus  et  castris  suis,  ipse  rex  congregato  apud 
Silvanectem  ^  ^  civitatem  exercitu,   terram  ipsius  comitis, 
Valesium  scilicet,   invadere  proponebat.    Milites    equidem   i5 
apud  Crispiacum  ^  manentes,   Hellinus  scilicet  de  Wavrin, 
Flandrie  senescalcus,  et  alii  quidam,  terram  régis  sibi  vici- 
nam  prédis  et  igné  vastaverant.  Itaque  DanmartininGoelia* 
intrantes  et  igné  concremantes,  ibi  milites  multos  et  homines 
pedites  ceperunt,  quorum  insultus  Francis  usque  Parisius  20 
metum  intulerat.  Comes  autem  Flandrie,  relicto  apud  Mons- 
didier comité  Hanoniensi  cum  quibusdam  militibus  et  ser- 
vientibus equitibus  pro  terra  illa  custodienda,  ipse  comes 
Flandrie  cum  multis  militibus  et  servientibus  electis  equiti> 
bus  et  peditibus  per  Causiacum  ^  castrum  suum  et  per  Petre-   25 
fontem  castrum,  quod  tune  in  auxilio  suo  erat  ex  bene- 
volentia  Hugonis  de  Oisi,  domini  tune  castri  illius^,  transivit, 
et  Crispiacum  castrum  suum  nobile  pervenit.  Comes  vero 

a.  Guise  :  insultus.  —  ^.  A,  A^  :  Silvanectum. 


'  Marchia,  la  frontière.  3o 

2  Senlis  (Oise,  Senlis,  Senlis). 

3  Crépy-en- Valois  (Oise,  Senlis,  Crépy). 

4  Cfr.  p.  90,  n.  5.   Le  petit  pays  de  Goële,  au  nord-est  de  Paris,  ne 
survit  que  dans  ce  seul  vocable. 

5  Choisy-au-Bac  (Oise,  Compiègne,  Compiègne).  35 
^  Hugues,  par  son  mariage  avec  Agathe,  était  devenu  maître  de  Pierre- 
fonds;  cfr.  §  91. 


Chronicon  Hanoniense,  i37 


Hanoniensis,  qui  Monsdidier  manebat,  terram  de  Sancto 
Justo  \  Castro  episcopi  Belvacensis,  et  terram  de  Bretuel  igné 
totam,-extra  castra,  combussit,  et  pro  parte  comitis  Fiandrie 
ejus  guerram  contra  hostes  viriliter  et  fideliter  exercuit. 
5  Domino  autem  rege  Francorum  Philippo,  qui  Henricum  ju- 
niorem  '  regem  Anglorum  cum  600  militibus  secum  habebat, 
ad  bellum  contra  comitem  Flandrensem  properante,  cornes 
Fiandrie  undique  homines  suos  in  marchia  constitutos  ad  se 
vocavit;  comiti  autem  Hanoniensi,  ut  ad  se  cum  festinatione 

10  veniret,  mandavit.  Qui  super  hoc  comes  Hanoniensis  fes- 
tinus  Torotam  ^  castrum  propter  nimiam  aquarum  inun- 
dationem  vix  transivit;  sed  tamen  cum  labore  nimio  tran- 
siens,  Causiaci  pernoctavit.  In  crastino  vero  Crispiacum 
venit.  Cui  comes  ad  hospitandum  largius  et  equorum  pabula 

i5  copiosius  habenda,  viilam  fenis'»*,  vino,  frumento,  avena  et 
ceteris  pabulis  refertam  concessit.  Inimiciciis  autem  inter 
dominum  regem  Francie  et  comitem  Fiandrie  invalescenti- 
bus,  utrinque  per  duos  dies  ad  bellum  armali  fuerunt.  Ubi 
comes  Fiandrie  primum  bellum  exercendum  comiti  Hano- 

20  niensi  commisit,  ad  quod  comes  Hanoniensis  armatus  vexil- 
lum  suum,  quod  baneria  dicitur,  cuidam  commilitoni  et 
fideli  suo  Hugoni  de  Croiz,  militi  forti  et  magno,  animoso  et 
sapienti,  gerendum  commisit.  Armatis  itaque  ad  bellum 
domino  rege  Francorum  ex  una  parte  et  comité  Flandrensi 

25  ex  alia,  Deo  volente  ad  bellum  nequaquam  pervenerunt.  Cum 
autem  comes  Hanoniensis  m  terra  Valesii  moram  faceret, 
comes  Flandrensis  dominum  comitem  Hanoniensem  apud 
Mondisdier  pro  terra  illa  custodienda  remisit.  lUuc  autem  in 
absentia  comitis   Hanoniensis  Henricus  ^  juvenis,  necdum 

3o       a.  Arndt  :  viilam  Feniz. 


»  Saint-Just-en-Chaussée  (Oise,  Clermont,  Saint-Just). 

*  Henri  au  court  Mantel,  fils  de  Henri  II;  cfr.  §  48,  p.  83,  n.  4. 

3  Thourotte  (Oise,  Compiègne,  Ribecourt). 

4  Arndt  a  pris  fcnis  pour  le  nom  d'une  localité.  Rad.  de  Diceto  (SS., 
33    XXVII,  272)  parle  au  contraire  de  la  pénurie  de  vivres  dont  souffrit  le 

comte  de  Flandre  à  Crépy. 

5  Henri,  qui  fut  duc  de  Brabant  de  1 190  à  1235. 


1 38  Gisleberti 


1181 


miles,  ducis  Lovaniensis  Godefridi  filius,  cum  3o  militibus 
et  totidem  servientibus  equitibus  venit,  et  in  propriis  expen- 
sis  comitis  Fiandrie  in  illo  exercitu  fuit.  Adveniente  auteni 
25  déc.    sancta  Domini  nativitate,  inducie  usque  ad  octavam  epypha- 

1182     nie  inter  dominum  regem  Francorum  et  comitem  Fiandrie  b 
13  janv.  fuerunt  firmate.  Cornes  autem  Hanoniensis,  qui  in  propriis 
expensis  semper  in  guerra  illa  fuerat,  ad  propria  rediit. 
Ducis  autem  Lovaniensis  filius  Henricus,  qui  in  expensis - 
comitis  Fiandrie  fuerat,  pre  cunctis  apud  comitem  Fiandrie 
gratiam  obtinuit.  Mora  comitis  Hanoniensis  eundo  ad  guer-    10 
ram,  et  ibi  morapdo  et  inde  redeundo,   spatium  quinque 
septimanarum  continuit;  expensa  autem  comitis  Hanoniensis 
fuit  in  i85o^  marcis  argenti  magno  pondo.  Post  octavam  vero 
epyphanie  %  eodem  tempore  et  anno  iterum  ad  guerram  et 
dominus  rex  Francorum  et  comas  Fiandrie  reversi  sunt.    i3 
Unde  comes  Fiandrie  comitem  Hanonie,  quem  ad  omnes 
nécessitâtes  suas  paratum  semper  habebat,  ad  eandem  guer- 
ram ad  auxilium  sibi  tanquam  confederatum  et  juratum 
suum  submonuit.    Comes    autem    Hanoniensis   secundum 
ipsius  comitis  Fiandrie  dispositionem  cum  80  militibus  et  to-   20 
tidem  servientibus  equitibus  loricatis  in  auxilium  ejus  apud 
Mondisdier  venit,  et  in  villa  que  Faveroles  '  dicitur,  propc 
Mondisdier,  hospitatus  est.  Comité  autem  Fiandrie  apud 
Mondisdier  quandoque  quiescente,  comes  Hanonie  cum  suis 
et  cum  quibusdam  Flandrensibus  tempore  frigido  et  pluvioso   35 
equitabat.  In  qua  equitatione  comes  Hanoniensis  per  mar- 
chias  illas  terram  régis  usque  Compendium  et  usque  in  Bel- 
vacensem  ^  regionem  igné  et  prédis  vastavit.  Quo  incendio 
Novam  Villam  Régis  *  in  Belvacesio  combussit,  unde  quam- 
plures  et  graves  labores  sustinuit.  Adveniente  autem  tem-  3o 

a.  A,  Arndt  :  in  propriis  expensis;  Guise  :  in  expensis  —  b.  Guise  :  1800. 


'  Guise,  XVIII.  10. 

"  Faverolles  (Somme,  Montdidier,  Montdidier). 

3  Le  Beauvaisis. 

4  La  Neuville-Roy  (Oise,  Clermont,  Saint-Just).  35 


Chronicon  Hanoniense.  139 


pore  quadragesimali,  firmatis  utrinque  induciis,  cornes  1182 
Hanoniensis,  qui  in  propriis  expensis  eundo  ad  guerram  et 
ibi  morando  et  redeundo  sex  ebdomadas  compleverat,  ad 
propria  rediit.  Comitis  autem  Hanoniensis  expensa  fuit  in 
5  1600  marcis  argenti  magno  pondo.  Ducis  autem  Lovaniensis 
filius  Henricus,  qui  Mathildem  comitis  Boloniensis  filiam, 
comitis  Flandrie  neptem  %  habebat  uxorem,  cum  40  militibus 
et  totidem  servientibus  equitibus  et  10  balistariis'  ad  exer- 
citum  illum  venit,  et  in  expensis  comitis  Flandrie  prorsus 

10  fuit;  attamen  pre  cunctis  apud  eum  gratiam  adeptus  est.  In 
exercitu  comitis  Hanoniensis  ante  natale  et  post  natale  Domini 
fuerunt  milites  strenui,  fama  probitatis  et  scientie  preclari, 
Evrardus  Rado,  Eustacius  junior  de  Ruez,  Willelmus  frater 
comitis,  Eustacius  de  Lens,  Nicholaus  de  Barbencione,  Osto 

i5  de  Trasiniis,  Walterus  de  Warini  ^  Rogerus  de  Condato, 
Walterus  de  Blanden*  et  frater  ejus  Gerardus  de  Waldripont, 
Almannus  de  Provi,  Polius  de  Vileir,  Nicholaus  de  Peruwez, 
Balduinus''  filius  ejus^  Hugo  de  Croiz,  Walterus  de  Fontanis, 
Wido  et  Fulco  fratres  ejus,  Walterus  et  Arnulphus  de  Goi^ 

20  nepotes  eorum,  Heluinus  de  Turri^,  Wilelmus  de  Ansen, 

rt.  ^rwû'^  .•  Baldericus. 


'  Mathilde,  fille  de  Mathieu  de  Flandre.  Les  conventions  relatives  à  ce 
mariage  datent  de  1179  :  Wauters,  Anafectes  de  diplomatique,  C.  R.  H., 
4«  série,  VII,  135  et  138;  la  dot  de  Mathilde  devait  se  composer  de 
25  Bruxelles,  Vilvorde,  Leeuw-Saint-Pierre  (plutôt  que  Léau,  qu'indique 
Wauters),  Uccle,  Ruysbroeck,  et  tout  ce  que  le  duc  possède  entre  la 
Flandre  et  la  Zuene  (affluent  de  la  Senne). 

2  Balistarii,  arbalétriers. 

3  Wargnies  (Nord,  Avesnes,  Le  Quesnoy-Ouest). 
3o       4  Blandain  (Hainaut,  Tournai,  Templeuve). 

5  Sur  Baudouin  de  Péruwelz,  cfr.  pp.  142,  15,  et  274,  13. 

6  Gouy  lez-Piéton  (Hainaut,  Charleroi,  SenefFe). 

7  Sont  cités  :  Rodulfus  de  Turri,   11 17  (Devillers,  Descr.,  V,  m); 
1120-1127  ^DuviviER,  Hainaut,  535);   1142  {Ibid..  559);   1150-1171  {Chartes 

35  inédites.  n«  33);  Stephanus  de  Turs,  T128  {Hain.,  537);  Gossuinus  de  Turri. 
1164  (Devillers,  Descr.,  V,  118);  Adam  de  Turri,  1168  {Ibid.,  I,  25^3); 
Helluinus  de  Turri,  11 77  {Ibid.,  II,  77).  Le  Carpentier,  II,  pp.  1042-1046, 
qui  consacre  plusieurs  pages  aux  diverses  seigneuries  dites  de  la  Tour,  ne 
dit  pas  où  était  située  celle  qui,  dans  le  Cambrésis,  portait  ce  nom. 


ï  40  Gisleberti 


[182  Walterus  de  Birbais,  minimus  corpore,  maximus  animo, 
Egidius  de  Bermeren  N  Boverus«  frater  ejus,  Richardusde 
Orca',  WillelmusFlaons*^  Baldricus  de  Roisin,  Gerardusde 
Malcicort,  Nicholaus  agnomine  Monachus,  Johannes  Cor- 
nutus^  Renerus  de  Trith,  Balduinuset  RenardusdeStrepiS  '> 
et  quamplures  alii  tam  majores  quam  minores. 

[100]  Anno  Domini  II82^  cum  dominus  cornes  Hanonien- 
sis  ad  quoddam  tornamentum  tempore  autumpnali  apud 
Ascam*^^  esset  in  parte  Advallensium,  sicut  consuetudo  erat 
Hanoniensium  contra  Flandrenses,  et  in  ilio  tornamento  esset  10 
Henricus  ducis  Lovaniensis  tilius,  necdum  miles  ^  homines 
ducis,  quodam  malo  instructi  consilio,  comiti  Hanoniensi  et 
suis  tornamento  intendentibus  rapuerunt  hernesia^  sua, 
scilicet  vestes,  palefridos,  runcinos  et  hujusmodi.  Quo  audito 
cornes  super  hoc  Henricum,  ducis  Godefridi  filium,  requisivit  i5 
ut  hernesia  sua,  que  homines  sui  rapuerant  et  in  terram 

a.  Arndt  :  Bonerus;  Guise,  A^  :  Boverus.  —  b.  A,  Arndt  :  Flauns; 
Guise  :  Flavus.  —  c  A,  Arndt  :  Astam;  Guise  :  Aseam. 


I  Bermerain  (Nord,  Cambrai,  Solesmes). 

3  Orca.    Orcq,    à   l'ouest   de   Tournai,   était   en    Flandre.    PlustewTS    20 
seigneurs  d'Orcq  sont  cités  dans  les  Preuves  de  V Histoire  des  châtelains  de 
Tournai,  de  M.  D'Herbomez  (t.  II). 

3  On  pourrait  être  tenté  de  croire  avec  Ménilglaise  qu'il  faut,  suivant 
la  leçon  de  Guise,  lire  Flavus;  mais  la  charte  pénale  de  1 200  porte  distinc- 
tement   Willelmus  Flaons  (Devillers,  Chartes  du  comté  de  Hainaut  de    25 
ran  1200,  publication  extraordinaire  du  Cercle  archéologique  de  Mons, 
planche  II).  On  rapprochera  cette  épithète  du  vieux  français>^n,  sorte 

de  pâtisserie  (flan).  Godefroid,  IV,  24,  cite  le  nom  propre  Flanet,  petit 

flan. 

4  Sur  Jean  Cornu,  cfr.  §  146;  il  mourut  en  11 89  (§  158).  ^o 

5  Strépy  (Hainaut,  Soignies,  Le  Rœulx). 

6  Guise,  XVIII,  11. 

7  Ascam,  soit  Assche  au  nord  de  Bruxelles,  soit  Asch  en  Betuwe  ; 
Cfr.  p.  16,  n.  I.  Arndt  avait  proposé  Ath,  qui  faisait  partie  du  Hainaut, 

et  Ménilglaise  (II,  277)  Ast,  dépendance  de  Gossoncourt,  en  Hesbaye.        35 

8  On  remarquera  qu'il  est  marié  (§  99),  mais  non  encore  chevalier. 

9  Hernesia,  harnois,  comprenant  les  vêtements,  les  chevaux  {palefridos), 
les  bêtes  de  somme  {runcinos). 


Chronicon  Hanoniense.  141 


suam  deduxerant,  redderet.  Ipseautem  Henricus  ducis  tilius      1182 
et  ejus  pater  restitui  fecerunt  mediam  partem,  aliam  promit- 
tentes  reddere  in  termine  constituto.  Dum  autem  alia  pars 
reddenda  reqùirebatur,  ipse  Henricus  circiter  festum  sancti     Vers 
5   Martini  firmitatem  quamdam  que  a  comité  Hanoniensi  in^®"°°^- 
Brabantia  tenebatur,  scilicet  Wasnacham  %  comité  impro- 
viso,  ipsiusque  firmitatis  possessore  non  premeditato,  violen- 
ter occupavit,  et  eam  hominibus  et  armis  munivit.   Quod 
audiens  comes,  undique  amicos  suos  ad  auxilium  suum  invi- 

îo  tans,  exercitumque  suum  summovens  cum  paucis  militibus 
Braniam-Wilhoticam  venit,  et  inde  Tubisam  *  firmitatem, 
que  a  duce  Lovaniensi  tenebatur,  occupavit  et  eam  homini- 
bus et  armis  et  victualibus  munivit,  et  novis  fossatis  et  bere- 
fectis  ^  informa  vit,  congregatoque  exercitu  magno,  in  quo 

i3  secum  habuit  Hugonem  Sancti  Pauli  comitem,  sororium 
suum  *,  et  Radulphum  de  Coci,  qui  eciam  sororem  suam 
Agnetem  habuerat  uxorem  ^,  et  Manasserum  comitem 
Retensem  consobrinum  suum  ^,  et  episcopum  Laudunen- 
sem  ^  et  ejus  fratrem  Rainaldum  de  Roseto,  consobrinos 

20  suos,  et  Robertum  de  Petraponte,  consanguineum  suum  ^, 


1  Ce  ne  peut  être  Vissenaeken,  près  de  Tirlemont,  mais,  comme  le  dit 
Ménilglaise,  II,  220,  une  forteresse  située  à  l'ouest  de  Hal.  sur  la  hauteur 
de  Bellinghen,  dont  une  dépendance  porte  encore  le  nom  de  Hoesnaken, 
par  conséquent  sur  la  limite  du  Brabanl^  hennuyer  et  du  comté  de 

23  Louvain:  cfr.  Matthieu,  Histoire  d'En ghien,  I,  46.  Le  5  mai  1256,  Siger 
d'Enghien  déclare  tenir  du  duc  de  Brabant  «  le  Wannake  que  mes  frères 
reprist  dou  vou  ancesseur  »,  Duvivier,  La  Querelle,  etc.,  II,  412. 

2  Tubize  (Brabant,  Nivelles,  Nivelles). 

3  Bcrcfectum,  bcrfroi  (Godefroy,  I,  624);  machine  de  guerre  en  forme 
3o   de  tour  portée  sur  quatre  roues. 

4  Hugues  IV  (i  174-12 151,  époux  d'Yolande,  fille  de  Baudouin  IV. 

5  Cfr.  §  35,  P-  68,  14-19- 

<>  Manassès  III  de  Rethel  (f  vers  1200),  fils  de  Béatrice,  sœur  d'Alix  de 
Namur  (p.  65,  n.  2\. 
35       7  Roger,  évêque  de  Laon,  et  son  frère  Renaud  de  Rozoy,  fils  d'Eli- 
sabeth, sœur  d'Alix  de  Namur  (p.  63,  n.  6,  et  64,  n.  2). 

^  Robert  de  Pierrepont,  fils  de  Hugues  et  de  Clémence  de  Rethel, 
fille  de  Béatrice  de  Namur  (p.  65,  n.  2);  cfr.  §  33  et  d'Herbomez,  Chartes 
de  Saint-Martin  de  Tournai,  n»  152,  1190. 


142  Gisleberti 


1182      Radulphum  de  Tur  \  Gaufridum  de  Baleham  %  Widonem 
de  Cheri  et  ejus  fratres  Rainaldum  et  Balduinum  de  Doq- 
cheri,   consanguineos  suos  ^,    Radulphum  comitem   Sues- 
sionensem  *  et  ejus  fratrem  Johannem  dominum  Nigelle, 
amicos  suos,   filiorum   suorum   consanguineos,  muitosque 
Flandrie  nobiles  suosque  Hanonienses,  Jacobum  de  Avethnis, 
Hugonem  de  Oisi,  Rassonem  de  Gavra,  Gerardum  de  Sancto 
Oberto,  Evrardum  Radonem,   Nicholaum  et  Hugonem  de 
Ruminio,  Nicholaum  de  Barbencione,  Eustacium  seniorem 
de  Ruez  et  Eustacium  filium  ejus,  Ostonem  de  Trasiniis, 
Walterum  de  Warini,  Balduinum  et  Matheum  de  Waliain- 
coi^,  Renerum  de  Trith,  Willelmum  fratrem  ipsius  comitis, 
Almannum  de  Provi,  Gerardum  de  Waldripont,  VValierum 
de  Fontanis  et  fratres  ejus,  Egidium  de  Cimaco  '',  Nicholaum 
de  Peruwez  ^  et  Balduinum  filium  ejus,  Walterum  de  Lens 
et  Eustachium  filium  ejus,  Gossuinum  de  Aenghien,  Wal- 
terum de  Hunecort,  Bernardum  de  Sancto  Walerio^  virum 
potentissim um,  castellanu m  de  Belmeiz ^,  H ugonem  de  Ruet  ^ 
Hoelum  de  Kavren,  Karolum  de  Frasne  senem,  Polium  de 
Vileirs,  Balduinum  de  Strepi,  Rogerum  de  Condato,  Hugo- 
nem de  Croiz,  Balduinum  Alontensem,  Henricum  Bincen- 
sem,   Gislenum    Bellimontis    castellanos,    Johannem    Cor- 
nutum,    Baldericum  de   Roisin,   Gerardum  Makrellum  de 


a    Arndt  :  Cyniaco.  —  b.  Arndt  :  Pervv'ez. 


ï  Raoul  du  Thour,  fils  d'Alice,  petite-fille  de  Baudouin  II  (p.  54,  n.  6).    aS 

2  Geoffroy  de  Balham,  fils  d'une  sœur  de  la  dite  Alice  (p.  54,  n.  9^. 

3  Une  autre  sœur  avait  épousé  successivement  le  sire  de  Sery  et  le 
sire  de  Donchery  (p.  54,  n.  7  et  8). 

4  Raoul  et  Jean  étaient  frères  de  Conon  (f  1 180)  et  cousins  de  Philippe 
d'Alsace  (§  31,  p.  56,  n   7),  par  conséquent  aussi  de  Marguerite  d'Alsace;    3o 
c'est  pourquoi  (jislebert  les  dit  cousins  des  fils  de  Baudouin  V. 

5  Saint- Valérv'-sur-Somme  (Somme,  Abbeville,  Saint-Valéry). 

6  Beaumetz  (Somme,  Doullens,  Bernaville)  ou  Beaumetz-les-Cambrai 
(Pas-de-Calais,  Arras,  Bertincourt). 

7  Rœulx  (Nord,  Valenciennes,  Bouchain);  ne  pas  confondre  avec  Le    33 
Rœulx  (Hainaut). 


Chfonicon  Hanoniense.  \^3 


Denen  senem,  Stephanum  de  Denen,  Gerardum  de  Malci-  1182 
cort,  Willelmum  de  Hausi,  Simonem  de  Aunoit',  Fulconem 
de  Semeriis  '  senem,  multosque  alios,  multosque  de  terra 
avunculi  sui  comitis  Namurcensis  milites.  Dominas  cornes 
b  Hanoniensis  viliam  in  Brabantia  Lembecham  ^  in  comitatu 
Hanoniensi  sitam,  quam  noviter  a  fideli  suo  Gossuino  de 
Aenghien  in  vadio  acceperat,  quam  ipse  Gossuinus  a  Wal- 
tero  de  Lens  in  feodo  tenebat  et  eandem  Walterus  a  comité 
Hanoniensi  ex  stagio  Montensis  castri  tenebat,  firmare  pro- 
ie posuit.  Dux  autem  Lovaniensis  Godefridus  et  ejus  filius  Hen- 
ricus,  quia  Sancta  Gertrudis  Nivellensis  in  potestate  illa 
quedam  bona,  sed  pauca  tamen,  habere  dicebatur,  cujus 
sancte  dux  Lovaniensis  se  esse  advocatum  *  asserit,  firmi- 
tatem  fieri  contradixerunt  et  suum  econtra  exercitum  com- 
i5  moverunt.  Dominus  autem  comes  super  hoc  domini  comitis 
Flandrie  Philippi  auxilium,  tamquam  confederati  et  jurati 
sui,  requisierat,  tamquam  ei  cui  ad  omnia  pro  voluntate  sua 
servierat,  hac  tamen  intentione  ut  si  comes  Flandrie  ei 
auxilium  non  ferret,  saltem  ei  nocere  non  vellet.  Comes 
30  autem  Flandrie  ad  ipsum  locum  accedens,  congregatis  cir- 

citer  adventum  Domini  exercitibus  illis,  comité  Hanoniensi  ^   Jo^^Qy 
vires  ad  firmitatem  illam,  licet  duce  invito,  faciendam  suffi- 
cientes  habente,  habitis  hinc  inde  consiliis,  comitem  Hano- 
niensem  ad  hoc  precibus  et  blandiciis  coegit,  quod  comes 
25  Hanoniensis  inducias  firmandi  et  treugas  guerre  duci  con-     1183 
cessit  usque  ad  octavas  epiphanie  sequentis.  Dominus  autem   ^^  ^^'^^' 
comes  Flandrie  comiti  Hanoniensi  promisit  quod,  intellecta 
"intérim  juris  sui  veritate,  eum  et  in  hiis  et  in  aliis  diligenter 
et  fideliter  juvaret,  consulens  ei  ut  non  minus  ad  guerram 
3o  cum  quotcumque  habere  posset,  tam  equitibus  quam  pedi- 
tibus,  sibi  provideret. 


ï  Aulnoy  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud).  Simon  d'Aulnoy 
figure  dans  une  charte  de  1190  (Duvivier,  Hainaut,  653)  :  accord  garanti 
par  la  Paix  de  Valenciennes. 
3  S       *  Sémeries  (Nord,  Avesnes,  Avesnes-Nôrd). 

3  Lembecq  se  trouvait  en  effet  dans  la  partie  de  l'ancien  Brabant, 
devenue  hennuyère. 

4  Les  comtes  de  Louvain  étaient  avoués  de  Sainte-Gertrude  de  Nivelles. 


1 44  Gisleberti 


1183         [101]  Intérim  autem  '  dominas  comes  Hanoniensis  cum 
predictis  amicis  suis,  scilicet  comité  Retensi,  episcopo  Lau- 
dunensi  et  fratre  ejus  Rainaldo,  Radulpho  de  Cocy,  Nicholao 
de   Ruminio,   Widone  de  Chéri,   Gaufrido  et  Ernoldo   de 
Baleham,  Roberto  de  Petraponte  et  multis  aliis,  in  villa  que   .5 
dicitur  Vinoiz  '  colloquium  habuit  super  auxilio  sibi  in  here- 
ditate  sua  reiinenda  ferendo.  Qui  omnes  ad  auxilium  suum 
cum  omnibus  electis  militibus,  quos  habere  potuerunt,  vene- 
runt.  Intérim  eciam  dominus  comes  ad  tornamentum  inter 
Brainam  et  Suessionem  sine  armis  transivit  et  in  utraque   10 
parte  quotcumque  poterat  milites  ad   auxilium  suum  pre- 
13  janv.  cibus  et  promissis  convertit.  In  octavis  autem  epyphanie, 
congregatis  in  Montibus  multis  militibus  cum  armis,  comes 
Flandrie  illuc  ad  comitem  Hanoniensem  et  ad  sororem  suam 
Margharetam  comitissam  et  filios  satis  tunctemporis  parvos    i5 
accessit,  auxilium  et  consiiium  in  his  et  in  aliis  maximum 
eis  promittens,  et  in  crastino  cum  comité  Hanoniensi  ad 
ipsam  villam  Lembecham  accessit,  ubi  dominus  comes  totum 
exercitum  suum  adunaverat,  qui  omnes  predictos  amicos 
sucs  et  alios  multos  et  de  imperio  et  de  regno  Francie  et  20 
homines  suos  Hanonienses  jam  nominatos  habebat.  Videns 
autem  comes  Flandrie  nimias  comitis  Hanoniensis  contra 
ducem  Lovaniensem  vires,  treugas  ab  ipso  comité  Hano- 
niensi precibus  multiplicatis  et  blandiciis  admixtis  requisivit 
usque  ad  reditum  ducis  Godefridi  a  Jherosolimis,  qui  tune  a5 
cruce  Domini  signatus  erat\  Quibus  treugis  dandis  comes 
Hanoniensis,  in  viribus  suis  et  in  jure  suo  confidens,  admo- 
dum  extitit  contranus.  Comes  autem   Flandrie  Philippus 
potentissimus,  dilectionem  ducis  Lovaniensis  et  Henrici  fiiii 


14  janv. 


1  Guise,  XVIII,  12,  résume  les  §  101-103.  3o 

2  Vinoiz.  X'est-ce  pas  Vigneux  au  sud-est  de  Vervins  (Aisne,  Laon, 
Vervins).^ 

3  Cette  trêve  fut  conclue  à  l'intervention  de  l'archevêque  Philippe  de 
Cologne,  comme  le  montre  la  lettre  du  moine  Guibert  de  Gembloux 
adressée  à  ce  prélat  (WauTERS,  Fragments  inédits  concer?iant  l'ancienne  33 
abbaye  de  Gembloux,  Bull.  Comm.  Hist.,  4"  série,  II,  278).  Gislebert  ne 
parle  pas  de  ce  lait.  Le  retour  de  Godefroid  III  de  la  croisade  eut  lieu 
pendant  l'été  de  11 84  (Cartellieri,  I,  151,  n.  2). 


Chronicon  Hanoniense.  145 


sui  preponens,  et  debitum  comitis  Hanoniensis  postponens     1182 
auxilium,  dixit  et  asseruit  manifeste,  quod  firmitatem  ibi 
nuUatenus  fieri  permitteret  et  si  cornes  Hanoniensis  super 
hoc  precibus  ejus  non  acquiesceret,  ipse  ducem  Lovaniensem 

5  juvaret.  Cornes  autem  Hanoniensis  ut  serviciorum  comiti 
Flandrie  exhibitorum  grates  non  amitteret,  sed  sperans  quod 
adhuc  gratiam  iilius  aliquando  mereretur  obtinere,  de  homi- 
num  et  amicorum  suorum  consilio,  licet  dolens,  treugas 
concessit  usque  post  reditum  ducis  Godefridi  a  Jherosolimis. 

10  O  mala  Lembecha  per  quam,  motis  per  imperium  et  per 
regnum  Francorum  nimiis  inimiciciis,  inde  comitatus  Hano- 
niensis longe  lateque  supervenientibus  exercitibus  in  majori 
parte  igné  concrematus  est!  O  mala  Lembecha  per  quam 
ducis  Lovaniensis  terra  sepius  prédis  et  igné  vastata  est! 

i5  O  mala  Lembecha  per  quam  Henricus  comes  Namurcensis 
castrum  suum  Namurcum  et  ejus  dominium  amisit,  et  Hen- 
ricus comes  Campanensis,  multis  factis  expensis,  exercitus 
magnos  conimovit,  sed  non  profecit!  O  mala  Lembecha  per 
quam  Jacobi  de  Avethnis  terra  in  majori  parte  prédis  multis 

20  et  magnis  factis  et  igné  vastata  est!  O  mala  Lembecha  per 
quam  sepedictus  comes  Flandrie  Philippus  potentissimus 
una  die  civitatem  unam  *  et  castra  65  amisit,  sicut  in  subse- 
quentibusplenius  de  singulis  predictis  manifestabitur. 

[102]  Eodem  tempore  hyemali,  supradicto  anno,  scilicet 
35  Domini  1182,  Henricus  comes  Namurcensis  et  Lusceleborch 
apud  Lusceleborch  egrotavit;  et  cum  duos  oculos  haberet 
quorum  unius  lumen  a  multis  annis  extinctum  erat,  alterius 
lumen  Deo  volente  amisit;  itaque,  toto  oculorum  lumine 
perdito,  cecatus  est.  Quo  audito  nepos  ejus  comes  Hanonien- 
3o  sis  eum  visitare  festinavit,  dui  comes  Namurcensis  a  nobili- 
bus  terre  iilius  et  familiaribus et  burgensibusde  Lusceleborch 
novas  fecit  fieri  securitates  \  Quas  quidem  securitates  et 


»  Amiens,  cfr.  §  ii8. 

"  De  Reiffenberg,  Monuments,  I,  a  publié  deux  chartes  :  l'une  (p.  307), 

35   datée  d'avril  1183.  par  laquelle  Raoul  de  Zahringen,  évêque  de  Liège, 

renonce  en  laveur  de  son  cousin,  Baudouin  V  de  Hainaut.  à  tous  les 

10 


146 


Gisleberti 


1182 


hominia  comiti  Hanoniensi  milites'  fecerunt  Wildncus  de 
Walcort-,  Arnulphus  de  Lusceleborch  et  Johanoes  films 
eius  Walterus  de  Weis  '  et  Richardus  et  Walterus  fih.  e)us, 
Wildericus  de  Lusceleborch  et  Elizabeth  uxor  et  Arnulphus 
eorum  filius,  Hessello  *  de  Bretengis  advocatus  de  Luscele-  5 
borch  et  Robertus  frater  ejus,  Cono  de  Orwe  N  Arnulphus  et 
Cono  et  Egidius  filii  ejus,  Arnulphus  de  Roketa',  ipsms  Cono- 

droits  qu'il  pouvait  avoir  sur  l'héritage  de  leur  oncle,  Henri  de  Namur  i 
U^econde  (p   127).  qui  porte  la  date  du  ."  avril  .184,  émane  de  Henr, 
•AveÏÏefu    confinant  l'acte  qu'il  ava.t  fa.t  en  juin  nôj,  en  faveur  de    .0 
a  lœur  AU.   transporte  à  son  neveu,  le  comte  de  Ha.naut,  tous  se 
alleux.  Cet  acte  porte  la  signature  de  plus.eurs  vassaux  °a-uro.s; ,  es 
rédigé  par  Robert,  notaire  et  prévôt  de  l'éghse  Samt-P.erre  a  Namur  e 
GaiLrtus.  chanoine  de  la  même  égUse.  On  s'est  étonne  (Arndt,  .4) 
qu'il  ne  coï;cidât,  n>  pour  la  date  n,  pour  le  nom  des  témoms,  avec  celu.    .  5 
que  signale  G.slebert,  mais  .1  faut  remarquer  que  ceux-ci,  dans  le  texe 
du  chroniqueur,  sont  exclusivement  luxembourgeois;  il  est  donc  probable 
que  Gislebert  a  eu  sous  les  yeux  un  troisième  acte  de  même  teneur  que 
le  second,  mais  antérieur. 

.  Les  éditeurs  de  Gislebert  ont  été  embarrassés  par  un  certam  nombre  ,0 
des  noms  de  lieux  qui  suivent,  et  n'ont  pas  réussi  à  les  identifier.  La 
plupart  des  personnages  se  retrouvent  dans  une  lettre  adressée  en  1192  a 
Henri  VI  par  le  chapitre  d'Echternach  (SS.,  XXIII,  89)  :  ^7'"^7/' 
Castro  Rupis.  Cuono  frater  efus  de  Belfere.  Walterus  de  W.lz  e,  de  Belfur, 
(Beaufort,  au  sud-est  de  Diekirch),  Walterus  nef  os  ejus  de  Mesenburg  :5 
Anselmus  de  Kavelre,  Wezel  de  Zohera  (Zolwer,  Soleuvre,  au  sud-ouest 
de  Luxembourg)  et  frater  ejus  Rohertus  de  Birtinga.  Johannes  de  WUre 
et  de  Burscheth.  Godefridus  de  Asch  et  Henricus  de  H am  frater  ejus  de 
Moseldinga.  Herbrandus  de  Falkenstein,  Walterus  et  Cuono  de  Ruolant. 

'  Wèry  III  de  Walcourt,  fils  de  Thierry  et  de  Mathilde  de  Laroche   3o 
(D  11  n  <;),  tenait  de  sa  mère  plusieurs  fiefs  luxembourgeois. 

3  H^m,  Wilt^,  sur  la  Wilt2,  au  nord-ouest  de  Diek.rch.  Gauthier  de 
Wiltz  est  cité  en  1 194  (mrub,  II,  LXXVI).  „  ,    , 

4  Bertholet,  IV,  pr.  XXIX  :  Wecelo  advocatus:  frater  ejus  Robertus; 
MRUB    II    n»  69  :  Wecelo  et  Robertus  de  Bretingen,  1184;  Ibtd.,  n«  146:    35 
Robertus  'de  Bertinge.  Probablement  Bertringen  (BertrangeJ,  à  l'ouest  de 

Luxembourg.  ,, 

5  Cono  d'Ouren  (Prusse  rhénane,  cercle  de  Prum),  cite  1174  (mRUB,  11, 
LXXXl);  ses  fils  Arnoul,  Cono  et  Gilles,  cités  1184,  1200,  1210. 

6  Larochette  (Fais)  sur  la  Weisse  Ernz,  affluent  de  la  Sûre,  au  sud-est    40 
de  Diekirch. 


Chronicon  Hanoniense,  147 


nis  frater,  Johannes  de  Bursi  ',  Helbrannus  de  Falconpire%  1182 
Radulphus,  Anselmus,  Henricus,  Fredericus  de  Cavelre  '^  ^ 
fratres,  Nicholaus  de  Betengis*,  Rogerus  et  Menis  de  Husden- 
gis  ^  filius  ejus,  Hermannus  de  Niumaia  *  ^,  Walterus  de  Mese- 
borch^  Matheus  de  Rokengis  ^  Theodericus  de  Rulant  ^ 
Steppo  et  Henricus  de  Erloncort",  Bartholomeus  de  Ascha", 
Godefridus,  Henricus,  Wiilelmus,  filii  ejus,  et  cum  istis 
quidam  alii  milites  et  servientes  et  burgenses. 

1103]  Anno  "  Domini  II82•^'^  tempore  quadragesimali, 
penitentiali  ebdomada  ante  pascha  Domini,  Elizabeth  nobi-  26 mars 
lissima  Flandrie  et  Viromandie  comitissa,  Philippi  comitis 

a.  Arndt  :  Cavena.  —  b.  Arndt  :  Ninnaia.  —  c.  A,  A',  Arndt  :  1183. 


»  Jean  de  Burscheid,  au  nord-ouest  de  Diekirch,  cité  1163,  1194  (mrub, 
II,  LXXIII). 
i5        '  Falkenstein  (près  Vianden).  Herbrand  cité  1 192-1206,  lèid.,  LXXV. 

3  Kahler  (ou  Kehlen),  près  de  Kapellen,  au  nord-ouest  de  Luxembourg. 
Anse/mus  de  Kavelre,  cité  1184  (mrub,  II,  no  69);  Henricus  et  Fredericus 
fratres  de  Kalre,  1 190-1209  {Ibid.,  n®  187). 

4  Probablement  Bettingen,  sur  la  Prûm  (Prusse  rhénane,  cercle  de 
20   Bitburg),  car  Nicolas  de  Bettingen  est  cité  1185,  mrub,  II,  n»  70,  dans 

une  donation  à  Saint-Thomas  sur  la  Kyll. 

5  Roger  et  Menis,  son  fils,  de  Useldingen,  près  Mersch  {Roger  de 
Unseldingen,  1182,  Bertholet,  IV,  pr.  XXIX);  son  fils  y  est"  nommé 
Petrus. 

a5        6  Hermann  de  Neumagen,  sur  la  ^foselle  (cercle  de  Berncastel,  cité 
II73-II93,  MRUB,  II,  LXXXI). 

7  Gautier  de  Meisenburg,  près  Fils,  cité  1194  {Ibid,,  LXXIX)  et  1182 
(Bertholet,  IV,  pr.  XXIX). 

8  Reckingen-sur-l'Eisch,  au  nord-ouest  de  Mersch. 

3o        9  Thierry  de  Reuland  (cercle  de  Malmédy),  cité  1171,  1185  ijbid., 
LXXXII). 

«o  Arloncourt,  dépendance  de  Longvilly  (Luxembourg,  Bastogne). 
Erlino  curtis  est  cité  déjà  en  771  (mrub,  I,  27). 

"  Barthélémy  d'Esch-sur-la-Sûre,  cité  1182  {Jbid.,  II,  LXXII),  et  ses 
33    fils  Godefroid,  Henri,  Guillaume  (Bertholet,  IV,  pr.  XXIX). 
"  Guise,  XVIII,  13,  jusqu'à  :  contramandavit. 
•3  Sur  cette  date,  cfr.  Cartellieri,  I,  Beilage,  XII. 


I  ^8  Gisleherti 


1182  uxor,a  FlandrensibusetViromandensibjsplurimum  dilecta, 
a  seculo  migravit.  Pro  cujus  morte  Philippus  cornes  Fiandrie, 
timens  terram  Viromandiam  perdere,  plurimum  doluit, 
quod  comiti  Hanoniensi  significavit,  et  ei  ut  ad  se  accederet 
pro  consilio  habendo  mandavit.  Dominus  autem  rex  Fran-  5 
corum  cum  comitissa  Bellimontis  Aenora,  ipsius  Elizabeth 
sorore,  ad  saisiendam  Viromandiam  et  Valesium  se  prepa- 
ravit.  Cum  vero  comes  Hanoniensis  ad  comitem  Flandren- 
28  mars  sem  apud  castrum  suum  novum  Belcasne  termino  paschali 

pervenisset,   comes  Flandrensis  et  consilium  et  auxilium  10 
requisivit.  Comes  quidem  Hanoniensis,  qui  nunquam  ei  in 
jure  suo  vel  in  injuria  defuerat,  laudavit  ei  ut  exercitum 
suum  Fiandrie  commotum  versus  Sanctum  Quintinum  et 
versus  Chauniacum  '  dirigeret,  ubi  jam  tune  aditus  comitis 
Fiandrie  hominibus  negabatur.  Ipse  autem  comes,  missis  in   i5 
Hanonia  cum  festinatione  nunciis,  hominibus  suis  omnibus 
tam  equitibus  quam  peditibus,  ut  illuc  properarent,  man- 
davit. Dum  autem  Hanonienses  ad  auxilium  comitis  Fian- 
drie properabant,  comes  Fiandrie  et  comes  Hanoniensis  cum 
domino  rege  Anglorum  seniore  Henrico  et  ejus  filio  Henrico  ao 
juniore,   rege  Anglorum,   apud    Gerberoam  '    coUoquium 
habuerunt,  unde  per  ipsum  regem  Anglorum  et  per  quosdam 
mediatores    régis    Francorum    homines   colloquium    inter 
dominum  regem  Francorum  Philippum  et  comitem  Fian- 
drie Pliilippum  inter  Silvanectem  civitatem  régis  et  Cris-   i5 
piacum  castrum  ipsius  comitis  fuit  nominatum,  in  ioco  qui 
1183     dicitur  Grangia  Sancti  Arnulphi ',  anno  Domini  ii83,  tem- 
pore  paschali;  unde  sub  spe  pacis  future  et  comes  Fiandrie 
suo  exercitui,  et  comes  Hanonie  suo  contramandavit.  In  col- 
ioquio  illo,  mediantibus  rege  Anglorum  Henrico  seniore  et  3o 
Henrico  filio  ejus  rege  juniore  et  Willelmo  Remensi  archie- 
piscopo  et  comité  Theobaldo  et  comité  Stephano  et  duce 
Burgundie  et  comité  Hanoniensi,   qui  et  pacem  régis  et 


>  Chauny-sur-l'Oise  (Aisne,  Laon,  Chauny). 

2  Gerberoy  (Oise,  Beau  vais,  Songeons).  35 

3  La  Grange-Saint- Arnoul,  entre  Senlis  et  Crépy  (cfr.  A.  Cartellieri, 
I,  116-129).  * 


Chronicon  Hanoniense ,  149 


pacem  comitis  Flandrie  desiderabat,  pax  ordinata  est  '  inter     1183 
comitem   Flandrensem  et  dominum  regem  Francorum  et 
cotnitissam  Bellimontensem  ita,  quod  cornes  Flandrie  totam 
terratn  Viromandiam  et  Valesium  quasi  pro  14  milibus  libris 

S  denariorum  Cathalanensium  in  vadio  retinuit  ^  attamen 
cornes,  nemini  redimere  volenti  hoc  redimere  dum  potuisset 
permisisset*^.  Hoc  quidem  vadimonium  quadam  simulatione 
compositum  fuit,  ne  videretur  prorsus  exheredatiQ,  quod 
cornes  Flandrie  per  suas  nimias  vires  faciebat  \  Philippus 

10  autem  cornes  in  ipso  anno  cum  et  Viromandiam  et  Valesium 
ad  voluntatem  suam  sibi  retinuisset,  tamen  quadam  fretus 
benignitate  et  ratione  Valesium  comitisse  Bellimontis  Aenore 
liberum  reddidit,  interposita  conditione  quod  totam  Viro- 
mandiam, sicut  comes  Radulphus  possederat,  dum  viveret, 

i5  in  pace  possideret. 

[104]  Tempore  illo  Henricus  junior  rex  Anglorum,  miles 
probus,  sibi  retinebat  commilitones  ubicumque  habere 
poterat  milites  probos,  et  quecumque  habere  poterat  eis 
liberaliter  erogabat,  et  cum  nichil  de  patris  vel  matris  here- 
30  ditate  possideret,  et  frater  suus  Richardus  totam  terram 
matris,  scilicet  Pictaviam  et  Gasconiam,  possideret,  ipse  ter- 

a.  Arndt  :  promisisset. 


1  Cfr.  la  lettre  de  Henri  II  à  Raoul  de  Glanville  (Girald.  Cambr.,  de 
Instructione  principis,   SS.,  XXVII,  ^02);  RoGER.  DE  HovEDEN  {Ibid.. 

ib    147);  Gesta  Henrici  II  {Ibid.,  103). 

2  Le  comte  de  Flandre,  reconnaissant  qu'il  n'a  aucun  droit  sur  le 
\'ermandois  et  le  Valois,  ne  les  conserve  que  comme  le  gage  des  sommes 
qu'il  a  dépensées  pour  ces  territoires.  Les  Gesta  Henrici  et  Hoveden 
disent  60  milles  livres  d'argent  (Cartellieri,  I,  127,  n.  i). 

3o       3  Le  comte  n'aurait  permis  à  personne,   tant  qu'il   l'aurait  pu,   de 
racheter  le  gage,  c'est-à-dire  pas  même  au  roi.  Promisisset  ne  donne 

aucun  sens. 

4  Philippe  d'Alsace,  grâce  à  sa  puissance,  obtient  qu'on  lui  conserve  le 
Vermandois,   non   comme  son   héritage,   mais   par   la   fiction  du  gage 
35   qu'il  avait  sur  cette  terre  et  afin  que  son  renoncement  ne  soit  pas  trop 
apparent. 


i5o  Gisleberti 


1,83  ram  illam  reclamans  in  fratrem  insurrexit.  Cui  Richardo 
eorum  pater  Henricus  rex  Anglorum,  dux  Normanorum, 
cornes  Andegavensis  auxilium  ferebat;  cum  autem  ipse 
junior  rex  castra  muita  et  villas  bonas  abstulisset  fratri,  et 
multos  viros  potentes  ad  partem  suam  convertisset,  quia  S 
Richardus  a  paucis  amabatur,  ipse  rex  infirmitate  super- 
13  juin  veniente,  a  seculo  migravit  in  burgo  quod  Martellum  * 
dicitur. 

Août        [i05]  Eodem  anno,  mense  Augusto,  domina  Marghareta, 

Hanoniensis  comitissa,   iter    peregrinationis    ad    Sanctum    10 
Egidium  '  arripuit,  et  prospère  incedens  et  rediens  in  cras- 

19  oct.    tino  sancti  Luce  Montibus,  unde  moverat,  sana  et  incolumis 
rediit. 

[106]  Eodem  anno  Walterus  de  Fontanis,  miles  probus, 
pulcher  et  sapiens  et  comitis  Hanoniensis  consiliarius  et  com-    » 5 
milito  dilectus,  egrotans  Montibus  religionis  Alnensis  ordi- 
nem  et  habitum  assumpsit  ^,  et  monachus  factus,  cito  mor- 
tuus  est. 

[107]  Eodem  anno,  cum  dominus  cornes  Hanoniensis  pro 
gratia  domini  imperatoris  Romanorum  super  terra  avunculi  20 
sui  comitis Namurcensis  et  Lusceleborch  omnimodislaborare 
vellet,  nuncios  suos  duos,  scilicet  milites  Gossuinum  de 
Tulin  *,  hominem  discretissimum  etfacundissimum,  et  Wal- 
terum  de  Stankirca  ^  militem  probum,  ad  dominum  impe- 
ratorem  transmisit.  Jacobus  autem  de  Avethnis  intérim,  qui  aS 
ad  dominum  imperatorem  Fredcricum  accesserat,  pro  fratre 
suo  Widrico  de  Walecort  et  pro  se  ipso  super  comitatu  de 


»  Martel,  dans  le  Quiercy,  sur  la  Dordogne  (Lot,  Gourdon). 

2  Saint-Gilles,  au  diocèse  de  Nîmes. 

3  Cfr.  §  29.  Une  charte  de  Baudouin  IV,  1168  environ  (Devillers,    3o 
Mémoire  sur  un  cartulaire  de  Fabbaye  d'Aine,  237;   Description,  1,  255), 
énumère  les  conventions  faites  entre  Cjautier  de  F^ontaines  et  l'abbaye 
d'Aine. 

4  Thulin  (Hainaut,  Mons,  Boussu). 

?  Steenkerque  lez-Enghien  (Hainaut,  Soignies,  Enghien).  35 


Chronicon  Hanoniense.  i5t 


Roka  laborabat  ^  sed  nil  proficere  poterat.  Dominus  vero     1184 
imperator,  nunciis  domini  comitis  Hanoniensis  bénigne  res- 
pondens,   comili   Hanoniensi  ut  ad  se  in  propria  persona 
veniret   mandavit.   Cornes   autem,   assumptis    sccum   viris 

5  probis  et  discretis,  scilicet  Reynero  de  Jacea  et  Eustacio 
seniore  de  Ruez  et  Eustacio  filio  ejus,  Ostone  de  Trasiniis'', 
Nicholao  de  Barbencione,  Almanno  de  Provi,  Renero  de 
Trith,  Hugone  de  Croiz,  Gossuino  de  Tulin,  Waltero  de 
Stankirca,  Johanne  Cornuto,  Nicholao  Monacho,  ad  domi- 

10  num  imperatorem  apud  Haghenoam  '  in  Alsatia,  dominica 

Letare  Jherusalem,   per   Namurcum,   ubi   avunculus  suus  27  mars 
cornes  Namurcensis  litteras  deprecatorias  ad  dominum  impe- 
ratorem concessit,  et  per  Durbui  et  per  Rocham  et  per  Lus- 
celeborch  et  per  Treverim  et  per  Toleam  ^  et  per  Hornebac  * 

iî>  —  ubi  Renerus  de  Jacea  vir  nobilis  egrotavit  et,  dum  comes 
erat  in  curia,  ibi  decessit  et  ibidem  in  majori  monasterio, 
scilicet  abbatia  monachorum,  sepultus  fuit  —  et  per  Bitthas  ^ 
et  per  Castra  ^  transiens  venit.  Dominus  imperator  et  ejus 
fiiii,  Henricus  scilicet  rex,  necdum  miles,  et  Fredericus  dux 

2o  Suevorum,  comitem  Hanoniensem  bénigne  suscipientes,  et 
super  omnibus  possessionibus  comitis  Namurcensis  gratiam 
suam  ei  concedentes,  ut  sanius  et  plenius  fieret  ejus  peticio, 
diem  sibi  constituerunt  in  festivitate  pentecostcs  apud  Man- 
guntiam  civitatem,  ubi  ipsi   domini  imperatoris  filii  novi 

35       a.  A,  Arndt  :  Transiniis. 


«  Jacques  d'Avesnes,  fils  de  Nicolas  et  de  Mathilde  de  Laroche,  qui, 

de  son  premier  mari,  était  mère  de  Wéry  de  Walcourt;  cfr.  §  43-  C'était 

donc  le  demi-frère  de  Wcry.   Le  traité  de   Dinant,  du   26  août  1199, 

attribua  définitivement  Laroche  au  comte  de  Luxembourg  et  débouta  de 

3o    ses  prétentions  Wéry  de  Walcourt. 

2  Hagenau  en  Alsace. 

?  Tholey  (Prov.  rhénane,  cercle  d'Ottweiler). 

4  Neu-Hornbach,  au  sud  de  Zweibrùcken. 

5  Ritche. 

35  b  La  précision  de  cet  itinéraire  ne  permet  pas  de  croire  qu'il  s'agisse  de 
Bliescastel  qui  devrait  se  placer  entre  Tholey  et  Hornbach.  C'est  proba- 
blement Weissenburg,  Album  Castrum, 


52  Gisteberti 


1184  milites  ordinandi  erant,  et  apud  Enghelehem  '  torniare  in 
crastino  octave  pentecostes  proposoerant,  et  super  ipsum 
comitem  pro  ipsorum  honore  plurimum  precati  sunt.  Quod 
quidem  cornes  eis  diligenter  concessit,  se  venturum  tam  ad 
curiam  quam  ad  tornamentum.  Reditus  ejus  ab  Haghenoa  S 
fuit  per  abbatiam  Zesse  ^  et  per  Spirahi  et  per  Wormaciam, 
per  Spanehem  ^  et  per  Kirepere  *,  terram  consanguineorum 
suorum  ^  Radulphi  comitisfiliorum,  Henrici  scilicet,  Symo- 
nis,  Ludovici  militum,  Alberti,  Godefridi  et  Frederici  cleri- 
corum,  et  per  Treverim  et  per  Lusceleborch.  Conductor  10 
autem  comitis  Hanoniensisad  curiam  ex  parte  domini  impe- 
ratoris  a  Treveris  usque  ad  curiam,  et  redeundo  usque 
Treverim,  fuitipsius  comitis  consanguineus  predictus  Symon 
de  Spanehem,  miles  probissimus. 

[108]  Eodem  anno  Domini  ii83,  quia  comes  Hanoniensis  i5 
comiti  Flandrie  contra  regem  Francorum  debitum  ferebat 
auxiiium,  tamen  Ehzabeth  Francorum  regina  a  Francis 
injuste  habebatur  invisa.  Unde,  firmatis  contra  eam  consihis 
ma^lignis,  super  faciendo  inter  regem  et  ipsam  divortio  con- 
cilium  malivoiorum  apud  Silvanectem  statutum  fuit^,  ipsa   »o 


»  Ingelheim,  sur  la  rive  gauche  du  Rhin  (Rheinhessen). 
»  L'abbaye  de  Sehz  (cercle  de  Weissenburg),  au  nord-est  de  Hagenau 
sur  la  Sauer,  affluent  du  Rhin. 

3  Sponheim,  à  l'ouest  de  Kreuznach. 

4  Kirchberg,  dans  l'Hundsrûck.  a5 

5  Henri,  Simon  et  Louis  de  Spanheim  figurent  ensemble  comme 
témoins  dans  un  acte  de  Conrad,  comte  palatin  du  Rhin,  établissant  un 
accord  entre  le  comte  Godefroid  de  Spanheim  et  l'abbayé  de  Springiers- 
bach,  1183  (mrub,  II,  n®  58).  Henri  a  le  titre  de  comte  en  1194  {Ibid,, 

n"  136),  1197  (n«  165).  Godefroid  est  encore  cité  dans  un  acte  (1169-1183,  3o 
Ibid.,  p.  103),  et  le  27  mai  1197  {Ibid.,  n»  168).  Henri,  Albert  et  Godefroid 
portent  tous  trois  le  titre  comtal  :  a  comitibus  de  Spanheim  Heinrico 
scilicet,  Alberto  et  Godefrido;  Louis  a  le  titre  de  comte  en  11 90  {Ibid., 
no  112).  On  ne  sait  de  quel  côté  cette  famille  était  alliée  au  comte  de 
Hainaut.  Probablement  par  Alix  de  Namur  et  sa  mère  Ermengarde.  35 

6  L'assemblée  de  Senlis  eut  lieu  en  1184,  mais  probablement  en  mars, 
ce  c^iJi  cadre  avec  la  date  donnée  par  Gislebert,  qui  commence  l'année  à 
Pâques  (i"  avril  1184).  Cfr.  Cartellieri,  I,  138,  n.  1. 


Chronicon  Hanoniense,  i53 


regina  incauta,  pâtre  eciam  ejus  comité  Hanoniensi  et  comité     1184 
Flandrensi  nescientibus.  Ad  quod  divortium   prepotentes, 
scilicet  Willelmus  Remensis  archiepiscopus  et  Theobaldus 
cornes  et  Stephanus  cornes,  régis  Francorum  avunculi,  et 

5  Henricus  dux  Burgundie  et  Raduiphus  cornes  Clarimontis 
omnesque  precipui  régis  Francorum  consiliarii  iaborabant. 
Die  autem  ad  divortium  faciendum  statuto,  ipsa  regina,  ves- 
tibus  preciosis  depositis,  assumptisque  vestibus  humillimis, 
per  ecclesias  civitatis  iliius  nudipes  circuibat,  Deum  exorans 

10  altissimum,  ut  eam  a  malignantium  consiliis,  que  contra 
ipsam  arcius"  tracta bantur,  eriperet;  pro  qua  leprosi  univer- 
sique  pauperes,  tractatum  malignum  percipientes,  ante  pala- 
tium  regine  confluebant  et  clambsis  vocibus,  ipso  rege 
audiente  cum  suis,  Deum  orabant  ut  adversarios  regine  con- 

i5  funderet,  eamque  ab  eorum  ma  la  potentia  eriperet.  At 
Dominus  omnipotens  humilitatem  ancilie  sue  respiciens, 
quosdam  viros  ad  subveniendum  ipsi  regine  animavit,  scilicet 
Robertum  comitem  de  Braina,  régis  Francorum  patruum, 
et  ejus  filios,  Robertum  scilicet  de  Drecis  comitem'  et  Phi- 

ao  iippum  episcopum  Belvacensem  '  et  Henricum  episcopum 
Aurelianensem^,  quorum  consiliis  intervenientibus,  dominus 
rex  a  malo  recedens  proposito,  super  hoc  sustinuit,  sed  ipsi 
regine  in  thoro  et  debito  conjugali  non  communicabat. 

[109]  Iterum  suscitate  sunt    discordie    inter   dominum 
35  regem  Francorum  et  comitem  Flandrie  Philippum.  Unde 

anno  Domini  1184,  termino  paschali,  colloquium  fuit  prope  i«' avril 
Rothomagum  civitatem,  in  quodam  nemore,  in  mansionibus 
quorumdam  fratrum  religionis  Gr^ndismontis  *,  inter  senio- 

a.  A'  :  acrius. 


3o       »  Robert,  fils  de  Robert  de  Dreux,  reçut  le  comté  de  son  père  en  1184 
environ. 

2  Philippe,  évêque  de  Beauvais,  11 75-1 2 17. 

3  Henri,  évêque  d'Orléans,    1186-1198.    (Il  n'était  donc  pas  encore 
évêque  en  1184.) 

35       4  L'ordre  de  Grandmont  ou  Grammont,  diocèse  de  Limoges,  fondé  en 
1073  par  Etienne  de  Thiers,  s'éteignit  au  XII*  siècle. 


i54  Gisleberti 


u84     rem  ADglorum  regem  et  comitem  Flandrie.  Cum  quo  comité 
ad    colloquium   veoit    lialduinus  cornes   Hanomensis    Rex 
autem  Angloram  ex  parte  régis  Francorum  a  comité  Flan- 
drie requirebat  ut  castra  Torota  et  Causiacum  m  manus 
fratrum  Hospitalis  '  committerentur,  dum  cornes  Flandrie     5 
viveret,  tota  autem  alia  terra  Viromandie  comiti  Flandrie 
per  omnes  Francie  principes,  dum  viveret,  tenenda  confir- 
maretur.  Cui  quidem  compositioni  ipse  comes  acquievisset; 
sed   ejus    precipuus    tune    temporis   consiliarius,    Jacobus 
scilicet  de  Avethnis.  contradicebat,  dicens  quod  si  comes   .0 
Flandrie  unum  pedem  Viromandie  régi  Francorum  rehnque- 
ret,  nonulterius  ei  serviret,  nec  in  ejus  hominio  maneret; 
sicque,  nulla  facta  pace,  comes  Flandrie  ad  propna  rednt,  et 
res  in  contrarium  remanserunt.  Comes  autem  Hanomensis, 
prapace  laborans,  Betisiacum  ^  castrum  venit,  ubi  dominum   .s 
regem  conveniens,  nichil  pacis  vel  induciarum  invenit.  Illinc 
dominus  comes  Hanoniensis  ad   filiam    suam   Francorum 
reginam  apud  Pontisaram  '  transivit,  ut  eam  quam  jam  diu 
non   viderat,  tune  saltem   videret.   Ipsa  autem   Elizabeth, 
illustris   Francorum    regina,    mulier   sanctissima,  patrem  20 
suum  et  ejus  commilitones  in  lacrimas  tota  defluens  orabat, 
ut  ipse  pater  suus  misereretur  sui,  et  ejus  dominum  regem, 
quem  diu  pro  comité  Flandrie  offenderat,  vellet  juvare  contra 
comitis  Flandrie  versutias,   ut  ipsa  inde  apud   dominum 
suum  regem  et  apud  Francos  carior  haberetur.  Comes  autem   25 
Hanoniensis  et  ipsi  regine  et  ipsi  régi  respondit  quod  quid- 
quid  posset,  salva  fidelitate,  pro  ois  faceret.  Invidi  autem 
quidam  et  malivoli  retulerunt  comiti  Flandrie  quod  comes 
Hanoniensis  domino  régi  confederatus  erat  et  ei  auxilium 
contra  comitem  Flandrie  promiserat,  unde  comes  Flandrie   3o 
comitem  Hanonie,  horum  nescium,  suspectum  et  invisum 
habuit.  Appropinquante  termino  pentecostes,  eodem  tem- 
pore  et  anno,  comes  Hanoniensis,  qui  ad  curiam  Maguncie 


-  Frères  de  l'Hôpital,  chevaliers  de  Saint-Jean  de  Jérusalem 
^  Béthisy,  au  nord-est  de  Senlis  (Oise,  Senlis,  Crépy). 
3  Pontoise  (Seine-et-Oise). 


35 


Chronicon  Hanoniense.  i55 


celebrandam  pro  hereditate  sua  perquirenda  ire  proposuerat,      1 18+ 
comitem  Flandrensem,  ejus  suspectionis  ignarus,  postulavit 
—  qui  ad  curiam  illam  dirigere  nuncios  suos  debebat  —  ut 
ipse  dominum  imperatorem  et  consanguineum  suum  Henri- 

5  cum  regem,  imperatoris  filium,  pro  eo  per  nuncios  suos 
rogaret;  quod  cornes  Fiandrie  ei  concessit  et  promisit; 
attamen  per  nuncios  suos  Gérard um  clericum  de  Mescinis  % 
sigillarium  suum  "*,  Insulensem  prepositum,  et  per  Radul- 
phum  militem  de  Hansebruech  ^  comiti  Hanoniensi,  quem 

io  juvare  promiserat,  si  potuisset  nocuisset.  Cornes  autem 
Hanoniensis  ad  curiam  illam  cum  probis  et  discretis  viris 
Eustacio  de  Ruez  juniore,  Ostone  de  Trasiniis,  Waltero  de 
Warini,  Nicholao  de  Barbencione,  Renero  de  Trith,  Hugone 
de  Croiz,  Almanno  de  Provi,  Polio  de  Vileir,  Godefrido  de 

i5  Ascha  ♦  Castro  in  Ardenna,  Nicholao  Monacho,  Waltero  de 
Stankirca  et  Henrico  ipsius  comitis  germano  ^  milite  novo, 
sericis  vestibus  ornatis,  per  Namurcum  et  per  Leodium,  per 
Aquas  et  per  Confluentiam  transiens,  venit  vigilia  pentecos- 
tes  cum  magno  et  honesto  apparatu,  tam  vasis  argenteis 

30  multis  quam  ceteris  sibi  necessariis,  et  cum  servientibus 
honeste  ornatis.  In  eadem  eciam  curia  comes  Hanoniensis 
quamplures  nobiles  de  terra  Lusceleborch  secum  habuit.  Pre 
nimia  quippe  hominum  copia  supervenientium  dominus 
imperator  in  pratis  Maguncie  ultra  Renum  fluvium  tentoria 

tb  sua  et  omnium  advenientium  figi  ordinavit,  ubi  domos  sibi 
necessarias  ipse  imperator  proprias  fieri  fecit.  Ibi  dominus 
comes  Hanoniensis  plura  ceteris  et  pulchriora  tentoria 
habuit.  Congregatis  equidem  de  toto  imperio  ex  hac  parte 
Alpium  ad  curiam  principibus,   archiepiscopis,  episcopis, 

3o  abbatibus,  ducibus,  marcionibus  et  comitibus  palatinis  et 
aliis  comitibus  et  viris  nobilibus  et  ministerialibus,  fuerunt 


'  Messines. 

2  Gérard,  garde-scel  du  comte  dès   1169,  prévôt  de  Saint-Pierre  de 
Lille. 
35       3  Hazebrouck  (Nord,  Hazebrouck). 

4  Godefroid  d'Esch-sur-la-Sûre,  cfr.  §  102. 

5  Henri  de  Sebourg,  fils  de  Baudouin  IV,  cfr.  §  34. 


i56  Gisleherti 


1184     numéro  juxta  veram  estimationem  milites  in  curia'  illa  70 
milia,  exceptis  clericis  et  cujuscumque  conditionis  homiûi- 

20  mai    bus.  Die  autem  sancto  pentecosles  \  ipse  dominus  Fredericus 

Romanorum  imperator  et  ejus  uxor  imperatrix  ^  cum  magna 
et  débita  soUempnitate  impériales  gestaverunt  coronas.  Hen-     5 
ricus  quoque  rex  eorum  fiiius  cum  eis  regalem  gessit  coro- 
nam*.  Cum  autem  in  coronamento  illo  principes  potentissimi 
gestamentum  gladii  imperialis  de  jure  reclamarent,  scilicet 
dux  Boemie  ^  qui  in  curia  cum  duobus  militum  milibus,  et 
dux Austrie  Lupoldus  ^  miles  probus  et  largus,  cum5oo  mili-  10 
tibus,  et  Bernardus  dux  novus  Saxonie  ^  factus  cum  700  mili- 
tibus,  et  Conrardus  comes  palatinus  Reni  ^  ipsius  impera- 
ratoris  frater,  cum  mille  et  pluribus  militibus,  et  langravius 
Duringie  ^  vir  strenuus,  imperatoris  nepos,  qui  cum  mille 
aut  pluribus  militibus  erat,    dominus  imperator  gladium  i3 
illum  comiti  Hanoniensi  commisit  gestandum.  Cui  uemo 
contradixit,  cum  ipse  vir  magni  nominis  ubique  terrarum 
esset,  et  in  curia  novus  videretur,  et  in  eadem  curia  principes 
multos  haberet  consanguineos  prepotentes  cum  aliis  nobili- 

21  mai    bus.    Feria    secunda    pentecostes,    dominus  Henricus    rex   20 

Romanorum  et  Fredericus  dux  Suevorum,  domini  Frederici 
Romanorum  imperatoris  filii,  novi  ordinati  sunt  milites,  pro 
quorum  honore  ab  ipsis  et  ab  universis  principibus  et  aliis 
nobilibus  multa  militibus  captivis  et  cruce  signatis  et  jocu- 
latoribus  et  joculatricibus  data  sunt,  scilicet  equi,  vestes  aS 
preciose,  aurum  et  argentum.  Principes  enim  et  alii  nobiles 
non  solum  pro  dominorum  suorum,  scilicet  imperatoris  et 


I  Voir  sur  cette  diète  et  sur  le  nombre  de  ceux  qui  y  prirent  part,  les 
observations  de  Giesebrecht,  VI,  600-602. 
»  Guise,  XVIII,  14.  ^° 

3  Béatrice. 

4  Henri,  couronné  roi  le  15  août  1169,  à  Aix-la-Chapelle. 

5  Frédéric  (f  27  mars  1189),  fils  de  Ladislas  II. 

6  Léopold  V,  fils  de  Henri  II,  11 77-1 194. 

7  Bernard  d'Anhalt,  1 180-1212;  cfr.  p.  94,  n.  3-  ^^ 

8  Conrad  de  Hohenstaufen,  1156-1195. 

9  Louis  III,  landgrave  de  Thuringe,   1168-1197.   C'est  probablement 
comme  nepos  imperatoris  qu'il  figure  ici  parmi  les  principes. 


Chronicon  Hanoniense.  \5j 


ejus  filiorum  honore,  sed  eciam  pro  sui  proprii  nominis  fama     1 184 
dilatanda,  largius  sua  erogabant.  Feria  secunda  et  feria  tercia 
post  prandia,  ipsi  imperatoris  filii  gyrovagari  ceperunt,  in 
quo  gyro  '  per  estimationem  fuerunt  milites  20  milia  et 

5  amplius.  Gyrum  autem  sine  armis  fuiti  in  scutis  etenim 
gerendis  et  hastis  et  baneriis  et  cursu  equorum  absque  icti- 
bus  delectabantur  milites.  In  eodem  gyro  ipsum  dominum 
imperatorem  Fredericum,  quamvis  ceteris  non  esset  corpore 
major  vel  decentior,  tamen  pre  ceteris  eum  gerere  scutum 

10  suum  decebat,  cui  comes  Hanonie  in  illo  gyro  famulans, 

hastam  suam  ei  portabat.  Ipsa  autem  feria  tercia  ad  vesperam    22  mai 
ventus  validus  insurrexit,  qui  capellam  domini  imperatoris 
et  quasdam  domos,  ibi  noviter  factas  in  pratis  juxta  Renum 
propter  populi  multitudinem,  prostravit,  in  quarum  ruina 

i5  homines  aliquot  mortui  sunt,  tentoria  multa  disrupit  et 
universis  metum  intulit  *.  Satis  autem  constat  ^  in  curia  illa, 
sicut  supra  dictum  est,  70  milia  milites  fuisse,  cum  jam 
nominati  principes  tôt  habuerunt  ibi  milites,  scilicet  dux 
Boemie  duo  milia,  dux  Austrie  5oo,  dux  Saxonum  700, 

20  comes  palatinus  Reni  1000  aut  plures,  langravius  Duringie 
1000  aut  plures,  dominus  Conrardus  Maguncie  archiepis- 
copus,  imperatoris  consanguineus  \  1000,  dominus  Philip- 
pus    Coloniensis    archiepiscopus    \    comitis     Hanoniensis 


ï  Gyrum  a  ici  le  sens  de  carrousel;  cfr.  Gyrovagari  au  §  32,  p.  59,  n.  4. 
25       2  Les  sept  derniers  mots  ne  se  retrouvejit  pas  dans  Guise. 

3  Guise,  XVIII,  I5  =  §§  109-111  {desponsavit). 

4  Conrad,  archevêque  de  Mayence,  1161-1165  et  1 183-1200,  fils  d'Otton 
de  Wittelsbach,  palatin  de  Bavière. 

5  Philippe  de  Heinsberg,  archevêque  de  Cologne  (1167-1191),  petit-fils 
3o    de  Gossuin  II  de  Heinsberg,  oncle  de  Gérard  III  de  Wassenberg  dont 

Baudouin  III  avait  épousé  la  fille  Yolande. 


Gérard  II  de  Watsemberg. 

I 


Thierry  de  Wassenberg.  Gossuin  I"  de  Heinsberg  et  Fauquemont. 

I  I 

Gérard  III.  Gossuin  II  de  Heinsberg  et  Fauquemont. 

35                                          Yolande.  Philippe  de  Heinsberg. 

Baudouin  IV. 

Baudouin  V 


58  Gisleberti 


1184  consanguineus,  1700,  dominus  archiepiscopus  Magdebur- 
gensis  '  600,  dominus  abbas  Voldensis  "  3oo;  exceptis  aliis 
principibus,  scilicet  archiepiscopo  Treverensi  ^  archiepis- 
copo  Bremensi  \  archiepiscopo  Besentionensi  ^  archiepis- 
copo Resneburgensi  ^  domino  Rogero  Cameracensi  épis-  5 
copo  ^  domino  Radulpho  Leodiensi  episcopo,  episcopo 
Metensi  ^  episcopo  '1  ullensi  ^  episcopo  Virdunensi  '°,  epis- 
copo Trajectensi  ",  comitis  Hanomensis  consanguineo,  epis- 
copo Wormaciensi  ",  episcopo  Spirensi  '\  episcopo  Argen- 
tenensi  '\  episcopo  Basiliensi  *^  episcopo  Constantiensi  '^,  10 
episcopo  Curiensi  '^  episcopo  Erbipolensi  '^,  episcopo  Balde- 


»  Wichmann,  1152-1192. 

2  Conrad  II,  abbé  de  Fulda,  1177-1192. 

3  Le  siège  de  Trêves  fut  disputé,  après  la  mort  de  l'archevêque  Arnoul 
(1183),  par  deux  compétiteurs  :  Raoul  de  Wied,  que  l'empereur  investit,    1 5 
et  Folmar,  prévôt  de  Carden,  élu  par  une  partie  du  chapitre.  C'est  assu- 
rément Raoul  qui  doit  avoir  été  à  la  diète  de  Mayence. 

4  Sigefroid  de  Brandebourg,  archevêque  de  Brême^  ii79' 

5  Thierry  II  de  Montfaucon,  archevêque  de  Besançon,  1180-1191. 

6  Conrad  II  de  Raitenbach,  évêque  de  Ratisbonne,  1167-1185.  20 

7  Roger  de  Wavrin,  évêque  de  Cambrai,  11 79-1 191. 

8  Bertold,  évêque  de  Metz,  1 180-12 12. 

9  Pierre  de  Brisey,  évêque  de  Toul,  1165-1192. 

10  Henri  de  Bliescastel,  évêque  de  Verdun,  1181-1186. 

"  Baudouin,   évêque  d'Utrecht  (1178-1196),   fils  de  Thierry  VI    de    25 
Hollande  et  de  Sophie  de  Rheineck,  arrière-cousine  d'Alix,   mère  de 
Baudouin  V.  Voici  le  crayon  généalogique  : 

Giselbert,  comte  de  Luxembourg. 


Conrad  !•■■,  comte  de  Luxembourg.  Hermann,  comte  de  Salm. 

I  I 

Ermesinde,  épouse  de  Godefroid  de  Namur.  Otton,  comte  de  Rheineck. 

Alix  épouse  de  Baudouin  IV.  Sophie,  épouse  de  Thierry  VI  de  Hollande. 

.  I 

Baudojiû  V.  Baudouii,  évêque  d'Utrecht. 

I'  Conrad  II  de  Sternberg,  évêque  de  Worms,  1171-1192. 

13  Ulrich  Je  Rechberg,  évêque  de  Spire,  1 178-1187. 

•4  Hciiri  de  Hasenburg,  évêque  de  Strasbourg,  1181-1190. 

15  Henri  de  Horburg,  évêque  de  Bâle,  1180-119Î. 

16  Hermann  de  Fridingen,  évêque  de  Constance,  1182-1189. 

17  Henri  II,  évêque  de  Coire,  1180-1193. 

18  Reinhard  d'Abensberg,  évêque  de  Wurzbourg,  1171-1184. 


35 


Chronicon  Hanoniense.  i59 


bergensi  "  \  episcopo  de  Monasterio  %  episcopo  Heldensi  \  1184 
abbate  de  Camberc,  abbate  Lorcensi  ^  abbate  Prumensi  ^ 
principibus  duce  Otone  Bawarie  ^  Theoderico  comité  pala- 
tine Bawarie,  fratre  ipsius  ducis  ^  Welffone  duce  Bawarie 
seniore  ^  imperatoris  avunculo,  landgravio  Bawarie  , 
Bertoldo  duce  Ciringhiorum  ^  comitis  Hanoniensis  conso- 

a.  A,  Arndt  :  Balbeburgensi;   Guise  :  Baldebergensi.  -  b.   A.   AK 
Arndt  :  Lx)nensi. 


t  Otton  II  d'Andechs,  évêque  de  Bamberg,  1177-1196. 
10       ^  Hermann  de  Katzenellenbogen,  évêque  de  Munster,  1 174-1203. 

3  Adelog,  évêque  de  Hildesheim,  1171-1190.  Ce  qui  témoigne  pour  la 
fidélité  des  renseignements  de  Gislebert,  c'est  que  l'archevêque  de  Reims, 
qui  était  présent  à  Mayence  (Toeche,  30,  n.  2),  n'est  pas  mentionne  ici 
parce  qu'il  n'était  pas  prince  de  l'empire. 
.54  Camberc.  La  table  des  SS.,  XXI,  630,  traduit  par  Kempten  avec  un 
point  d'interrogation;  Giesebrecht,  VI,  601,  et  W.  Meyer,  lo-ii,  croient 
qu'il  faut  y  voir  l'abbaye  de  Komburg,  dans  la  province  ecclésiastique  de 
Mai^ence  (Wurtemberg);  on  pourrait  songer  aussi  à  Kamberg  (Prusse 
rhénane,  cercle  de  Schleiden);  toutefois,  ni  les  abbés  de  Komburg,  m 
ao   ceux  de  Kamberg  n'avaient  rang  de  princes  (Ficker,   Rf.,  p.   342). 
Lorcensi  Tous  les  éditeurs  ont  conservé  :  Lonensi;  Toeche,  224,  traduit  : 
Lonen;  mais  il  n'a  jamais  existé  d'abbaye  de  ce  nom;  il  s'agit  vraisem- 
blablement de  Lorsch  (Hesse),  ainsi  que  le  disent  Giesebrecht  (VI,  601) 
et  W.  Meyer  (10);  l'abbé  de  Lorsch  et  celui  de  Prum  étaient  princes  de 
î5   l'empire  (Ficker,  Rf.,  340,  353)-  ,    . 

5  Otton  de  Wittelsbach  n'était  plus  duc  de  Bavière;  il  était  mort 
le  II  juillet  1183;  il  avait  eu  pour  successeur  son  fils  Louis  I". 

b  Le  duc  Otton  n'avait  pas  de  frère  appelé  Thierry;  après  son  accession 

au  duché  en  1180,  la  dignité  de  palatin  de  Bavière  appartint  à  son  frère 

3o   Otton  le  jeune,  qui  mourut  en  1189  (cfr.  Giesebrecht,  V,  927).  Ficker, 

198,  est  d'avis  que  le  palatin  de  Bavière  n'était  pas  compte  parmi  les 

^Twelf  VI  fils  du  duc  de  Bavière  Henri  le  Noir  (f  1126),  était  l'oncle 
de  Frédéric  Barberousse,  fils  de  Frédéric,  duc  de  Souabe,  et  de  Judith 
35   sœur  de  Welf  VI;  il  ne  fut  jamais  duc  de  Bavière,  mais  duc  de  Spolete  et 
marquis  de  Toscane.  .    „ 

8  Cfr.  Ficker,  zoo.  et  surtout  Schenk  von  Schwensberg,  Batragezur 
Fraec  nach  ier  Bedeutung  der  Landgrafschaft  (FORSCHUNGEN,  XVI 
525)  :  le  landgrave  du  Nordgau  bavarois,  de  ..71  à  ..96,  eta.t  Otton  II 

40   de  Stefling  (sur  la  Regen).  .    „     .         ir 

9  Berthold  IV,  duc  de  Zahringen,  cousin  de  Baudouin  V. 


6o  Gisleberti 


184  brino,  marcione  de  Brandeburch  \  marchione  de  Minse  % 
marchione  de  Stire  ^  duce  de  Nanci  \  Gerardo  comité 
Vienne  super  Rodanum  ^  domine  imperatricis  avunculo, 
comité  paiatino  de  Tuinge  «  ^  aliisque  multis  archiepiscopis, 
episcopis,  abbatibus,  ducibus,  marchionibus  et  comitibus  5 
palatinis  et  comitibus  landgraviis  nominatis  aliisque  multis 
comitibus  et  viris  nobilibus  et  ministerialibus,  cum  omnes  in 
Bawaria,  Saxonia,  Suevia,  Franconia,  Austria,  Boemia,  Bur- 
gundia,  Lotharingia  ad  hoc  invitati  fuerint.  Tornamcntum 
autem  apud  Engelehem  villam  supra  Renum,  que  distat  10 
duobus  miliaribus  a  Maguntia,  nominatum  de  consilio  prin- 
cipum  pretermissum  fuit.  Comes  Hanoniensis  in  curia  de 

a.  Guise  :  Thuinge 


I  Otton  I«^  margrave  de  Brandebourg,  fils  d'Albert  l'Ours;  il  mourut 
le  8  juillet  1 184.  •         '"^ 

'■^  Otton  le  riche,  margrave  de  Meissen,  1176-1190. 

3  Ottocar  IV,  marquis  de  Styrie,  1164-1192. 

4  Simon  II,  duc  de  Haute-Lotharingie,  1 176-1205  (f  1207),  queGislebert 
nomme  duc  de  Nancy. 

5  Gérard,  comte  de  Vienne-su r-le-Rhône  ou  de  Mâcon  (f  le  15  septem-    ao 
bre  1184).  Il  n'était  pas  l'oncle  de  l'impératrice  Béatrice,  mais  son  cousin; 

en  effet,  Béatrice  était  fille  de  Renaud  III,  comte  de  Haute-Bourgogne, 
fils  d'Etienne  le  Hardi,  comte  de  Mâcon,  et  Gérard  était  fils  de  Guil- 
laume IV  de  Mâcon,  également  fils  d'Etienne. 

Etienne,  comte  de  M&con.  î5 

1 


Guillaume  IV,  comte  de  Mâcon.  Renaud  III,  comte  de  Bourgogne. 

Gérard.  Béatrice,  a»  iemme  de  Frédéric  l". 

Toutefois,  Cartellieri,  I,  143,  note  6,  a  fait  remarquer  que  le  terme 
avunculus,  employé  par  Gislebert,  peut  aussi  s'appliquer  au  fils  de  l'oncle 
maternel.  La  mention  de  son  nom  parmi  les  principes,  bien  que  le  comte    3o 
de  Vienne  n  eût  pas  ce  caractère  (Ficker,  225),  s'explique  par  le  fait  de 
sa  parenté  avec  l'impératrice  {Ibid.,  199). 

6  Le  comte  Rodolphe  de  Tubingen,  palatin  de  Souabe  (sur  ce  titre, 
cfr.  Waitz,  VII,  169);  Ficker,  199,  doute  de  son  rang  de  prince,  mais 
c'est  peut-être  comme  Tupos  imperatoris  qu'il  figure  ici.  35 


Chronicon  Hanoniense.  i6 


suo  proprio  cum  domino  imperatore  tractans  negocio,  cum      1184 
consobrino  suo  Bertoldo  duce  Ciringhiorum,  qui  in  here- 
ditate  avunculi  sui  çomitis  Namurcensis,  licet  injuste,  recla- 
mabat,  concordiam,  ut  ei  dimitteret  omnia,  facere  voluit; 

5  et  quamvis  mater  '  ipsius  ducis  pro  sua  parte  allodiorum 
duo  castra  habuisset  ^  tamen  comes  Hanoniensis,  pro  majori 
pace,  1600  marcas  puri  argent!,  pondo  Coloniensi,  infra  octo 
menses  solvendi,  ipsi  duci  dare  volebat,  unde  ipsum  comitem 
cum  difficultate  et   tedio  finire  oportebat.    Quod   audiens 

10  dominus  imperator,  suasit  comiti  ut  hoc  non  faceret,  cum 
pateret  ipsum  ducem  jam  nimis  corpore  gravem  citius  posse 
décédera  quam  comitem  Namurcensem  ;  sicque  comes  Hano- 
niensis ab  hac  compositione  retrocessit.  Mortuus  autem  est 
dux  ille  in  ipso  anno  \  Itaque  comes  Hanoniensis  per  domini 

i5  imperatoris  benignum  consilium  tantum  argentum  illi  duci 
dandum  lucratus  fuit.  Dominus  autem  imperator  Roma- 
norum  comiti  Hanoniensi  gratiam  suam  super  omnibus 
bonis  avunculi  sui  comitis  Namurcensis,  tam  allodiis  quam 
feodis,  concessit,  et  ei  secundum  consilium  sociorum  si'orum 

20  et  eorum  dispositionem  et  Gisleberti  ipsius  comitis  notarii 

ordinationem  privilegio  suo  confirmavit  *.  In  quibus  con-    22  mai 
siliis  cum  principibus  fuerunt  Godefridus  imperialis  aule 
cancellarius  ^  ,  homo  discretus  et  vividus,  qui  postea  epis- 
copatum  Erbipolensem  habuit,  et  Radulphus^  imperialis  aule 


'  Clémence,  fille  de  Godefroid  de  Namur 

2  Cfr.  §  33.  J'ignore  quelles  sont  ces  deux  places. 

3  Ce  fait  n'est  pas  exact.  Berthold  IV  ne  mourut  qu'en  1186  (le  8  sep- 
tembre ou  le  8  décembre),  cfr.  Ann.  S.  Georgii,  SS.,  XVII,  297;  GiESE- 
BRECHT,  VI,  69  et  605. 

4  L'acte  a  été  publié  par  Toeche,  Heinrich  VI,  600  (22  mai  1184);  les 
personnages  cités  par  Gislebert  y  figurent  comme  témoins. 

5  Godefroid  de  Helfenstein,  évêque  de  Wurzbourg  de  1186  au 
6  mars  1190,  avait  été  chancelier  impérial  de  1172  à  1186  (Bresslau, 
Urkundenlchre,  378). 

^  Rodolphe,  qui  fut  évêque  de  Verden  de  1189  à  1205.  La  fonction 
de  protonotairc,  créée  par  Frédéric  I",  correspondait  à  celle  de  vice- 
chancelier. 

11 


02  Gisleberti 


1184  prothonotarius,  postea  Verdunensis  in  Saxonia  factus  epis- 
copus,  Wernerus'  de  BoUanda,  ministerialis  imperii%  homo 
sapientissimus  et  castris  17  propriis  et  .villis  rnultis  ditatus 
et  hominiis  11 00  militum  honoratus;  iste  semper  negotia 
comitis  dum  vixit  promovit,  qui  filiutn  habuit  probissimum 
Philippum,  qui  trans  Alpes,  dum  cum  domino  suo  Henrico 
rege  Romanorum,  imperatoris  Frederici  filio,  esset,  mortuus 
est  ^  Cono  de  Minsenberch  ♦,  ministerialis  imperii,  qui 
dives  et  sapiens  castra  sua,  bona  et  militum  hominia  multa 
habebat,  Henricus  comesdeDiecea^  homo admodum sapiens, 
comitis  Hanoniensis  devotus  amicus.  Confirmatio  autem 
bonorum  comitis  Namurcensis  ejus  nepoti  comiti  Hanoniensi 
in  curia  illa  fuit,  tam  super  comitatu  Namurcensi  quam 
super  comitatu  de  Lusceleborch  et  de  Rocha.  In  curia  illa 
fuerunt  nuncii  predicti  comitis  Flandrensis,  ut  auxilium 
régis  Henrici,  imperatoris  filii,  et  archiepiscopi  Coloniensis 
et  aliorum  multorum  comes  Flandrie  contra  regem  Fran- 
corum  haberet  ^.  Que  quidem  auxilia  omnia  statim  ei  fuerunt 
concessa  et  ad  festinam  guerram  parata  et  demum  in  malum 
comitis  Hanoniensis  et  terre  sue  grave  detrimentum  per- 
ducta.  Comes  Hanoniensis,  peracta  bene  in  curia  illa  volun- 
tate  negotii  sui,  et  ibi  pre  ceteris  principibus  honoratus, 

25  mai    accepta  a  domino  imperatore  licentia,  feria  sexta  pentecostes 


»  Werner    de    Bolanden    (Kirchheim-Bolanden,    au    nord-ouest    de 
Worms,  dans  le  Palatinat  bavarois).  Sur  ses  immenses  possessions,  voir    a3 
Sauer,  Die  àitesten  Lehensbûcher  der  Hcrrschaft  Bolanden,  et  le  résumé 
qu'en  donne  Inama-Sternegg,  Deutsche   Wirthschaftsgeschichte,   II,  474: 
cfr.  KôLLNER,  Geschichte  der  Herrschajt  Kirchheim-Boland. 

2  Sur  les  ministeriales  de  l'empire,  cfr.  Waitz,  V.  G.,  V^,  486  et  suiv.; 
SCHRŒDER,  Lehrhuch,  433-441.  -^0 

3  Le  nom  de  Philippe  de  Bolanden  figure,  pour  la  dernière  fois,  dans 
un  diplôme  de  Henri  VI,  donné  à  Otricoli  le  24  juin  1187  (Stumpf, 
Acta  imperii,  n»  181), 

4  Minzenberg  (Hesse,  au  sud-est  de  Giessen). 

5  Henri,  comte  de  Dietz  (sur  la  Lahn),  qui  accompagna  Frédéric  1°"^  à    33 
la  croisade. 

6  Cfr.  Bened.  Petroburg.  Bouquet,  XVII,  460  et  suiv. 


Chronicon  Hanonieîise.  i63 


a  curia  recessit,  et  per  Bingham  et  per  Treverim  et  per  Lus-      1 184 
celeborch  rediit. 

[110]   Intérim   '   dominus   rex   Francorum   cum    comité 
Flandrie   inter   Compendium   et   Causiacum  habuit   collo- 

5  quium,  et  ibidem  inter  eos  treuge  firmate  fuerunt  ^  Quisque 
autem  suos  auxiliatores  ibidem  nominavit,  ut  illi  in  treugis 
securius  manerent.  Comes  quidem  Flandrie  Stephanum 
comitem,  domini  régis  hominem  ligium  et  avunculum  ^  in 
suis  treugis,  sicut  diu  illum  contra  regem  habuerat  auxilia- 

10  torem,  posuit;  econtra  dominus  rex  ex  sua  astucia  dominum 
comitem 'Hanoniensem,  ignarum  tamen,  in  suis  treugis 
posuit,  ut  per  hoc  inter  comitem  Flandrensem  et  comitem 
Hanoniensem  aliquam  seminaret  discordiam,  per  quam 
comitem  Hanoniensem  in  parte  sua  prorsus  posset  habere. 

i3  Quod  audiens  comes  Flandrie  ira  adversus  comitem  Hano- 
niensem succensus  est,  eumque  in  induciis  régis  Francorum, 
horum  omnium  nescium,  manere  concessit;  quod  non  facere, 
sed  potius  guerram  domini  régis  Francorum  sustinuisse 
debuisset  *,  quousque  voluntatem  ejus  in  propria  persona 

20   vel  per  fidèles  nuncios  audivisset.  Unde  rumores"  ad  domi- 
num comitem  Hanoniensem  a  curia  revertentem  dominica 
prima  post  octavam  pentecostes  apud   Amberlues  ^  in  Ar-    3  juin 
denna  pervenerunt.  Comes  autem  Hanoniensis  in  sua  absen- 
tia  exercitum  terre  totum  summonuerat,  ut  cum  rediret  ad 

35  .luxilium  comitis  Flandrie,  sicut  consueverat,  paratus  esset. 


a.  Guise  :  responsores. 


1  Guise,  XVIII,  15. 

2  Entre  Compiègne  et  Choisy-au-Bac,  lin  mai  11 84;  cfr.  Bexed.  Pe- 
TKOB.,  Ibid.,  459;  Cartei.meri,  I,  146. 

3  Etienne,  comte  de  Sanccrre,  oncle  de  Philippe-Auguste  (i^  23). 

4  Philippe  d'Alsace  accepte  le  comte  de  Hainaut  comme  garant  de  la 
trêve,  alors  qu'il  eût  dû  s'assurer  au  préalable  de  son  assentiment,  au 
risque  de  continuer  la  guerre  contre  le  roi. 

:  Amberloup  (Luxembourg,  Bastogne,  Sibret). 


1 64  Gisleberti 


Août 


1184  Cornes  autem  Hanoniensis  ad  partes  suas  reversus  totus 
stupefactus  de  hiis  que  sibi  referebantur,  comitem  Flandrie 
sepius  per  nuncios  requisivit,  ut  ei  in  marchia  terre  sue  loqui 
vellet;  eut,  si  ipsi  comiti  Flandrensi  placeret,  comes  Hano- 
niensis ad  ipsum  ubicumque  locorum  in  Fiandria  vel  Viro-  b 
mandia  accederet;  quod  comes  Flandrie,  aliis  pretentis 
occasionibus,  semper  refutabat,  rancorem  nimium  gerens  in 
corde  contra  illum. 

[111]  Eodem  tempore  et  anno  ipse  Philippus  comes  Flan- 
drie, qui  uxore  carebat,  ad  habendam  uxorem  stiidiosius   10 
laborabat.   Unde  nuncios  suos  in   Hyspaniam  direxit.   Qui 
nuncii,  milites  scilicet  et  abbates,  quos  ad  querendam  sibi 
uxorem  miserat  in  longinquam  regionem,  adduxerunt  ei 
Mathildem  '  Portigalensis  régis  sororem  cum  multo  auro  et 
pannis  sericis  preciosis,  quam  ipse  comes  cum  gaudio  des-    t^ 
ponsavit,  et  eam  multis  bonis  in  nuptiis  dotavit,  scilicet 
Sancto  Audomaro  et  Aria,  que  post  suum  decessum  in  par- 
tem  regine  Francorum  Elizabeth  cedere  debebant.   Dotavit 
eam  eciam   Duaco,   Sclusa   %   Orciis  ^   Insula,    Nieppa  *, 
Cassello,  Furnis,  Dicamuda,  Berghis^  Berburch^  que  ad   20 
comitissam  Hanoniensem  et  ejus  filios  pervenire  debebant. 
Habita  autem  adversus  comitem  Hanoniensem  majore  ira, 
ceteris  bonis,  que  in  partem  comitisse  Hanoniensis  et  filio- 
rum  suorum  debebant  cedere,  contra  leges  et  décréta  dotavit, 
scilicet  Brugis,  Gandavo,  terra  Wasia,  Alost,   Geralmont,   ^5 
Ypra,  Curtraco,  Aldenarda. 

[112]  Cum  autem  Godefridus  dux  Lovaniensis  a  Jhero- 


'  Mathilde  (ou  Thérèse),  fille  d'Alphonse  I»'  de  Portugal  et  sœur  de 
Sanche  I»'.  Le  mariage  fut  célébré  en  août  1184. 

2  L'Écluse  (Nord,  Douai,  Arleux).  3o 

3  Orchies  (Nord,  Douai,  Orchies). 

.     4  Nieppe  (Nord,  Hazebrouck,  Bailleul). 

5  Bergues-S.-Winnoc  (Nord,  Dunkerque,  Bergues). 
o  Bourbourg  (Nord,  Dunkerque,  Bourbourg). 


Chronicon  Hanoniense.  i65 


solimis  rediisset  ',  Henrici  junioris  ducis  pater,  et  treuge  in      1184 
festo  sançti  Pétri  %  intrante  mense  Auguste,  super  Lembe     1 'août 
cha  finem  capere  deberent,   dominus  cornes  Hanoniensis 
omnes  amicos  suos  ad  auxilium  suum  invitavit  et  quot- 

5  cumque  potuit  milites  probos  stipendiarios  adunavit.  Unde 
eciam  comitem  Flandrie,  sano  habito  consilio,  tamquam 
illum  cui  semper  ad  omnia  cum  multis  hominibus  et  gran- 
dibus  expensis  servierat,  requirere  proposuit,  assumptisque 
secum  viris  probis  et  discretis,  Eustacio  seniore  de  Ruez  et 

\o  Eustacio  filio  ejus,  Nicholao  de  Barbencione,  Ostone  de 
Trasiniis,  Waitero  de  Warini,  Almanno  de  Provi,  Renero 
de  Trith,  Hugone  de  Crois,  Balduino  casteliano  Montensi, 
Gosuino  de  Tuiin,  Johanne  Cornuto,  Balduino  de  Wallain- 
cort,  Willelmo  de  Hausi  et  multis  aliis,  apud  Atrabatum  ad 

i5   ipsum  comitem  venit,  quem  cum  multis  militibus  Flandren- 
sibus  et  Viromandensibus  ibi  invenit,  quadam  dominica, 
ante  festum   sancti   Pétri  die   tercia.    Cui   cornes  Flandrie  29 juillet 
turbidum  nimis  vultum  prétendit;  sedentibusque  universis 
et  pro  turbatione  ipsorum  comitum  tacentibus,  cornes  Hano- 

20  niensis  comitem  Flandrie  tamquam  confederatum  et  juratum 
suum  submonuit  ut  contra  ducem  Lovaniensem  eum  juvaret 
super  honore  suo  et  hereditate  sua  retinenda.  Comes  autem 
Flandrie,  querens  occasiones,  rogabat  comitem  Hanoniensem 
ut  inducias  daret  duci  Lovaniensi,  et  ipsum  contra  inimicum 

35  suum  mortalem  regem  Francie  juvaret.  Ad  hoc  comes  Hano- 
niensis respondit  quod  nuUas  duci  Lovaniensi  super  his  daret 
inducias;  sed  si  ipse  comes  Flandrie  statim  domino  régi 
Francorum  guerram  moveret,  ipse  statim  eum  contra  regem 
Francorum  in  totis  viribus  suis  juvaret;  si  autem  statim 

^o  contra  regem  Francorum  guerram  facere  noUet,  ipse  comes 
Hanoniensis  ejus  auxilium  contra  ducem  Lovaniensem 
habere   vellet.    Sic  itaque   comité   Hanoniensi   auxilium  a 


'  Godefroid  III  était  h  Jérusalem  en  1183,  cfr.  A.  Cartellieri,  I,  151, 
n.  2.  Méniglaise,  II,  221,  n.  179,  dit  à  tort  qu'il  chargea  son  fils  de  le 
y-)    remplacer  à  la  croisade. 

2  S.  Pierre-ès-liens,  dont  la  fête  se  célèbre  le  i®*"  août. 


i66  Gisleberti 


31  juillet 


1184  comité  Flandrensi  contra  ducem  Lovaniensem  reqairente, 
comité  autem  Flandrie  treugas  postulante  pro  guerra  quam 
ipse  contra  regem  Francorum  habere  debebat  et  comité 
Hanoniensi  statim  ei  auxilium  ferre  volente,  tandem  comes 
Hanoniensis  ab  eo  absqae  auxilio  recessit.  In  crastino  autem, 
sancti  Pétri  scilicet  vigilia,  inter  se  colloquium  habuerunt 
in  Warda  sancti  Remigii  '.  In  hiis  autem  verbis  communibus 
comes  Flandrie  a  comité  Hanoniensi  requirebat  ut  cogno- 
sceret  si  in  treuga  régis  Francorum  contra  ipsum  manere 
vellet.  Ad  hec  comes  Hanoniensis  respondit  quod  quicquid 
régi  Francie  ex  propria  voluntate  egisset  %  ipse  statim  contra 
ipsum  regem  comitem  Flandrie  juvare  paratus  erat,  nec  sibi 
plus  dicere  volebat.  Ipsis  itaque  comitibus  et  eorum  homi- 
nibus  super  his  discordantibus,  comes  Hanoniensis  die  festo 
sancti  Pétri  Tubisam  venit,  ubi  exercitum  suum  paratum 
invenit.  In  cujus  auxilio  fuit  dominus  Rogerus  Laudunensis 
episcopus,  consobrinus  comitis,  et  ejus  frater  Raynaldus 
cum  80  electis  militibus,  Manasserus  Retensis  comes,  cum 
140  militibus,  VVido  de  Chéri,  Reginaldus  de  Doncheri  frater 
ejus,  Radulphus  de  Tur,  Gaufridus  de  Baleham,  consan- 
guinei  ipsius  comitis,  Robertus  de  Petraponte  consanguineus 


i'"''  août 


'  Warda  Sancti  Remigii  était  un  territoire  de  quelque  étendue  qui  a 
laissé  son  nom  à  Lewarde,  à  l'est  de  Douai.  On  verra  (§  114)  qu'il  com- 
prenait Villers-au-tertre  (Nord,  Douai,  Douai-Sud).  La  Contin.  Aqui- 
cinctinà  met  le  colloque  in  loco  qui  nuyicupatur  Mons  Sancti  Remigii  (SS.,  ib 
VI,  422),  c'est-à-dire  à  Estinnes-au-Mont  (Th.  Lejeune,  Monographies 
historiques^  I,  74),  mais  Lewarde,  situé  à  l'extrême  frontière  de  la 
Flandre,  convenait  beaucoup  mieux  à  cette  rencontre. 

2  Ce  passage,  qui  ne  figure  pas  dans  Jacques  de  Guise,  ne  manque  pas 
d'obscurité;  Ménilglaise  (1,  270,  n.  a)  a  suggéré  la  correction  :  rex  pour  3o 
régi;  Cartellieri,  de  son  côté,  traduit  :  «  v\-as  auch  der  Kônig  von  Frank- 
reich  aus  eigenem  Antrieb  gethan  hatte  »  (I,  152);  toutefois  je  pense 
qu'il  est  possible  de  maintenir  le  texte  primitif;  le  sens  me  paraît  être  : 
quelque  engagement  que  le  comte  de  Hainaut  ait  spontanément  pris 
envers  le  roi  de  France,  il  n'en  est  pas  moins  prêt  immédiatement  h  33 
seconder  Philippe  d'Alsace,  car  il  ne  se  sent  pas  lié  par  des  obligations 
auxquelles  de  sa  libre  volonté  il  n'a  pas  consenti. 


Chronicon  Hanoniense.  167 


comitis  Hanoniensis  \  Gaufridus  et  Ludemarus   fratres  de      1184 
Vienna  ",  milites  probissimi,  Radulphus  de  Coci  cum  5o  mi- 
litibus.    In  crastino  autem  Jacobus  de  Avethnis  ad  auxi-    2  août 
lium    domini   sui    iigii   comitis    Hanoniensis    cum    paucis 

b  veniens,  comiti  Hanoniensi  suggessit  ut  treugas  daret,  asse- 
rens  ipse  Jacobus  quod  dux  Lovaniensis  auxilium  comitis 
Flandrie  statim  secum  habebat,  et  si  necesse  haberet,  totum 
Flandrie  exercitum  in  auxilium  suum  paratum  haberet; 
quod  comes  Hanoniensis  vix  credere  potuit.  attamen  ipsi 

10  Jacobo  de  consilio  hominum  suorum  concessit  ut  super  hoc 
verba  cum  duce  et  suis  haberet,  quousque,  ordinatis  et 
acquisitis  viribus  majoribus,  melius  contra  ducem  et  contra 
comitem  Flandrie,  ipsius  ducis  novum  auxiliatorem,  jus 
suum  retinere  valeret.  Dum  autem  ad  ducem  Jacobus  tran- 

iS  sisset  et  cum  eo  super  his  conferret,  et  dominus  comes  Hano- 
niensis ejus  reditum  et  moram  nimiam  expectaret,  dux 
Lovaniensis,  qui  apud  Hal  cum  exercitu  suo  erat,  Lembe- 
cham  concremavit,  comité  non  adhuc  sibi  providente.  In 
auxilio  ducis  Lovaniensis  erat  ex    parte   comitis  Flandrie 

20  Hellinus  de  Wavrin,  Flandrie  senescalcus,  cum  3oo  militibus 
et  multis  servientibus  equitibus  et  peditibus.  Hanonienses 
autem  milites  et  servientes  équités,  videntes  incendium 
Lembeche,  cito  Advallensibus  ^  insultum  fecerunt  et  cum 
festinatione  incedentes,  non  ordine  bellicoso,  qui  primus  ad 

25  illos  veniebat  primus  feriebat.  Comes  autem  ad  pontem 
Tubise  super  aquam  Sanniam  *  venieps,  paucos  transire 
permisit,  cumomnes  Franci  et  Hanonienses  et  Ardennenses^ 
transire  desiderarent,  nolens  cum  hominibus  comitis  Flan- 
drie in  armis  congredi,  dum  sustinere  posset,  sperans  quan- 


3o       '  Ces  personnages  sont  cités  pp.  54,  65,  141.  142. 

2  Vienne-le-Château  (Marne,  Sainte-Menehould,  Ville-sur-Tourbe). 

3  Advallenscs  (cfr.  p.  16,  n.  i)  se  rapporte  ici  évidemment  aux  Braban- 
çons. 

4  La  Senne. 

3î>       5  Les  auxiliaires  ardennais  du  comte  de  Hainaut  sont  le  comte  de 
Rethel,  les  sires  de  Sery,  Donchery,  Balham,  Le  Thour  (p.  166). 


1 68  Gisleberti 


1184  doque  apud  illum,  cui  semper  pro  posse  servierat,  aliquam 
amiciciam  obtinere.  Pauciores  autem  ex  parte  comitis  Hano- 
niensis  in  conflictu  illo  pluribus  in  parte  ducis  dampna 
majora  in  occisione  hominum  et  captione  et  equoram  inter- 
fectione  fecerunt.  In  conflictu  illo  (nunquam  meliore  ad  arma  5 
in  tanta  hora  viso  vel  audito),  qui  vulgariter  pognis  '  dicitur, 
in  parte  comitis  Hanoniensis  equi  circtter  80  occisi  sunt,  in 
parte  ducis  circiter  340.   Ibidem  quidam  de  hominibus  et 

3  août    commilitonibus  comitis   Flandrie  capti   fuerunt.    Sequenti 

autem  die,  mediante  Jacobo,  cui  ab  Hanoniensibus  incen-  10 
dium  Lembeche  ex  nimia  ipsius  mora  imputabatur,  treuge 
usque  ad  duos  annos  fuerunt  fîrmate,  sed  a  duce  nunquam 
observate.  Comes  autem  Hanoniensis  militum  vadiis  tam 
domesticorum  quam  extraneorum  liberatis  largissime,  et 
eorum  prediis  ad  voluntatem  suam  restitutis  et  stipendiariis  i3 
honorifice  remuneratis,  omnibus  licentiam  dédit  benignam, 
amicis  suis  super  hoc  auxilio  gratiarum  actiones  referens. 

[113]  Deinde  dominus  comes  Hanoniensis  ad  dominum 
regem  Francorum  Parisius  cum  paucis  venit.  Ubi  facta  cum 
domino  rege  contra  comitem  Flandrie  confederatione,  quia  20 
ipse  eciam  rex  ibi  cum  paucis  erat,  dominus  rex  ei  diem 
constituit  Suessionis,  ut  ibi  plures  principes  et  nobiles 
Francie  haberet,  et  ut  comes  Hanoniensis  plures  terre  sue 
viros  probos  et  valentiores  ad  confederationem  illam  confir- 
mandam  adduceret.  Ad  diem  illum  Suessionis  constitutum   23 


«  Pognis;  cfr.  Godefrov,  VII,  247  :  Poigne,  poingjie,  piignc,  poigneis, 
pogneis.  pougnis,  combat,  lutte.  Il  semble,  d'après  le  texte  de  Gislebert, 
que  ce  terme  s'employât  pour  désigner  non  une  bataille  rangée,  mais  un 
combat  désordonné,  une  escarmouche.  Pour  comprendre  les  mots  :  in 
tanta  hora,  il  faut  remarquer  que  tout  l'incident  raconté  par  Gislebert  3o 
se  rapporte  à  la  journée  du  2  août;  la  distance  de  Tubise  à  Hal  n'est 
que  de  5  V2  kilomètres,  la  mission  de  Jacques  d'Avesnes  pouvait  être 
promptement  accomplie,  mais  il  y  mit  du  retard,  et  le  soir  était  proche 
sans  doute  quand  fut  allumé  l'incendie  de  Lembecq  et  que  les  hommes 
d'armes  du  Hainaut,  apercevant  les  flammes,  engagèrent  le  combat.  Je  35 
traduis  donc  in  tanta  hora  par  :  à  une  heure  aussi  avancée. 


Chronicon  Hanoniense.  169 

dominus  cornes  Hanoniensis  ad  dominum  regem  Francorum      1184 
cum  i^o  militibus  de  nobilibus  et  potentioribus  terre  suc 
accessit  \    ubi   in   abbatia   Sancti   Medardi    ab   hominibus 
domini    régis  super  confederatione  conservanda  fidem  et 

5  juramenta  acçepit.  Econtra  dominus  rex  ab  hominibus 
comitis  Hanoniensis  super  eadem  confederatione  tenenda 
fides  et  juramenta  suscepit.  Cornes  autem  Fiandrie,  super 
his  nimia  accensus  ira,  omnem  quem  potuit  contra  comitem 
Hanoniensem    movit    exercitum,    certus    satis    quod   tune 

10  dominus  rex  Francorum,  quorumdam  perfidorum  seductus 
consiliOi  nullum  comiti  Hanoniensi  ferret  auxilium,  cum 
comes  Hanoniensi  in  ejus  auxilio  spem  haberet.  Comes 
quippe  Fiandrie  in  auxilio  suo  habuit  Jacobum  de  Avethnis, 
comitis  Hanoniensis  hominem  bis  ligium,  qui  continuum  in 

i5  Montibus  stagium  pro  terra  Avethnis  et  continuum  in  Valen- 
cenis  pro  terra  Brabancie  debebat.  O  mira  Jacobi  prodicioN 
cum  enim  ipso  tempore  autumpnaU  comes  Hanoniensis  per- 
'fidiam  Jacobi  timeret,  antequam  ad  guerram  ventum  esset, 
dominus  comes   ex  astucia   et  jure  illum   summonuit   ut 

20  castrum  Montense  cusiodiret,  et  ibi  continuum  quem  debe- 
bat stagium  faceret.  Unde  ipsi  Jacobo  diem  satis  ad  hoc 
aptum  constituit.  Jacobus  autem  die  constituta  Montibus 
venit,  ubi  honesto  tune  habito  'cTonsilio  comiti  Hanoniensi 
stagia  in  castris  suis  scilicet  in  Montibus  et  in  Valencenis 

25  débita  recognovit  coram  paribus  suis  ^  Montensibus,  Eustacio 
scilicet  de  Ruez,  Nicholao  de  Barbencione,  Waltero  de  Lens, 
Ostone  de  Trasiniis,  Rassone  de  Gavra,  Ida  de  Jacea,  Egidio 
de  Cimai,  Willelmo  de  Kevi  \  Gerardo  de  Hamaida  ^  et 
coram  paribus  suis  Valencenensibus  °,  Almanno  scilicet  de 


3o        '  Cfr.  A.  Cartellieri,  I,  i6o.  Probablement  en  septembre. 

2  Guise,  XVIIl,  17  in  fine. 

3  Cfr.  note  i  de  la  page  53. 

4  Quévy  (Hainaut,  Mons,  Pâturages). 

5  La  Hamaide  (Hainaut,  Ath,  Frasnes).  Gérard  de  La  Hamaide  avait 
35    la  pairie  de  Rebaix.  Cfr.  J.  de  Saint-Genois,  Monuments  anciens,  I,  XXL 

<'  On  admet  généralement  que  les  pairs  de  Valenciennes  étaient  au 
nombre  de  six;  ceux  qui  sont  cités  ici  représentaient  les  seigneuries  de 
Prouvy  et  de  Trith,  au  sud-ouest  de  Valenciennes,  de  Caudry  (primiti- 


jyo  Gisleberti 


1184      Provi,  Renero  de  Trith,  Nicholao  de  Cauderi  \  Karolo  de 
Frasne,  Ludovici  filio,  Olivero  de  Peresel  %  Ida  de  Jacea  pare 
eciam  Valencenensi.  Cum  autem  hic  Jacobus  domino  suo 
plenius  recognovisset,  rogavit  eum  at  a  stagio  summonito 
tune  differret,  promittens  ipsi  comiti  quod  quandocumque 
guerram   contra  comitem  Flandrie  haberet   cornes   Hano- 
oiensis,  ipse  comiti  Hanoniensi  castra  que  ab  eo  tenebat  red- 
deret  in  auxilium  guerre  sue,  et  in  proprio  corpore  suo  ei 
serviret  cum  omnibus  hominibus  ad  feoda  comitis  Hano- 
niensis  pertinentibus;  comitique  Fiandrensi  castra,  que  ab  eo 
tenebat,  scilicet  Guisam  et  appenditia,  redderet.  Comes  vero 
Hanoniensis  de  consilio  hominum  suorum  sic  ei  concessiti 
quod  quidem  Jacobus  Montibus  in  capeiia  comitis  jura  vit,  et 
osculo  pacis  et  diiectionis  comiti  et  comitisse  et  eorum  filiis, 
Balduino,  Philippo,  Henrico,  dato,  bénigne  ab  eis  recessit. 
Que  juramenta  et  pacis  oscula  citius  lésa  fuerunt.  Cum  enim 
comes  Flandrensis  ante  compietos  ab  hac  promissione  et  jurir, 
recognitione  40  dies  in  comitem  Hanoniensem  insurgeret: 
ipse  Jacobus  castra  sua  que  a  comité  Hanoniensi  tenebat, 
scilicet  Avethnas,  Landrecias  et  Leusam,  in  manus  comitis 
Flandrensis  tradidit;   postea  die  eadem  qiia  terram  suam 
cum  armis  intravit,  diffiduciare  non  abhorruit  \ 

[114]   Comes  autem   Flandrie    dominum    Philippum  ' 


2b 


vement  en  Cambrésis,  mais  acquis  au  moins  en  partie  par  le  Hamaut 
(DuviviER,  Hainaut.  45,  n.  10  et  109),  de  Fresne  sur  l'Escaut,  de  Preseau. 
Quant  à  Ida  de  Jauche,  elle  devait  sa  pairie  à  son  père  Gossum  (§  29). 
Dans  la  suite,  le  seigneur  de  Mastaing  hérita  de  la  pairie  de  Jauche. 
Il  semble  cependant  résulter  d'un  acte  de  Nicolas  de  Cambrai.  1145 
(MiRJEUS,  I,  697),  que  la  châtellenie  de  Valenciennes  avait  eu  primiti- 
vement douze  pairs;    cfr.    Duvivier,    C/iartes  médites,    n»  58  (1182)  et    3o 

GUILHERMOZ,   178,  n.  16. 

1  Caudry  (Nord,  Cambrai,  Clary). 

2  Préseau  (Nord,  Valenciennes,  Valencienncs-Est). 
?  Il  était  de  règle  qu'entre  le  dé_^  ei  l'ouverture  des  hostilités  on  laissât 

s'écouler  au  moins  une  ou  deux  semaines. 

4  Philippe  de  Heinsberg,  archevêque  de  Cologne  (1167-1191);  sur  ce 
personnage,  cfr.  Hecker,  Die  territoriale  Politik  des  Erzbischofs  Ph- 
lipp  J  von  Ko  In. 


35 


Chronicon  Hanoniense,  [7 


Coloniensem  archiepiscopum,  comitis  Hanoniensis  consan-      1184 
guineum,  Gossuini  de  Falcomonte  '  filium,  et  Godefridum 
ducem  Lovaniensem  et  ejus  filium  Henricum  habuit  auxi- 
liatores.  Castris  autem  terre  sue  in  marchia  contra  regem 

5  Francorum  ornalis  et  militibus  et  aliis  hominibus  munitis, 
mililibusque  et  servientibus  equitibus  et  pedilibus  contra 
comitem  Hanoniensem  in  Geraimont,  in  Leusa,  in  Duaco, 
in  Castello  in  Camerachio  '^  %  in  Landreciis,  in  Avelhnis 
positis^,  ipse  cum  militibus  circiter  3oo  et  cum  hominibus 

10  equitibus  loricatis  circiter  1000  et  cum  hominibus  peditibus 
bene  armatis  circiter  40  terram  comitis  Hanoniensis,   per 
Cameracensem  regionem  veniens,  invasit.  Die  autem  qua 
terram  ejus  intrare  volebat,  ipsum  per  quemdam  militem     Xov 
suum   Lambekinum  de   Rinenghis*  diffiduciavit.   Jacobus 

i5  autem  de  Avethnis  dominum  suum  bis  ligium  et  consan- 
guineum  per  fidelem  suum  Johannem  de  Orca  diffiduciavit 
apud  Haimoncasnoit.  Comiti  autem  Flandrie  apud  Vieilliz^ 
pernoctanti  Osto  de  Trasiniis  nocte  fecit  insultus,  ubi  accen- 
sis  quibusdam  domibus,  quosdam  de  hominibus  suis  inter- 

30  fecit,  quosdam  captos  duxit;  comes  Flandrensis  in  suc 
adventu  munitiones  quasdam  parvas  et  pravas  cepit,  scilicet 

//.  Arndt  :  in  (Castello,  in  Camerachio. 


/  Gossuin  II  de  Fauquemont  et  de  Heinsberg  (cfr.  p.  157,  n.  5);  les 
seigneurs  de  Fauquemont  (sur  la  Geule,  à  2  lieues  à  l'est  de  Maestricht) 
2S   descendaient  des  Wassenberg,  parents  des  comtes  de  Hainaut  depuis  le 
mariage  d'Yolande  avec  Baudouin  III. 

2  Le  Gâteau  Cambrésis,  sur  la  Selle  (Nord,  Cambrai,  Le  Cateau). 

3  (jrammont,  Douai  étaient  au  comte  de  Flandre;  Leuze,  Landrecies, 
Avesnes  lui  avaient  été  livrés  par  Jacques  d'Avesnes;  quant  au  Cateau, 

3o    Philippe  d'Alsace  en  avait  acquis  la  prévôté  (cfr.  Forin.  territor.^  I',  150), 
ce  qui  lui  permettait  de  l'occuper  militairement.  Il  faut  remarquer  que 
Philippe  d'Alsace  avait  fait  don  de  cette  prévôté,  en   1180,  à  Roger, 
évêque  de  Cambrai  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n^  51  et  52). 
■>  Reninghe  (Flandre  occid.,  Dixmude,  Ypres). 

35       "^  Viesly  (Nord,  Cambrai,  Solesmes). 


,,y2  Gisleherti 


[184 


Soleanam,  Sanctum  Pitonem  et  Hausi  S  quod  muro  tan- 
tum  parvo  et  basso  circumdatum  dominus  cornes  Hano- 
niensis,  non  sano  habito  consilio,  militibus  munivit;  qui 
licet  viriliter  se  defendentes  in  pravis  propugoaculis,  tamen 
per  vires  comilis  Flandrie  capti  fuerunt  milites  circiter  45.     5 
Firmitates''  quidem  illas  cornes  Flandrie,  considerata  earum 
debilitate,  nuUam  sibi  retinere  voluit,  sed  regionem  illam 
comburendo   usque  Haimoncasnoit    pervenit.   Cornes  vero 
Hanoniensis  villam  illam,  ne  ad  obsidendum  castrum  in  ea 
hospitarentur,  comburi  fecit,  castrumque  illud  multis  mili-   10 
tibus  electis  et  servientibus  equitibus  et  multis  peditibus 
munivit.  Archiepiscopus  autem  Coloniensis  Philippus,  prin- 
ceps  prepotens,  in  auxilium  comitis  Flandrie  cum  i3oo  mili- 
tibus et  multis  servientibus  equitibus,  et  dux  Lovaniensis 
Godefridus  et  ejus  filius  Henricus  junior  dux,  ruptis  treugis   »5 
predictis  quas  cum  comité  Hanoniensi  firmaverant,  et  non 
eis  renunciantes,  cum  400  militibus  et  60  milium  hominum 
tam  equitum  quam  peditum  venientes,  per  nemus  Carbo- 
neriam'  transierunt;  et  Ruez  villam  comburentes  et  ante 
Bincium  transeuntes,  Lestinis*  pernoctaverunt,  et  ibi  qua-  30 
dam  die  Veneris,  victualibus  deficientibus,  multi  eorum  oves 
famé  arctati  comederunt.  Sicque  terram  illam  vastantes,  in 
locum  qui  Belmoncel  «  ^  dicitur,  qui  distat  uno  miliari  a 
Montibus,  pervenerunt.   Comes  autem  Flandrie  qui  ante 
Haismoncasnoit  per  duos  dies  in  nemore  parvo,  quod  Gais*'  2b 

a.  A,  Arndt  :  Belmontes.  —  b.  A,  Arndt  :  Gars;  A""  :  Sart. 


«  Solesmes,  Saint-Python  et  Haussy  (Nord,  Cambrai,  Solesmes). 
^  L^sjirmitates  sont  des  forteresses  moins  importantes  que  les  castra. 

3  La  forêt  charbonnière. 

4  Estinnes-au-Mont  (Hainaut,  Thuin,  Binche).  3o 

5  Je  lis  ici,  comme  au  §  116,  Belmoncel;  cfr.  F.  Hachez,  Le  campement 
de  Belvwncel  à  Harmignies  (Ann.  du  Cercle  archéol.  de  Mons,  XX, 
434  et  suiv.).  Moncel  est  un  hameau  d' Harmignies,  à  8  '/^  kilomètres 
à  l'est-sud-est  de  Mons. 

6  J'adopte  la  correction  que  me  suggère  M.  Duvivier  :  Gais  pour  Gars;    35 
il  y  a,  à  Louvignies-Quesnoy.  le  Grand  et  le  Petit  Gay.  (Cfr.  Duvivier, 
Chartes  inédites,  n»  14.) 


Chronicon  Hanoniense.  173 


dicebatur,  damis  et  vaccis  silvestribus  repleto,  manserat,      1184 
cum  exercitu  suo  Bavacum,  deinde  Melbodium  transiens, 
ad  Coloniensis  archiepiscopi  et  ducis  Lovaniensis  exercitum 
in  loco  illo  nominato  pervenit,  et  apud  Kevi  cum  suo  exer- 

5  citu  mansit.  Si  autem  cornes  Hanoniensis  cum  illis  non 
congrediebatur,  non  est  mirandum,  cum  tota  ejus  intentio 
circa  castra  sua  conservanda  versabatur.  Comes  itaquc 
Hanoniensis  castris  suis  conservandis  intendens,  Valencenas 
fossato  firmari  in  ipsa  guerra  faciebat,  et  illam  multis  mili- 

o  tibus  cum  ipsius  ville  hominibus  munivit;  Bulcenum  cas- 
trum  militibus  et  servientibus  equitibus  et  peditibus  muni- 
vit; Vileir  '  casteilum  in  Warda  sancti  Remigii  et  Lalen  ^ 
prope  Duacum  militibus  et  servientibus  equitibus  et  pedi- 
tibus munivit;  Ramis*^  servientibus  equitibus  et  peditibus 

3  munivit;  Haimoncasnoit  eciam,  ut  supra  dictum  est;  Bal- 
duino  de  Wallaincort  ad  suas  firmitates,  scilicet  Wallaincort 
et  Perreusmont  «  muniendas,  et  Egidio  de  Businiis  ad  Businias 
muniendas,  in  militibus  et  hominibus  peditibus  et  denariis 
auxilium  fecit;   Sanctum  Obertum  eciam  per  aliquot  dies 

n  munivit;  Moncellum  *,  Belfort  \  Bellum  Montem,  Solram  ^ 
militibus,  servientibus  equitibus  et  peditibus  munivit;  Bin- 
cium  eciam  militibus  et  servientibus  equitibus  et  peditibus 
de  Hasbanio  circiter  bis  mille  et  3oo  stipendiariis  munivit 
Eustacius  senior  de  Ruez  et  Eustacius  filius  ejus,  qui  comili 

t5  in  guerra  magnum,  si  sibi  liceret,  auxilium  facere  potuissenî , 
Castro  suo  Morlainv^eiz  ^  custodiendo  satis  erant  intenti,  qui 
in  transitu  archiepiscopi  et  ducis  aliqrfos  ceperunt,  et  homi^ 

a.  Arndt  :  Pernesmont. 


'  Villers-au-Tertre  (Nord,  Douai,  Arleux),  au  sud  de  Lewarde.  Bau- 
3o    douin   d'Avesnes  {Istorcs,    II,   627)   traduit   :   Villers-Chastel,    vers   le 
Warde-Saint-Remi. 

2  Lallaing,  sur  la  Scarpe  (Nord,  Douai,  Douai-Nord). 

3  Raismes  (Nord,  Valenciennes,  Saint-Amand  Rive  droite). 

4  Monceau- Saint-Vaast  (Nord,  Avesnes,  Berlaimont). 
35       5  Beaufort  (Nord,  Avesnes,  Maubeuge). 

6  Solre-le-Château  (Nord,  Avesnes,  Solre-le-Château). 

7  Morlanwelz  (Hainaut,  Thuin,  Binche). 


174 


Gisleberti 


1184     nés  aliquos  interfecerunt.  Braniam  Wilhoticam  et  Scalsinas  ' 
et  Tubisam  —  quam  duci  pro  Wasnacha'  sibi  ablata  abstu- 
lerat  -  et  Ath  et  Blatum  ^  militibus  multis  et  servientibus 
equitibus  et   peditibus   munivit.   Castrum  vero   Montense, 
quod  parvo  et  basso  muro  circumdatum  erat,  in  quo  domina     "> 
comitissa  Marghareta,  ipsius  comitis   Flandrie   soror,  pro 
partu  infirma  jacebat,  140  militibus  et  balistariis  ad  defen- 
sionem  necessariis  munivit.  His  autem  omnibus,  tam  equi- 
tibus  quam   peditibus,   quos  comes   Hanoniensis    hostium 
insultibus  undique  valiatus  ad  defensionem  castrorum  suo-    10 
rum  ordinaverat,  in  suis  propriis  expensis  copiose  provi- 
debat,  hominibusque  suis  tam  majoribus  quam  minoribus 
solatium  vultu  hilari  faciebat  dicens  j  Confortamini  et  robusti 
estote,  quia  hostes  nostri  quandoque  recèdent,  et  terras  nostras 
nobis  relinquent,  quia  eas  secum  portare  non  poterunt.  In  ipsa    i3 
guerra    habuit    comes    Hanoniensis    stipendiarios    milites 
circiter  3oo,  et  servientes  eciam  stipendiarios  tam  équités 
quam  pedites  circiter  tria  milia.  Habuit  eciam  milites  auxi- 
iiatores  circiter  3oo,  qui  quam  vis  non  essent  solidarii,  tamen 
in  expensis  ejus  erant,  quorum  quidam  de  Francia,  quidam   20 
vero  de  Lotharingia  advenerant. 

[115]  Temporibus  illis  dominus  comes  Balduinum  Caron, 
militem  magnum,  pulchrum  et  fortem  ac  probissimum, 
Rogeri  de  Ruma  *  filium,  qui  a  comité  Flandrie  pro  quadam 
discordia  recesserat,  susceperat  commilitonem,  et  ei  600  libras  25 
in  feodo  ligio  dans,  ei  denarios  illos  super  Karinen  ^  villam 
prope  Vaiencenas,  assignavit.  Hugonem  quoque  de  Antun  ^ 
militem  tune  pauperem,  sibi  commilitonem  retinuit,  fratrem 


'  Écaussines  (Hainaut,  Soignies,  Soignies). 

2  Cfr.  p.  141,  n    1. 

3  Blaton  (Hainaul,  Tournai,  Péruwelz). 

4  Humes  (Hainaut,  Tournai,  Antoing)  était  dans  le  comte  de  Flandre 
clV.  p.  53,  n.  5,  et  §  117. 

5  Querenaing  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud). 
''  Antoing  (Hainaut,  Tournai,  Antoing). 


Chronicon  Hanoniense,  175 

Gosselini  et  Willelmi  de  Antun,  et  ei  villam  Artram'**in      1184 
Brabantia,  quam  in  vadio  ab  ejus  antecessoribus  habuerat 
pro  400  libris,  liberam  reddidit.  Balduinam  quoque  de  Nova 
villa  *,  Eustacii  fratrem,  sibi  retinuit  et  eum  3oo  libris  infeo- 

5  davit,  unde  ei  winagio  Melbodiensi  3o  libras  annuatim  assi- 
gnavit.  Robertum  de  Belren  ^,  militem  probissimum  et 
magni  nominis,  retinuit  commilitonem,  et  ei  terram  apud 
Forest  *  villam  in  feodo  dédit,  et  cum  terra  20  libras.  Waltero 
quoque  de  Warini,  militi  probo  et  admodum  in  armis  et 

in  ceteris  necessariis  discreto,  vadium  quoddam  700  librarum, 
unde  villam  Belen  ^  juxta  Valencenas  habebat,  in  feodo  ligio 
dédit.  Richardo  de  Orca  200  libras  dédit,  ut  in  feodum 
ligium  eas  converteret.  Quosdam  eciam  milites  de  regno 
Francorum  probos  magnique  nominis,  Robertum  scilicet  de 

i5  Condato  ^  et  Gerardum  de  Geri  ',  et  eciam  Willelmum  de 
Petraponte  ®  infeodavit  feodis  annuatim  habendis;  Rober- 
tum quidem  de  20  libris  denariorum,  Gerardum  de  20  libris, 
Willelmum  de  20  marchis. 

[116]  Inde  dicendum   est,  quomodo  comes  Flandrie  et 
20       a.  Arndt  :  Artrain;  A^  :  Artram. 


»  Artram  ne  peut  être,  comme  le  propose  Ménilglaise,  Hattain,  dépen- 
dance de  Baisy-Thy,  dans  le  duché  de  Brabant,  mais  probablement  Attre, 
canton  de  Chièvres,  dans  l'ancien  Brabant  hennuyer. 

2  Neuville-Vitasse   (Pas-de-Calais,   Arras  [Sud]),   dans  le  comté  de 
25    Flandre.  Eustache  de  Neuville  est  cité  en  1177  (De  Loisne,  Cartulaire 

du  chapitre  d' Arras,  n°  44);  vers  la  même  date  (Du  Chesne,  Béthune, 
pr.,  37),  etc. 

3  Beaurain  (Nord,  Cambrai,  Solesmes). 

4  Forest,  entre  Solesmes  et  Landrecies  Nord,  Avesnes,  Landrecies}. 
3o       ?  Bellaing  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Nord). 

6  Robert  de  Condé  était  chevalier  du  royaume  de  France;  ce  ne  peut 

être  Condé,  dans  le  comté  de  Hainaut,  ni  Condé-en-Barrois,  comme  le 

propose  Ménilglaise;  le  Barrois  était  terre  d'Empire;  il  y  a  plusieurs 

Condé  dans  l'Aisne  :  Condé-en  Brie,  Condé  en- Suippe,  Condé-sur-Aisne. 

33        7  Geri? 

8  Guillaume  de  Pierrepont,  fils  de  Hugues  et  de  Clémence  de  Rethel, 
fille  elle-même  de  Béatrice  de  Namur  (cfr.  §  33,  p.  65,  n.  2);  Guillaume 
était  le  frère  de  l'évêque  de  Liège,  Hugues  de  Pierrepont  (1200-1229). 


ijS  GisLeberti 


1184     archiepiscopus  Coloniensis  et  dux  Lovaniensis  a   Hanonin 
recesserunt,  et  quid  cornes  Hanoniensis  post  eorum  disces- 
sum  egerit.  Dum  cornes  Flandrie  et  archiepiscopus  Colonien- 
sis et  dux  Lovaniensis  cum  exercitibus  suis  apud  Belmoncel  ' 
essent,  cornes  Hanoniensis  per  quosdam  mediatores  cum  ipso     b 
archiepiscopo  colloquium  habuit;  qui  archiepiscopus  a  comité 
Hanoniensi  ut  faceret  pacem  requirebat.  Comes  vero  sciens 
hostibus  suis  victuaha  deficere  et  eos  egere,  archiepiscopo 
nil  certitudinis  respondebat,  ut  sic  eum  verbis  posset  detinere 
et  in  cladem  famelicam  perducere.  Fingens  igitur  comes  con-    lo 
silium  super  hiis  accepturum,  tribus  diebus  archiepiscopum 
verbis  ociosis  detinuit.   Archiepiscopus  equidem  et  ceteri 
hostes  astuciam  comitis  Hanoniensis  percipientes  illinc  reces- 
serunt, et  inter  Montes  et  Bincium  transeuntes  Carneriis 
venerunt,  ubi  duabus  noctibus  pro  via  latiore  ad  transeun-    \b 
dum  per  haiam  '  facienda  moram  fecerunt.  Die  autem  tercia 
archiepiscopus  Coloniensis  et  dux  Lovaniensis  retranseuntes 
ad  propria  reversi  sunt;  comes  Flandrie  cum  illis  transiens 
haiam,   inde   per  terram  ducis  Lovaniensis  in  Flandriam 
'  rediit,  deinde  in  gravamen  comitis  Hanoniensis  contra  terram    20 
Ostrevannum  cepit  regressum.  Jacobus  autem  firmitatibus 
domini  comitis  Hanoniensis,  quas  pre  ceteris  oderat,  scilicet 
Belfort^   et  Moncello,   graves  intuUt   assultus,    ubi    pauci 
manentes  multis  assilientibus  viriliter  resisterunt.  Jacobus 
autem  inde  nichil  de  voluntate  sua  faciens,  satis  confusus   2& 
recessit.  Comes  quidem  Flandrie  per  duas  dies  Vileir  castello 
in  Warda  sancti  Remigii  insultus  per  milites,  per  servientes 
équités  et  pedites,  et  per  balistarios  et  per  manghenellos  ' 
fecit,  ubi  custodibus  castri  viriliter  et  animose  se  defenden- 
tibus,  comes  Flandrie  in  cède  et  vulneribus  suorum  nimis   3o 
confusus  recessit.   Rasso  de   Gavra,   qui   quamvis   comitis 
Hanoniensis  homo  esset  ligius,  tamen  comiti  Flandrie  magis 


1  Ci-avant  §  114,  P-  172,  n.  5. 

2  Le  bois  de  Carnières,  cfr.  §  62,  p.  101,  n.  9. 

3  C'est  le  château  de  Beaufort   que   Baudouin  V   avait    construit  à    3^ 
Kiviniœ,  §  74,  p.  114,  1-2. 

4  Mangonneau,  machine  h  lancer  des  traits;  cfr.  §  217. 


Chronicon  Hanonierise.  177 


astrictus  [erat]  hominio  et  timoré,  pro  parte  comitis  Flandric      1184 
a  Geralmonte  comiti  Hanoniensi  faciens  insultas  continuos. 
terram  magna  in  parte  succendit,  et  munitionem  domus  de 
Gislenghien  '   parvam  et  pravam  capiens,  in  viribus  suis 

5  quosdam  servientes  in  ea  captos  secum  duxit.  Cornes  autem 
HanonicDsis,  post  reversionem  archiepiscopi  Coloniensis  et 
ducis  Lovaniensis,  terram  Jacobi  in  Brabantia  prédis  muitis 
et  igné  apposito  vastavit,  ubi  72  villas  tam  proprias  quam  de 
feodo  suc    concremavit,    et    Condatum    totum   succensum 

to  saisivit,  et  ibi  firmitatem  restruere  incepit  quasi  perpétue 
possidendam.  Quam  tamen  postea  per  intercessionem  régis 
Francorum.cum  ipsa  villa  Jacobo  restituit.  Dominus  autem 
rex  Francorum,  qui  apud  Compendium  exercitum  suum  ad 
auxiliandum  comiti   Hanoniensi  contra   comitem    Flandrie 

\b  congregaverat,  qu6rumdan:i  perfidorum  suggcstione  retro- 
cessit,  àrripiens  iter  suum  contra  comitem  Stephanum  avun- 
culum  suum  %  qui  pro  auxilio  comitis  Flandrie  ipsi  régi 
o-uerram  moverat.  Cui  quidem  dominus  rex  per  aliquem 
satis  parvum  principem  resistere  potuisset,  sed  malo  suorum 

20  fretus  consil|o  nullum  in  guerra  illa  comiti  Hanoniensi  tulit 
auxilium,  cum  «omes  Hanoniensis  per  dictam  confedera- 
tionem^ipsi  régi  essfej  obligatus,  et  ipse  rex  comiti  Hano- 
Qiensi  per  eandem  confederationem  in  omni  auxilio  debito 
essetde  jure  et  conditione  astrictus.  Itaque  in  guerra  comitis 

25  Hanoniensis  nec  ejus  hominibus  vel  nunciis  vel  auxiliatoribus 
nullus  patebat  a  Hanonia  introitus  vel  exitus*.  nisi  per  Tudi- 


1  Ghislengien  (Hainaut,  Ath,  Ath^. 

2  Guise,  XVIII,  19,  dit  :  Stephanum,  comitem  Bolonie,  mais  c'était  le 
comte  de  Sancerre;  cfr.  §§  23  et  50.  Il  n'y  a  pas  d'Etienne  de  Boulogne  à 

3o    ce  moment. 

3  Le  traité  dont  il  a  été  question  au  §  113. 

4  II  ne  restait  en  effet  que  la  Irontière  orientale  de  libre;  au  nord  et  à 
l'ouest  le  duc  de  Brabant  et  le  comte  de  Flandre  enfermaient  le  Hainaut; 
au  sud,  Philippe  d'Alsace  avait  mis  des  garnisons  dans  les  places  fortes 

35    de  Jacques  d  Avesnes,  c'est-à-dire  à  Avesnes  et  à  Landrccies;  il  occupait 
de  plus  le  Cateau  (§.  114,  P-  171»  8). 

12 


178 


Gisleberti 


1184      nium-'   castrum   vel   per   Cimacum.    Cornes   Hanoniensis 
domini  sui  ligii  episcopi  Leodiensis  Radulphi,  suique  conso- 
bnni,  cum  guerra  sibi  immineret,  et  in  ipsa  guerra  auxilium 
debitum  requisivit,  cui  episcopus  ouUum  fecit  auxilium.  In 
guerra  autem  cornes  Hanoniensis  pro  metu  comitis  Flandne     . 
et  archiepiscopi  Coloniensis  filios  suos  Balduinum,  Philip- 
pum   Henricum  pro  majore  et  saniore  tutela  apud  Tudinium-, 
episcopi   Leodiensis  castrum,  miserat.  Sicque  guerra  inter 
comitemFlandrie  et  comitem  Hanoniensem  durante,  Jacobus 
de  Avethnis  per  quendam  hominem  et  commilitonem  suum,    10 
Willelmum  scilicet  agnomine  Pisiere  %  domino  comiti  Hano- 
niensi   insinuavit,   quod   si  aliquis   miles  eum   proditioms 
redarguere  vellet,  quin  ipse  contra  comitem  Hanoniensem 
justeegissetetabejus  hômiiiio  légitime  recessisset,  ipse  m 
quacumque  curia  provocaretur,  scilicet  curia  régis  Fran-    .5 
corum  vel  régis  Anglorum,  proprii  corporis  sui  duello  con- 
tra militem  illum  probaret:  quod  quidem  multis  Hanonien- 
sibus  probis  militibus  duellum   hoc  habere  contra  illum 
optantibus,  multum  placuit.  Loco  autem  et  tempore  oppor- 
^"°^^"  tuno  Jacobus  hoc  complere  recusavit.  Guerra  illa  a  festo  2c 
'^  omnium  sanctorum  usque  duodecimam  diem   antc  natale 

Domini  duravit.  Tune  autem  per  quosdam  mediatores  inter 
comitem  Flandrie  et  comitem  Hanoniensem  treuge  concesse 
usque  ad  octavas  epyphanie  fuerunt  firmate  ;  in  quibus  treu- 
gis  comes  Flandrie  ducem  Lovaniensem  et  Jacobum  de  22 
Avethnis  posuit.  Firmatis  itaque  utrinque  treugis,  comes 
Hanoniensis  auxiliatoribus  suis  in  guerra  expensarum  vadia 
largissime  liberans  et  perdita  sua  eis  restituens,  benignam 
cum  gratiarum  actionibus  recedendi  eis  concessit  licentiam, 
stipendiariisque  suis  universis,  tam  militibus  quam  ciien-  3( 
tibus  equitibus  et  peditibus  et  balistariisserviciasua  honori- 


a.  Arndt  :  Tudunum. 


'  Thuin. 

2  Pisûre,  probablement  le  peseur;  il  est  nomme  Wa/f^'rus  Pesùrc  dans 
la  charte  de  Landrecies  (délivrée  par  Jacques,  seigneur  de  Landrecies, 
fils  de  Jacques  d'Avesnes,  vers  1200.  Reiffeniîerg,  Monum.,  I,  337)- 


Chronicon  Hanoniense.  179 


fice  et  gratissime  remuneravit.  Dcinde  ipse  cornes  Hanonien-      1184 
sis  ad  dominum  regem  Francorum  in  natali  Domini  apud    25  déc 
Laudunum  accedens,  cum  multis  probis  militibus  inde  cum 
ipso  rege  venit  ad  colioquium  quod  ipse  rex  habuit  cum 

5   comité  Flandrie  inter  Compendium  et  Causiacum  ',  infra      1185 
octavas  nataiis  Domini.  In  quocolloquio  Eustacius  junior  de  Janvier 
Ruez  et  Osto  de  Trasiniis  certatim  paratos  se  et  voluntarios 
offerebant  ad  provocandum  Jacobum  de  Avethnis  ad  duel- 
lum,    quia   maie  contra   dominum  suum  ligium   comitem 

10  Hanoniensem  egisset.  Sed  quia  ipse  in  induciis  comitis  Flan- 
drie erat,  sine  ipsius  comitis  Flandrie  licentia  super  hoc 
cornes  Hanoniensis  illum  ab  aliquo  provocari  non  permitte- 
bat,  ne  in  aliquo  fidem  super  induciis  datam  ledere  videretur. 
Attamen  cornes  Hanoniensis,  audientibus  universis,  a  Jacobo 

i5  requirebat  ut  verbum  Valencenis  mandatum  et  propositum 
prosequeretur,  et  apud  comitem  Flandrensem  ut  sine  fidei 
lesione  conveniri  posset.  Jacobus  propositum  illud  nolens 
prosequi,  umbra  treugarum  comitis  Flandrie  satis  indecenter 
tectus,  ad   hoc  respondere  nolebat,   quantum  ad   honorem 

20  probi  militis  et  viri  nobilis  pertinebat.  Ibi  autem  inter  comi- 
tem Flandrie  et  dominum  regem  Francorum  et  ejus  auxilia- 
torem  comitem  Hanoniensem  treuge  fuerunt  firmate  usque 
ad  proximum  instans  sancti  Johannis  festum.  24  juin 

[117]  In  diebus  illis  comes  Hanoniensis  a  quodam  homine 

25   suo  ligio,  qui   castellanus   de   Fanmars  "*  dicebatur,    bona 

quedam  que  ille  ab  eo  tenebat  acquisivit,  emptione  inter- 

veniente,   scilicet  donationem  prebendarum  in  Condatensi 


'  Cartelmeri,  I,  168. 

2  Famars  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud).  Le  châtelain  de 
3o  P'amars  s'appelait  Guillaume;  il  est  cité  en  1174  (Duvivier,  Chartes 
inédites,  n^  41)  et  vers  1182  (D'Outrkman,  Appendice).  Parmi  les  vingt- 
cinq  hommes  dont  l'hommage  fut  acquis  au  comte  de  Hainaut,  devaient 
se  trouver  les  signataires  de  la  charte  de  1174  :  Fulco  de  Semeries,  Fulco 
de  Artre,  Galterus  de  Pons,  Arnulfus  Carete,  Thomas  de  Sancto  Solvio, 
33    Stephanus  de  Petra. 


1 8o  Gisieberti 


1185      ecclesia  tredecim  et  gentem  '  de  staplo  "  "  Valencenensem,  et 
molendinaquedamin  Valencenis  et  medietatem  ville  Artre  ^ 
et  25  hominia  militum  et  omnia  que  ipse  a  comité  tenebat. 
Tempore  illo  Gossuinus  de  Wavrin,  miles  probus,  Hellini 
de  Wavrin  Flandrensis  senescalci  frater,  occiso  quodam  ser-     5 
viente   comitis  Flandrie   Lamberto    nomine.    ad    comitem 
Hanoniensem  venit  ;  quem  cornes  Hanoniensis  commilftonem 
sibi  retinuit,  et  in  ipso  anno  ei  uxorem  dédit  consanguineam 
suam  Adam  viduam,  Eustacii  de  Ruez  filiam,  prius  Nicholai 
de  Bouleirs,  postea  Drogonis  de  Boosiis  uxorem  \  et  eidem    10 
Gossuino  comes  Hanoniensis../  libratas  terre  in  villa  Keri- 
nen  prope  Valencenas  in  feodo  ligio  assignavit.  Et  in  eodem 
anno  Balduino  Caron  Idam  de  Jacea,  nobilissimam  consan- 
guineam suam,  viduam,  Reneri  de  Jacea  primo  uxorem  ^ 
dédit  uxorem,  probitatis  ejusdem  militis  respectu.  «^ 

21  avril  [118]  Deinde  termino  paschali,  anno  Domini  ii85,  cum 
treuge  inter  regem  Francorum  et  comitem  Flandrie  finem 
necdum  cepissent,  quidam  miles  nobilis  castellanus  de 
Perona  castrum  suum  Braium'^  quod  a  comité  sepedicto 
Flandrensi  et  Viromandensi  Philippo  diu  quocumque  modo  20 
tenuerat,  in  manus  régis  Francorum  tradidit,  et  lUud  ab 
ipso  rege  in  feodo  recepit,  quod  dominus  rex  contra  comitis 
Flandrensis  minas  militibus  munivit.  Quaproptcr  comes 
Flandrie  et  Viromandie  Philippus,  commoto  exercitu,  ipsum 
castrum  obsedit.  Domious  autem  rex  ad  subveniendum  cas-   2S 

a.  Arndt  :  Staplo.  —  b.  A  :  lacune.  —  c.  A  et  Arndt  :  Brainum. 


1  Baudouin  d'Avesnes  (II,  629)  :  «  les  gens  de  l'estaple  de  Valen- 
ciennes  »;  Guise  :  gcntcs  et  officiarios  cujusdam  fori  quod  gallice  dicitia- 
l'estaple.  Il  s'agit  d'une  avouerie  et  des  droits  utiles  qui  en  résultaient. 

2  Staplmn,  entrepôt. 

3  Artres^Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud). 

4  Cfr.  §  28,  p.  50. 

5  Cfr.  §29,  p.  53,  et  §  115. 

6  Bray-sur-Somme  (Somme,  Péronne,  Bray):  cfr.  Cartellieri,  I,  172, 

note  2. 


35 


Chronicon  Hanoniense.  i8i 


tro  sibi  concesso  et  militibus  in  illo  positis,  exercitum  suum      1185 
undique  contra  comilem   Flandrie  commovit,  et  Bovam  '^  ' 
villam  super  Summam  fluvium  prope  Ambianunn  civitatem 
in  viribus  suis  venit,  et  ibi  mansit.  Econtra  cornes  FJandrie 

5  et  Viromandie  Philippus  cum  exercitu  venit  ex  altéra  parte 
fluvii.  ExercitQS  domini  reg:is  Francorum  Philippi  fuit  per 
existimationem  in  duobus  milibus  militum  et  in  140  milibus 
tam  equitum  quam  peditum.  Dominus  equidem  rex  et  cornes 
Flandrie  cum  exercitibus  suis  ibi  per  très  ebdomadas  man- 

10  serunt.  Cornes  vero  Flandrie  et  Viromandie  milites  circiter 
400  et  homines  tam  équités  quam  pedites  circiter  40  milia 
habebat.  Nec  mirum  si  cornes  Flandrie  solito  pauciores  secum 
habebat  milites  et  alios  homines,  cum  ipse  contra  domi- 
num  regem  Francorum  et  suos  Ribemontem,  Sanctum  Quin- 

i5  tinum,  Cauniacum-^,  Bellum  Locum,  Torotam,  Causiacum, 
Rissuns,  Lacheni,  Monsdidier,  Hangest,  Bulas,  Milli,  Pois, 
Belcasne,  Ambianensem  civitatem  '  et  alia  multa  militibus  et 
servientibus  equitibus  et  peditibus  munivisset,  nec  aliqui  in 
marchia  constituti  homines  pro  custodia  rerum  suarum  ad 

20  exercitum  venire  auderent.  Similiter  contra  comitem  Hano- 
niensem  castra  Castellum  in  Cameraccsio,  Duacum,  Cawer- 
cin  ^  Sclusam,  Aldenardam,  Geralmontem  et  alia  multa  tam 
militibus  quam  servientibus  equitibus  et  peditibus  munire 
oportebat  comitem  Flandrie,  nec  homipum  terrarum  illarum 

25  aliqui  pro  suarum  custodia  rerum  terram  suam  exire  aude- 
bant.  Insuper  auxiiium  ducis  Lovaniensis  et  illius  virium 

a.  A rjidt  :  liondim.  —  b.  A rndt  :  CAnnvàcum;  .4^  ;  Caminiacum. 


'  Boves  l'Somine,  Amiens,  Uoves  ,  et  non  Bonnay  Arndt,.  Cfr.  Car- 
lELLiERi,  174,  n.  4. 

2  Kibemunt,  Sainl-Oucnlin,  Cliauny,  Beaulieu  (près  de  Lassigny  , 
Thuurotle,  Choisy,  Ress(;ns,  Lassigny,  Monldidier,  Hangest,  Bulles, 
MiUy,  Poix,  Beauquesne.  Amiens;  cfr.  ï;  49  où  Cauniacmn,  Chauny,  est 
appelé  Caujiis. 

5  Civji'crcin,  probablement  Wavrechain-sous-Denain,  que  (iislebert 
:§  10.  i)p.  15  et  16,  nomme   Waiercins,    Wavcrcin. 


82  Gisleberti 


1185     magnarum  et  auxilium  Jacobi  de  Avethnis  et  suorum  pro 
guerra   comitis   Hanoniensis  ipsi   comiti    Flandrie    defuit. 
Preterea  auxilium   comitis   Hanoniensis  si  habuisset  cu-fn 
illius    viribus,    sicut  solebat,   satis  domino   régi    restitisse 
potuisset.  Intérim  '  cornes  Hanoniensis,  commoto  exercitu.     5 
terram  Jacobi  de  Avethnis,  prédis  multis  factis  igneque  appo- 
sito,  in  majori  et  meliori  parte  vastavit.  In  qua  vastaiione 
villas  circiter  no  succendit,  vastataque  terra  iila  ad  domi- 
nium  Avethnense  pertinente,  ipse  comes  cum  exercitu  suo 
inde  remeans,  in  terram  comitis  Flandrie  versus  Geralmont    10 
et  terram  ducis  Lovaniensis  transire  proposuit.  Et  cum  in 
pratis  de  Bossut  ""  super  Hainam  fluvium  cum  exercitu  suo 
esset,  nuncios  régis  Francorum  habuit,  ut  cum  festinatione 
ad  ipsum  accederet,  et  comiti  Flandrie  et  ejusauxiliatoribus 
intérim  pacem  teneret.  Colloquium  etenim  inter  dominum   i5 
regem  et  comitem  Flandrie  nominatum  erat.  Comes  vero 
Hanoniensis  graviorem  de  hostibus  suis  intendens  sumere 
vindictam,  super  induciis  illis  doluit,  et  colloquium  nomi- 
natum   sibi   displicuit;   attamen   quia   de   consilio  suorum 
hominum  agere  semper  consueverat,  ipsorum  consilio  ad   30 
dominum  regem  Francorum  per  terram  comitis  Flandrie, 
ipsius  comitis  licentia  et  conductu  habito,  transivit.  Quem  • 
apud  Bovam  "  villam  cum  exercitu  suo  invenit.   Ex  altéra 
parte  aque  Summe  comes  Flandrie  cum  exercitu  suo  sede- 
bat,  ubi  de  pace  inter  dominum  regem  Francorum  et  co-   25 
mitem  Flandrie  tractabatur.   Pacis  autem   erat  forma,   ut 
comes   Flandrie  comitisse  de  Bellomonte   Aenore  Caunia- 
cum*^,  Rissuns,  Lascheni  statim  redderet  tamquam  here- 
ditatem  suam,  et  ei  in  winagio  de  Roia  *  200  libras  annuatim 

a.  Arndt  :  Bonamvillam.  —  b.  A  et  Arndt  :  Causiacum;  Baud.  Avesn.    3o 
(Kervyn,  II,  629)  :  Chauni;  Guise  :  Cantin. 


'  Guise  résume  les  événements  qui  suivent  au  livre  XVIII.  §  20. 

2  Boussu  lez-Mons. 

■^'  Le  manuscrit  porte  deux  fois  Causiacum,  mais  dans  la  part  d'Eléonoïc 
il  faut  mettre  Chauny  [Cauniacum]  et  non  Choisy;  cfr.  Cartell.,  1,    35 
ij8,  n.  2. 

4  Roye  sur  l'Avre  (Somme,  Montdidier,  Roye). 


Chronicon  Hanoniense.  i83 


assignaret;    domino    autem    régi    Francorum    comitatum      1185 
Ambianensem   et   omnia   hominia    illius,   Monsdidier    cum 
appenditiis  illius  et  hominiis,  Causiacum,  Torotam,  hominia 
de  Bretuel,  de  Pois,  de  Milli,  de  Bules,  de   Hangest,  vice- 

3  dominium  de  Pinkini  \  dominium  de  Bova,  dominium  de 
Moruel  et  alia  in  partibus  illis  ex  assensu  ipsius  comitisse 
Aenore  de  Beilomonte,  ipsius  terre  juste  heredis^,  perpetuo 
possidenda  daret  ;  comes  autem  Hanoniensis  in  amorem  et 
confederationem  comitis  Flandrie  et  ejus  hominium  rediret, 

10  scilicet  de  ^00  libris  quas  comes  Hanoniensis  m  winagio  de 
Bapalmis'  habebat  annuatim  pro  reclamatione  hereditatis 
Duacensis  et  pro  matrimonio  suo,  salva  tamen  confederatione 
quam  cum  domino  rege  Francorum  comes  Hanoniensis  fir- 
maverat;  Jacobus  autem  de  Avethnis  pacem  comitis  Hano- 

i5  niensis  haberet  et  in  ejus  ligium  hominium  rediret.  Cujus 
quidem  pacis  "  ordinatio  domino  régi  Francorum  placuit 
admodum,  satisque  placere  debuit,  cum  ipse  per  hanc  pacem 
non  solum  honores  nominatos  lucraretur,  verum  eciam 
Noviomum  civitatem  suam  et  Corbeiam  et  Monasteriolum 

20  supra  mare  *  et  Sanctum  Richerum  in  Pontiaco,  villas 
regales  viribus  comitis  Flandrie  hactenus  astrictas  et  suis 
castns  circumdatas,  ulterius  in  pace  et  ad  suam  voluntatem 
haberet  ^  Comiti  autem  Hanoniensi  non  satis  placuit,  cum 

a.  A.  Arndt  :  justa  herede. 


35        '  Picquigny  (Somme,  Amiens,  Picquigny). 

2  cfr.  §  59,  p.  99,  n.  4.  Uhominhim  se  rapportait  aux  500  livres  du 
•d'inagc  de  Bapaume. 

3  Sur  cette  paix,  cfr.  Rigordus,  SS.,  XXVI,  290;  Sigeb.  Cont.  Aquic, 
SS  ,  VI,  423,  et  la  note  8,  p.  177.  de  Cartellieri  (t.  I). 

3o       -^  Montreuil-sur-mer  (Pas-de-Calais)  et  Saint-Riquier  (Somme,  Abbe- 
ville,  Aillv),  dans  le  Ponthieu. 

5  Corbie  avait  été  la  dot  d'Adèle,  fille  de  Robert  le  Pieux,  épouse  de 
Baudouin  V  de  Flandre  (1035-1067),  mais  avait  été  reprise  par  Philippe  I«^ 
à  l'avènement  de  Robert  le  Frison  (cfr.  Formation  territ.,  l\  168,  n.  i). 
Le  texte  de  Gislebert  s'explique  en  ce  sens  que  Noyon.  Montreuil, 
Corbie,  Saint-Riquier  étaient  des  enclaves  royales  auxquelles  le  comte 
avait  réussi  à  imposer  son  autorité  et  dont  Philippe-Auguste  reprenait 
la  libre  disposition. 


35 


1 84  Gisleberti 


1185  super  dampnis  suis  et  hominum  suorum  et  grandibus  expen- 
sis  et  malis  multis  a  comité  Flandrie  et  a  Jacobo  de  Avethnis 
illatis  plurimum  doleret.  Altamen  ipsi  Jacobo  et  toti  terre 
sue  tam  in  Hanonia  quam  Brabantia  dampna  multa  prédis 
et  igné  et  hominum  captione  et  morte  nimia  detrimenta  fece-  5 
rat.  Doniinus  autem  rex  comitem  Hanoniensem  quasi  flexis 
genibus  tamquam  patrem  suum  et  summum  post  Deum 
auxiliatorem  orabat,  ut  huic  paci  acquiesceret  pro  ipsius 
régis  tanto  incremento.  Videns  autem  cornes  Hanoniensis 
domini  régis,  generi  sui,  maximum  honoris  incrementum,  et  10 
honoris  comitis  Flandrie  "^^ncimum  detrimentum,  quod  ab 
universis  ex  utraque  parte  in  coUoquio  ab  ipso  comité  Hano- 
niensi  procedere  dicebatur,  voiuntati  ipsius  régis  acquievit. 
et  eandem  pacem  fieri  iaudavit,  domino  rege  sibi  bona  multa 
promittente,  sed  non  satis  secundum  promissa  ad  majores.  1 5 
nécessitâtes  proseqtre-ate.  Predicta  castra  Aenore  comitisse 
Bellimontis  libère  fuerunt  reddita:  alia  vero,  sicut  supra 
dictum  est,  domino  régi  et  regno  ex  ipsius  comitisse  assensu 
fuerunt  tradita.  Que  castra  a  comité  Flandrensi  et  Viroman- 
densi  reddita  tam  propria  quam  feoda  usque  ad  65  '  cum  una  20 
civiiate,  Ambianensi  scilicet,  computata  fuerunt.  Patet  igitur 
de  malis  que  per  Lembecham,  sicut  supra  dictum  est,  evene- 
runt  contra  comitem  Hanoniensem  primo,  deinde  contra 
jacobum  de  Avethnis,  postea  contra  comitem  Flandrie. 
Cornes  Hanoniensis  in  hominium  et  confcderationem  comi-  25 
tis  Flandrensis.  salva  confederatione  domini  régis,  rediit; 
Jacobus  in  hominium  ligium  comitis  Hanoniensis  reversus 
est.  Jacobus  de  Avethnis,  summus  comitis  Flandrie  con- 
siliarius,  pro  hac  pace  facicnda  et  ad  tôt  castra  domino  régi 
danda  premium  occulte  promissum  scilicet  100  libratas  3o 
terre  in  feodo  ab  ipso  domino  rege  habere  debuit;  quod 
quidem  usque  ad  donationem  feodi  illius  paucis  notum  fuit. 
Quas  quidem  100  libratas  terre  dominus  rex  postea  ipsi 
Jacobo  apud  Crispiacum  ^  in  Laudunesio  assignavit.  De  pace 


'  Cfr.  §101.  35 

2  Crép\'-en-Laonnois  'Aisne,  Laon,  Laon;. 


Chrotiicon  Hanoniense.  i85 


illa  et  Tubisa  duci  Lovaniensi  et  Wasnacha'  comiti  Hano*  1185 
oiensi  restituta  fuit.  In  colloquio  autem  pacis  facte  Robertus 
de  Bova,  vir  nobilis  et  magni  nominis,  qui  in  multis  regioni- 
bus  multa  gesserat  mirabilia,  unde  adhuc  quedam  scripta 
5  sunt  %  facto  novo  hominio  domino  régi,  comiti  Fiandrie 
quem  oderat  in  obprobrium  dixit  :  Domine  cornes^  hactenus 
homo  vesler  Jui,  nunc  autem  Deo  volente  par  '^  ^  vobis  factus 
iium  et  vobiscum  in  curia  domini  régis  habeo  judicare. 

[119]  Eodemanno^  cornes  Hanoniensis  murumcastri  Mon- 
lu   tensis  exaltari  et  propugnaculis  ornari  fecit,  turrim  renova- 
vit,  fossatum  magnum,  multis  prostratis  domibus,  ad  tuitio- 
nem  majorem  ipsids  viile  et  patrie,  sicut  olim  a  multis  annis 
fuerat,  fieri  fecit.  Murum   Bincii  reiiovari  et  exaltari  fecit. 
Turrim  de  Brania  Wilhotica  exaltari  et  superiore  testudine 
lî)  construi  fecit.  Turrim  de  Bulceno  exaltari  et  testudine  con- 
strui  fecit,  et  muros  ipsius  ville  renovavit.  Turrim  de  Ramis 
exaltari  et  superiore  testudine  ornari  fecit.  Fossatum  maxi- 
mum Valencenis  et  tune  et  postea  construi  fecit.  Bellum  Mon- 
lem  muro  circumdedit.  Ath  murum  exteriorem  circa  man- 
20   sionem  suam  fecit.  Hec  enim  ipse  comes  Hanoniensis,  vir 
prudens  et  animosus,  contra  versutias  quorumcumque  hos- 
tium  et  adversariorum  construebat,  quia  in  paucorum  pro- 
missis  vel  debitis  tidem  sanam  invenerat. 

[120J  Cum  autem  inter  regCATi  Francorum  et  comitam 
25    Fiandrie  de  pace  tractabatur,  dux  Lovaniensis  Godefridus  et 

a.  A  et  Arfidi  :  pro;  A^  :  pro,  mais  au-dessus  de  la  ligne  :  par. 


■  Cfr.  §  100. 

2  Cfr.  Sigeb.  Conl.  Praemotistr.  et  A ur far.  Ursicam}),  SS.,  VI,  456,  473. 
Robert  de  Boves,  comte  d'Amiens,  était  lils  de  Thomas  de  Marie  (§  28) 

3o    et  de  sa  troisième  iemme,  Mélisende  de  Crccy;  il  mourut  en  1 191. 

3  Pro  vohis,  qu'Arndt  a  conservé,  ne  donne  pas  de  sens  satisfaisant; 
il  faut  évidemment  accepter  la  correction  qui  figure  au  manuscrit 
Harrach;  cfr.  A.  Cariellieri,  180,  n. 

4  Cfr.  GuiSK,  XVllI,  21,  résume  les  §;;  119,  120,  121,  122. 


86  Gisleherti 


1185      filius  ejus  Henricus  junior  dux.  commoto  exercita,  in  cooii- 
tem  Namurcensem  insurrcxerunt.  Unde  cornes  flanoniensis 
a  loco  supra  dicto  pacis  tacte  rediens,  nuncios  apud  Came- 
racum  habuit.  Ipse  autem,  commoto  eu  m  festinatione  exer- 
citu,  tercia  die  post  auditos  rumores  ad  auxilium  avunculi     ^ 
sui  m  terram  Namurcensem  venit,  quia  pacem  novam  de 
Hanonia  et  Brabantia  factam  infringere  nolebat;  veniensque 
cum  3oo  militibus  et  hominibus  tam  equitibus  quam  pediti- 
bus  circiter  So  milia,  avunculum  suum  cum  200  militibus  et 
hominibus  equitibus  circiter  decem  milia  invenit.  Dux  autem   10 
Lovaniensig,   audito  adventu  comitis    Hanoniensis,    omnes 
predas  '  terre  sue  in  marchia  contra  terram  comitis  Namur- 
censis  jacentes,  et  omnia  mobilia  "  in  burgo  quod  Gembluez 
dicitur,  congregari  fecit,  i bique  meliores  et  fortiores  burgen- 
ses  et  servientes  et  aliquot  milites  ad  defensandum  posuit.    i5 
Duce  autem  cum  multis  militibus  et  hominibus  equitibus  et 
peditibus  illinc  prope  astante,  cornes  Hanoniensis  cum  comité 
Namurcensi   Gemblodium    invasit,   homines    autem   in   ea 
positi   diu  et   viriliter   se    defendentes,    Hanoniensibus    et 
Namurcensibus   resistebant.   Tandem    ipsa   villa   per   vires   ao 
comitis  Hanoniensis  capta  est,  homines  autem  illi  post  cap 
tionem  ville  in  domibus  et  in  monasterio  se  diu  defensave- 
runt,  sed  nec  monasterium  eis  potuitesse  refugium  securita- 
tis  vel  defensaculum  fortitudinis.  Ipsa  villa  igné  concremata 
est  %  homines  ducis  ibi  multi  occisi  sunt,  capti  autem  circiter   25 
tria  milia.  Hanonienses  illinc  multos  equos  et  alias  bestias 

a.  Arndt  :  et  omnia  mobilia  que. 


1  Predas  terre  sue  ne  signifie  pas,  comme  le  croit  Ménilglaise  :  «  toutes 
les  récoltes  »,  ni  suivant  la  traduction  de  l'édition  de  Fortia  (Guise, 

t.  XII,  323)  :  «  ce  qu'il  avait  pillé  »,  mais  :  ^^  les  troupeaux  ».  Cfr.  Gode-  3o 
FROY,  VI,  428  :  Proie,  et  les  exemples  :  x<  comme  le  dit  sergent  eust 
prise  en  certain  blé  .  .  .  la  proie,  que  l'on  appelle  la  herde  des  vaches 
de  la  ville  de  Waucayen  »;  cfr.  Du  Cange,  VI,  455  :  praeda.  peciis. 
armcntorum  grex.  Aussi  le  butin  du  comte  de  Hainaut  se  compose-t-il 
de  :  equos  et  alias  bestias  et  arma  et  vestes  et  alia  mobilia  (voir  plus  bas).  35 

2  Cfr.  SS.,  VIII,  563;  Cent.  Aquic,  VI,  424  (mais  à  la  date  de  1186  . 


Chronicon  Hanoniense.  187 


multas  et  arma,  vestes  et  alla  multa  mobilia  abstraxerunt.      1185 
Deinde  cornes  Hanoniensis  cum  avunculo  suo  villam,  que 
Mons  sancti  Wiberti  '  dicitur,  et  villas  alias  multas,  vidente 
eciam  duce,  succendit.  Destructio  autem  illa  in  Gemblodio 

5  facta  ducem  et  terram  suam  ex  dampnis  factis  et  hominum 
occisione  et  captione  graviter  afflixit.  Patet  itaque  cum  aliis 
dampnis  predictis  id  malum  a  Lembecha  processisse  ad  detri- 
mentum  ducis  Lovaniensis.  Sic  autem  comes  Hanoniensis 
de  hostibus  suis  parvo  in  tempore  gravem  sumpsit  vindic- 

10  tam,  scilicet  de  comité  Flandrie  pro  tantorum  castrorum 
supradicta  redditione  et  de  Jacobo  de  Avethnis  per  terre  sue 
magnam  combustionem  et  depredationem  et  de  duce  Lova- 
niensi  per  destructionem  Gemblacensem. 

[121]  Eodem  tempore»  post  factam  pacem  cum  rege  Fran- 
i5  corum,  Philippus  comes  Flandrie  ad  dominum  suum  et 
consanguineum  ^  Henricum  Romanorum  regem,  Frederici 
imperatoris  filium,  in  Theutoniam  transivit  ^  et  de  domino 
rege  Francorum  et  de  comité  Hanoniensi  gravem  fecit  queri- 
moniam.  Mirabatur  autem  rex  Henricus  quod  ipse  comes 
30  suum  auxilium,  quod  ipsi  comiti  contra  regeir.  Francorum 
fuerat  paratum,  non  expectasset,  cum  ipse  rex  Romanorum 
auxilium  ei  ferre  proposuisset  per  utramque  Lotharingiam, 
scilicet   per   Brabantiam  et    Hanoniam    et    per   Metensem 


'  Mont-Saint-Guibert  (Brabant,  Nivelles,''Perwez). 
25        '  Béatrice,  mère  de  Henri  VI,  était  fille  d'Agathe,  fille  de  Simon,  duc 
de  Haute-Lotharingie,  frère  de  Thierry  de  Flandre 

Thierry  II  de  Haute-Lothariiigie. 

I ^ 1 

Simon  Thietry,  comte  de  Flandre. 

I      ■  I 

Agathe,  épouse  Renaud  111,  Philippe,  comte  de  Plandre. 

3o  comte  de  Bourgogne. 

Béatrice,  épouse  Frédéric  l". 

1 
Henri  VI. 

:-  Henri,  roi  des  Romains,  était  à  Spire  le  28  août  1185. 


88  Gisleberti 


1185  regionem  ";  attamen  ipse  rex  Henricus  iterum  ei  auxilium 
promisit.  Dominus  autem  rex  Francorum  paulo  post  comi- 
tem  Flandrenscm  convenit,  ut  sibi  castrum  quod  edificaverat 
I  novum,  Belcasne  scilicet,  ex  predicta  compositione  liberum 
dimitteret,  dicens  illud  ad  dominium  Ambianense  perti-  ? 
nere  ',  cornes  autem  Flandrie  illud  de  dominio  Atrebatensi 
esse  dicebat.  Itaque  dominus  rex  Francorum  comiti  Flandrie 
inde  diem  constituit  aliquando  Compendii,  aliquando  Pari- 
sius;  ad  quas  dies  cornes  Flandrie  venire  recusabat  expectans 
auxilium  domini  Henrici  régis  Romanorum.  Unde  ipse  rex  10 
Romanorum  ad   suggestionem  comitis  Flandrie  et  archie- 

Sept.  piscopi  Coloniensis  et  d-jcis  Lovaniensis  Leodium  tempore 
autumpnali  venit  ^  ad  proquirendum  auxilium  contra  regem 
Francorum  et  ad  comitem  Hanoniensem  opprimendum,  ut 
ab  amore  et  confederatione  régis  Francorum  separaretur,  et  i3 
eciam  terra  ejus  per  transitum  régis  Romanorum  vastaretur. 
Dominus  equidem  rex  Romanorum  Leodium  vcnturus, 
comiti  Hanoniensi  districtius  mandavit,  ut  illuc  ad  se  veniret. 
Cornes  autem  Hanoniensis  illuc  ire  disponens,  uçque  ad 
Andennam  *  cum  militibus  circiter  200  venit,  et  ulterius,  20 
quia  in  curia  illa  prmcipes  erant  viri  potentissimi,  qui  sibi 
inimicabantur,  scilicet  archiepiscopus  Coloniensis  Philippus 
et  cornes  Flandrie  et  dux  Lovaniensis,  transire  absque  sano 
conducto  noiuit.  Dominus  aulem  rex  conductorcs  quos  comes 
Hanoniensis  voiuit  obviam  misit,  scilicet  Coloniensem  archie-   25 


'  La  définition  des  deux  Lotharingies  est  singulière  :  le  Brabant.  le 
Hainaut  et  la  région  de  Metz  (la  Mosellanei.  lîrabajïiia  ne  peut  signifier 
le  Brabant  hennuycr,  mais  le  duché  de  Brabant.  11  semble  qu'on  retrouve 
ICI  la  préoccupation  de  (iislebert  icfr.  i>  170)  de  ne  pas  admettre  la 
subordination  du  Hainaut  au  duché  brabançon.  3o 

2  Cfr.  §  87,  7-8,  et  §  103  Beauquesne  (Somme,  Doullens,  Doullens) 
était  situe  sur  la  limite  extrême  de  l'Amiènois  et  de  l'Artois.  Or,  en 
vertu  du  traité  de  Boves  i§  118),  l'Amiènois  avait  été  abandonné  par 
Philijipe;  de  là  le  débat. 

3  On  a  un  diplôme  de   Henri,  daté  de  Liège,   Siumpf,   n"  4576,  en    35 
septembre  1 185. 

*♦  Andenne  (Namur,  Namur,  Andeniie. ) 


Chronicon  Hanoniense.  189 


piscopum,  Radulphum  Leodiensem  episcopum\  Conrardum      1185 
comitem  palatinum  Reni  ^  Henricum  ducem  de  Lemborch  ^ 
et  Aubertum  comitem  de  Danborch  ^  Dominus  quHcm  rex 
Romanorum  comitem  Hanoniensem  summonitionibus  dis- 

5  trictis  coarctabat  ut  ipsum  comitem  Flandrie  contra  regem 
Francorum  juvaret  et  ad  majus  auxilium  hominibus  suis  de 
imperio  contra  regem  Francorum  castra  sua  in  Hanonia 
deliberaret  et  transitum  per  terram  suam  pararet.  Ad  hec 
cornes  Hanoniensis  respondebat  quod  mirabatur  si  cornes 

,0  Flandrie  contra  dominum  suum  ligium  regem  Francorum, 
cum  quo  noviter  pacem  fecerat,  et  ab  eo  tamquam  ejus 
homoetamicus  recesserat,  nec  postea  eum  diffiduciaverat, 
nunc  in  illius  detrimentum  laborabat.  Dicebat  eciam  comes 
Hanoniensis,   quod    comitem    Flandrie   juvare    debebat    ^ 

i5  Dicebat  eciam  comes  Hanoniensis,  quod  hominibus  régis 
Romanorum  castra  sua  reddere  non  debebat,  nec  transitum 
eis  per  terram  suam  pararet,  cum  in  hoc  vastatio  terre  sue 
immineret.  Ipse  enim  in  marchia  imperii  Romanorum  et 
regni  Francorum  manens,  terram  suam  custodire  debebat  in 

20  eorum  guerris.  Insuper  dicebat  comes  Hanoniensis.  quod 
terram  totam  Hanoniensem  ab  episcopo  Leodiensi,  qui  ibi 
aderat,  tenebat%  quem  nunquam  fefellerat,  sed  ei  semper 
quidquid  debebat  fecerat  tamquam  domino  suo  ligio.  Unde 
eciam  comes  Hanoniensis  dicebat,  quod  si   dominus   suus 

2S  Leodiensis  episcopus  aliquid  super  terra  sua  vel  castris  suis 
haberet  dicere,  ipse  statim  per  consiUum  parium  suorum 
paratus  erat  de  jure  satisfacere.  Quo  audito  Leodiensis  epis- 


I  RaouldeZàhringen(ii67-ii9i),  §  33,  P- 65,  2. 

^  Conrad,  que  son  frère  Frédéric  I"^  avait  créé  comte  palatin  du  Rhin 

3o    en  1159,  t  H95- 

?  Henri  III,  duc  de  Limbourg,  1167-1221.-' 

4  Albert,  comte  de  Dasbourg-Moha  (Alsace),  était,  rar  sa  mère 
Liutgarde,  le  frère  utérin  de  Godefroid  III  de  Brabant.  Liutgarde,  veuve 
de  Godefroid  II  (t  1142),  s'était  remariée  à  Hugues  III  de  Dasbourg- 

?5    Moha  (fvers  1175). 

5  En  vertu  de  l'alliance  renouée  au  colloque  de  lioves  (§  118,  p.  183, 

9-10). 

6  Cfr.  §  9. 


I  ço  Gisleberti 


[85  copus  de  consilio  ecclesie  sue  et  hominum  suorum  domino 
régi  Romanorum  otïerebat,  quod  si  quid  adversus  ejus  fide- 
lem  comitem  Hanoniensem  haberet  dicere,  de  eo  quicquid 
pares  sui  principes  imperii  judicarent,  taceret.  ïtaque  cornes 
Hanoniensis  imperterritus  a  curia  illa  cunn  malivolentia  régis 
Romanorum  sibi  graviter  minantis  recessit,  nuUam  boni 
spem  habens  in  ipso  rege  Romanorum  potentissimo,  sed 
potius  ejus  grandia  expcctans  gravamina.  Contra  quem  cum 
ipse  comes  Hanoniensis  sibi  et  terre  sue  viriliter  et  astutc 
providisset,  Dominus  eum  a  tantis  minis  eripuit.  Cum 
equidem  dominus  rex  Romanorum  auxilium  comiti  Fiandrie 
pararet,  et  in  comitis  Hanoniensis  malum  per  terram  suam 
transira  proponeret,  comes  Fiandrie  cum  domino  rege  Fran- 
corum  treugas  firmavit,  inscio  et  inconsulto  ipso  rege  Roma- 
norum '. 


i5 


Oct.  [122]  Eodem  tempore  autumpnali  comes  Namurcensis 
Henricus  instinctu  Coloniensis  archiepiscopi  et  comitis  Fian- 
drie et  ducis  Lovaniensis,  qui  in  exheredationem  comitis 
Hanoniensis  moliebantur,  Agnetem  uxorem  suam  a  se  per 
i5  annos  remotam,  Ottonis  comitis  de  Ghelra  '  sororem,  20 
comitis  Hanoniensis  in  secundo  gradu  ^  consanguinitatis  con- 
sanguineam,  recepit,  que  cito  concepit  filiam,  quam  postea 
(juillet)  mense  Julio  peperit,  Ermensendem  nominatam.  Unde  mala 
(1186)    niulta  comiti  Namurcensi  et  toti  terre  sue  et  labores  comiti 


i  Trêve  d'Aumale  (Radulf.  de  Diceto,  XXVII,  274).  A  comparer  25 
TOECHE,  536,  et  HUYGENS,  Valeur  historique  de  la  chronique  de  Gislebert,  3. 
C'est  sur  l'ordre  de  Frédéric  V^  que  son  fils  s'abstint  en  ce  moment  de 
soutenir  Philippe  d'Alsace.  Gislebert  représente  la  trêve  comme  un  acte 
d'hostilité  du  comte  de  Flandre  envers  Henri  VI.  Cfr.  Cartellieri,  I, 
185.  3o 

2  Ctr.  §  58.  Otton,  fils  de  Henri,  fut  comte  de  Gueldre  de  1183  à  1206 
environ;  on  ignore  la  date  de  sa  mort. 

?  L'expression  se  retrouve  encore  au  §  135  et  au  §  154.  Baudouin  V  et 
Agnès  étaient  arrière-cousins;  le  primus  grudus  consanguinitatis  embras- 
sait donc  les  cousins  germains;  le  secundus  gradus,  leurs  enfants.  35 


Chronicon  Hanoniense.  19 


Hanoniensi  et  suis  ducique  Lovaniensi  dispendia  et  detri-      1185 
menta  grandia  evenerunt  ;  que  omnia  a  Lembecha  malam 
sumpserunt  originem. 

[123]  Eodem  anno  '  in  adventu  Domini,  cum  ex  mandate   i*""  déc. 

5  régis  Francorum  cornes  Hanoniensis  ad  ipsum  apud  Seno- 
nensem  civitatem  accessisset,  et  in  loco  quodam  in  partibus 
illis  cum  comitissa  Campanensi,  sorore  sua,  colloquium 
haberet  dominus  rex,  cornes  Hanoniensis  qui  colloquio  inte- 
rerat,  ab  ipsa  comitissa  et  archiepiscopo  Remensi  et  Theo- 

10  baldo  comité  et  Stephano  comité  et  duce  Burgundie  coarcta- 
tus  fuit,  ut  conventiones  matrimoniorum  de  pueris  suis  et 
pueris  comitisse  Campanensis  rirmatas  ^  fide  interposita  et 
juramento  prestito  teneret,  cum  filius  comitis  Hanoniensis 
primogenitus  jam  annos  et  Maria  comitisse  Campanensis  filia 

i5  annos  ad  conveniendum  in  matrimonio  sufficienies  habe- 
rent  ^  Comes  autem  Hanoniensis  inducias  super  hac  requi- 
rebat,  quousque  Yolendis  filia  sua  tantos  annos  haberet, 
quod  Henricus  comes  Campanensis  juvenis  eam  rationa- 
biliter  posset  ducere  uxorem.  Quas  quidem  inducias  habere 

20   non  potuit,  cum  filius  suus  primogenitus  Balduinus  et  Maria 
comitisse  Campanensis  filia  annos  ad  hoc  haberent  sufficien- 
tes.  Illis  autem  inducias  super  hoc  comiti  Hanoniensi  negan- 
tibus,    suumque   auxilium    comiti    Hanoniensi    plurimum      1186 
promittentibus,  timens  comes ipse  religionem  sue  fidei  ledere, 

23   illinc  Trecas  *  civitatem  veniens,  ibi  matrimonium  Balduini 
Hanoniensis  et  Marie  Campanensis  contrahendum  in  sequen> 
tis  epyphanie  octavis  utrinque  juratum  fuit.  Juratum  eciam    13  janv 
fuit   utrinque,  quod  quando  Yolendis  comitis  Hanoniensis 
fiha  etatem  ad  nubendum  sufficientem  haberet,   Henricus 


3o       I  Guise,  XVIII.  22  =  §§  120,  124,  125. 

'  Cfr.   §  97   :   c'étaient  Baudouin  et   Yolande   de   Hainaut,    Marie   et 
Henri  II  de  Cliampagne. 

?  Jam  annos  oppose  à  annos  suffïcii'ntcs  :  Marie  venait  d'atteindre  l'âge 
voulu. 
35       4  Troves  (Aube). 


^2  Gisleberti 


1186  comes  Campaniensis  eam  sine  occasione  et  dilatione  duceret 
uxorem,  quod  quidem  ipse  Henricus  comes  Campaniensis 
annos  16  aut  plurcs  habens  juravit.  Juravit  eciam  pro  parte 
illius  mater  ej  us  Maria  Campancnsis  comitissa  et  eorum  homi- 
nes  multi  nobiles.  Unde  eciam  dominus  Willelmus  Remensis 
archiepiscopus,  comitis  Campancnsis  avunculus,  obsidem  se 
constituit.  Juravit  eciam  comes  Hanoniensis  et  sui  homines 
ibidem  présentes.  Qae  quidem  juramcDta  postmodum  malc 
fuerunt  observata;  non  enim  illis  suffecit  ut  in  juramentis 
illis  comitem  Hanoniensem  fallerent,  sed  ut  per  aliud  quesi- 
tum  matrimonium  in  exheredationem  ejus  nimiam  labora- 
rent,  sicut  in  subsequentibus  dicetur  '.  Juxta  hanc  equidem 
compositionem  Balduinus  comitis  Hanoniensis  tilius,  etatem 
habens  i3  "*  annorum,  Mariam  comitis  Campanensis  sororem 
accepit  uxorem,  etatem  12  annorum  habentem,  apud  Castel- 
lum  Tyeri  ^.  Que  quidem  Maria  obsequiis  divinis  in  oratio- 
nibus,  vigiliis,  jejuniis  et  eiemosinis  satis  juvenis  cepit  inten- 
dere;  quam  vir  ejus  Balduinus,  juvenis  eciam  miles,  caste 
vivendo,  spretis  omnibus  aliis  mulieribus,  ipsam  solam  cepit 
amare  amore  ferventi,  quod  in  aliquo  homine  raro  invenitu] 
ut  soli  tantum  intendat  mulieri  et  ea  sola  contentus  sit. 
Nuptiarum  quippe  sollempne  gaudium  Valencenis  in  copia 
militumet  dominarum  et  cujuscumque  conditionis  hominum 
fuit  celebraturp. 

[124]  In  diebus  illis  comes  Hanoniensis  villam  quam- 
dam,  suum  proprium  allodium  quod  a  quibusdam  nobilibus 
acquisierat,  Bailueiz  *  sciiicet,  prope  Cimacum,  Egidio 
ipsius  castri  domino,  fideli  suo  consanguineo  ^,  in  augmen- 
tum  feodi  sui  dédit,   qui   quidem    Egidius   ipsam   villam 


>  §  129.  3o 

-  C'est  inexact  :  il  avait  14  ans,  étant  né  en  juillet  1171  (§  63). 

3  Château-Thierry  sur  la  Marne  (Aisne,  Château-Thierry). 

4  Baileux,  à  5  kilomètres  à  l'est-sud-est  de  Chimay. 

?  (xilles  de  Chimay  était  fils  d'Alard,  qui  avait  épousé  Ida,  petite-HUe 
de  Baudouin  II  (§  30  p.  55.  1-3).  ^^ 


Chronicon  Hanoniense.  19? 


Bailueizet  villam  Mominiis  ',quam  novam  instituerat,  stagio      1186 
Montensis  caslri  addidit. 

[125]  Eodem   anno   tempore   quadragesimali,   anno  sci-  10  mars 
licet  ii85,  cum  dominus  rex  Francorum  cum  domino  rege 

5  Anglorum  et  comité  Flandrie  super  querela  supradicta  de 
BeJcasne  colloquium  inter  Triam  "*  et  Gisors  ^  habuissent,  in 
quo  colloquio  comes  Hanoniensis  cum  domino  rege  Fran- 
corum fuerat,  inde  revertentes  scilicet  et  rex  Francorum  et 
comes  Hanoniensis  et  comes  Flandrie,  Ambianum  civitatem 

10  venerunt;  ubi  comes  Flandrie  dommi  régi  Francorum  pro 
Belcasne  Castro  retinendo  Roiam  in  Viromandia  dédit,  rex 
autem  dominio  Atrebatensi  addi  castrum  Belcasne  concessit. 
Ibidem  dominus  rex  Francorum  Mathildi  uxori  comilis  Flan- 
drie, que  se  reginam  ^  appellari  faciebat,  dotalicium  a  comité 

i5  Flandrie  sibi  concessum  '"  confirmavit.  Comes  autem  Hano- 
niensis et  tune  et  alias  super  hoc  requisitus,  illud  approbare 
nolebat. 

[126]  Tempore    paschali,   anno    dominice    incarnationis   13  avril 
\i86,  comes  Hanoniensis,  habito  secretariorum  et  familia- 

20   rium  suorum  consilio  ^  s\iper  debitis  suis  magnis  pro  expen 
sis  et  militum  et  servientium  slipendiariorum  remunera- 
tionibus,  cum  comité  Flandrie  contra  regem  Francorum  et 
cum  rege  Francorum  aliquando  et  quandoque  per  se  contra 
comitem  Flandrie  et  ducem  Lovaniensem  et  Jacobum  de 

-ib    Avethnis  factis,  studiose  Monlibus  in  Castro  suo  computavit. 
Que  quidem  débita  usque  ad  41  milia  libcas  Valencenensium 


•  Momignies,  à  l'ouest  de  Chimay;  Baudouin  d'Avesnes  dit  :  «  donna 
li  quens  Bauduins  a  monseignour  (iillion  de  Cymai  son  cousin  la  vile  de 
Baillues  et  celle  de  Mommegnies  que  il  avoit  acquises  ». 
3o       2  Trie-Château  (Oise,  Beauvais,  Chaumont),  non  loin  de  l'Epte,  qui 
séparait  le  territoire  français  de  celui  du  roi  d'Angleterre. 

3  Gisors  (Eure)  était  en  Normandie.  (Rad.  de  Diceto,  SS.,  XXVII, 
275  :  prope  Gisorcium  6  Idus  Martii.) 

4  Comme  fille  de  roi. 
35       5  Cfr.  8  III. 

^  Guise,  XVIll,  32. 

13 


194 


Gisleberti 


1186  deaariorum  fuerunt  computata.  Unde  cornes  Hanoniensis, 
licet  dolens,  terram  suam  graviter  talliis  '  opprimendo,  par- 
tem  majorem  et  fere  totam  infra  7  menses  persolvit. 

Juillet       [127]  Eodem  anno  et  tempore,  mense  Julio  %  tempestas 

quedam  magna  cum  tonitruo  et  grandine  et  pluvia  a  Warda  5 
sancti  Remigii  per  mediam  Hanoniam  in  longum  transvo- 
lans,  segetes  in  campis  non  solum  prostravit,  sed  totas  con- 
trivit,  arbores  desiccavit,  aves  in  nemoribus  et  campis  et 
lepores  et  feras  in  silvis  interfecit,  bestias  eciam  in  pascuis 
occidit,  et  Hanoniam  graviter  afflixit.  Eodem  mense  et  anno  10 
vir  nobilis  et  miles  acerrimus  et  magni  nominis  Eustacius 
de  Ruez  \  Eustacii  senioris  filius,  decessit,  et  in  monasterio 
Sancti  Foillani  apud  Ruez  sepultus  fuit;  unde  comes  Hano- 
niensis et  sui  doluerunt. 

leTfnov.     [128]  Eodem  anno,  circiter  festum  sancti  Martini,  reli-  i5 
quie  Parisius  in  monasterio  veteri  Sancti  Stephani  sub  altari 
a  quodam  monacho,  Johanne  nomine,  Clarevallis,  fuerunt 
invente,  cui  Deus  éas  revelaverat  in  sompnis,  quarum  reli- 
quiarum    inventioni   comes    Hanoniensis,    a  domino    rege 
rediens  a  Monteleherio  **  interfuit.    In  quibus  reliquiis  de  20 
capillis   béate  Marie  Dei  genitricis,  caput  sancti  Dionysii, 
Costa  sancti  Laurentii,  de  lapidibus  quibus  sanctus  Stepha- 
nus  lapidatus  fuit,  continebatur.  Scriptum  enim  cum  reli- 
quiis inventum  indicabat   quod    quedam    regina  ^    uxor 
Clodovei  régis  Francorum,  qui  primus  regum  Francorum   26 
baptismum  suscepit  a  beato  Remigio,  templum  illud  con- 


«  C'est  à  ce  propos  que  Guise  (XVIII,  24)  rappelle  les  doléances  du 
clergé  au  sujet  de  ces  tailles  et  donne  la  liste  des  paroisses  du  Hainaut; 
SS.,  XXX,  234  et  s. 

2  D'après  le   Coni.   Aquic,   SS.,  VI,  424,  le   30  juin.  Un   manuscrit    3o 
de  Sigebert,   contenant   des  notes   d'Hautmont,   signale  le   même   fait 
(Delisle,  Manuscrits  Intins,  etc.,  II,  618). 

3  Cfr.  §  28.  p.  49,  13  et  note  3. 

4  Montlhcry,  au  sud  de  Paris  (Seine-et-Oise,  Corbeil,  Arpajon). 

5  Clotilde.  3^ 


Chronicon  Hanoniense,  195 


secrari  et  reliquias  predictas  in  illo  fecerat  sigillari,  quia      1186 
templum  illud  civitatis  Parisiensis  capitalis  ecclesia   olim 
faerat,  et  ibi  sedes  fuerat  metropolitana,  que  postea  ad  sedem 
Senonensem  fuit  translata.  Illinc  cornes  Hanoniensis  Cassel- 

5  lum  venit,  ubi  Evrardus  Rado  '  duellum  contra  Johannem 
de  Cysun  ^  aggredi  debebat,  qui  quidem  instinctu  comitis 
Flandrie  ipsum  Evrardum,  comitis  Hanoniensis  consobri- 
num,  ad  duelium  provocaverat  'l  Videns  autem  cornes  Hano- 
niensis, quod  cornes  Flandrie  odio  gravi  Evrardum  oderat, 

10  quia  cornes  Flandrie  dominus  erat  et  justiciarius  duelli, 
laudavit  Evrardo  ut  si  pacem  facere  posset,  faceret  antequam 
duellum  aggrederetur,  per  illius  justiciam  per  quem  et  pro 
quo  ad  duellum  provocatus  erat.  Itaque  Evrardus  pacem 
faciens,  castrum  suum  Moretaniam  \  quod  in  allodio  tene- 

i5  bat,  situm  quidem  in  comitatu  Hanoniensi,  quod  quidem 
castrum  comes  Flandrie  de  feodo  suo  esse  dicebat,  ab  ipso 
comité  Flandrie  in  feodo  accepit^  et  illud  dominio  Flandrie 
fuit  additum. 

1187 
fl29]  Adveniente  inde  termino  paschali  ^  anno  Domini  29  mars 
20    1 187,  comes  Namurcensis  in  malum  et  exheredationem  comi- 
tis Hanoniensis  nepotis  sui  laborans,  dum  ei  amicicie  vultum 
pretenderet,    conventiones    matrimonii    filie   sue    parvule 


I  Evrard  Radou   III,   châtelain  de  Tournai   (  1160-1189?),  était  fils 
d'Evrard  II  et  de  Richilde,  fille  du  comte  Baudouin  III. 
2 S        2  Cysoing  (Nord,  Lille,  Cvsoing).  Jean  de  Cysoing,  époux  de  Mabilie, 
fille  de  Baudouin  II,  comte  de  Guines,  donna  en  12 19,  à  la  ville  de 
Cysoing,  la  loi  de  La  Bassée  (Talliar,  Recueil  d'actes,  66). 

3  Sur  les  provocations  au  combat  judiciaire  que  le  comte  de  Flandre 
avait  coutume  d'adresser  à  ses  vassaux,  cfr.  le  §  147. 
3o       4  Mortagne,  au  confluent  de  la  Scarpe  et  de  l'Escaut  (Nord,  Valen- 
ciennes,  Saint-Amand  Rive  droite).  Cfr.  d'Herbomkz,  Histoire  des  châte- 
lains de  Tournai  de  la  maison  de  Mortagne. 

5  L'exigence  de  Philippe  d'Alsace  s'explique  par  le  prix  qu'il  devait 
attacher  à  la  possession  de  Tournai,  dont  le  châtelain  aurait  eu  en  dehors 
35    de  la  Flandre  sa  résidence  fortifiée. 

^  Cfr.  (iuiSE,  XVIII,  33  =  §§  129,  130,  131,  132. 


1 96  Gisleberti 


1187  Ermensendis,  niindum  annum  habentis  %  comiti  Campa- 
nensi  Hcnrico  tradende,  per  nepotem  suum  '  Manasserium 
comitem  Rctensem,  comitis  Campanensis  hominem,  fir- 
mavit,  occulte  promittens  illi  totius  terre  sue  hereditatem, 
cum  ipse  cornes  Campanensis  comitis  Hanoniensis  jurasset  S 
filiam  accipere  uxorem.  Quod  cum  comiti  Hanoniensi  fuis- 
set  intin-iatum,  ipse  nuncios  suos,  sciiicet  dominum  Lam- 
bertum,  venerabilem  abbatem  Sancti  Gisleni  \  et  Gisleber- 
tum  clericum  suum,  ad  dominum  imperatorem  Romanorum 
Fredericum  transmisit,  ut  hec  ei  significarent  et  ejus  volun-  10 
tatem  super  lioc  audirent.  Quibus  dominus  imperator  apud 
Tullum  ^  civitatem  in  Lotharingia  respondit  in  sollemp- 
17  mai  nitate  pentecostes,  quod,  post  dccessum  comitis  Namur- 
censis  et  Lusceleborch,  omnia  feoda  de  dono  suo  erant,  et  ea 
nemini  concederet,  nisi  soli  comiti  Hanoniensi,  cui  et  feoda  iS 
et  allodia  in  curia  Maguntina  ^  confirmaverat;  in  allodiis 
autem  comitis  Namurcensis  neminem  de  regno  Francorum 
illi  succedcre  permitteret.  Imperatore  autem  comiti  Hano- 
niensi multa  bona  promittente,  ipsi  nuncii  ad  dominum 
comitem  Hanoniensem  reversi  sunt.  20 

[130]  Tempore  illo  cum  miles  probissimus  Osto  de  Trasi- 
niis  ^  homo  et  commilito  comitis  Hanoniensis,  a  transma- 
rinis  partibus  fuisset  regressus,  dominus  comes  ad  augmen- 
tum  feodi  sui  et  stagii  Montensis  dédit  viUam  in  Brabaatia 
Abechias  ^  et  partem  quam  in  winagio  de  Haspre  ^  habebat.    ib 


ï  Cfr.  §  122. 

2  Mariasses  de  Rethel  était  le  fils  de  la  sœur  de  Henri,  Béatrice,  épouse 
de  Gonthier  de  Rethc-l  (§  33). 

3  Lambert,  abbé  de  Samt-f/hislain,  1 170-1 191. 

4  Toul;  c'est  à  tort  que  la  Clironica  n^ia  Coloniensis  (edit.  Waitz,  135)     3o 
dit  :  à  Altenburg. 

5  Cfr.  §  109. 

.6  Cfr.  §40,  p.  73,  7. 

7  Aubechies  (Hainaut,  Ath,  Quevaucanips). 
«  Haspres  (Nord,  Valencienncs,  Bouchain).  35 


Chronicon  Hanoniense,  197 


[131]  Eodem  anno,  scilicet  1 187,  Richardus  régis  Anglorum     1187 
filius  adversus   dominum   regem  Francorum   intercepit  '. 
Unde  dominus  rex  Francorum  contra  illum,  qui  Pictaviam 
et  Gasconiam  tenebat,  exercitum  movit,  et  castra,  que  ab  illo 

5  et  a  pâtre  ejus  Henrico  rege  Angiorum  tenebanlur,  occu- 
pando,  scilicet  Issodunum  '  et  alia  quedam,  usque  ad  locum 
qui  Castellum  Radulphi  '  dicitur,  cum  exercitu  suo  pervenit, 
et  dimidio  miliari  a  Castro  illo  tentoria  sua  fixit.  Rex  autem 
Angiorum  et  filii  sui  Richardus  et  Gaufridus  et  Johannes  cum 

10  exercitu  suo  in  castro  illo  erant.  In  auxilium  autem  régis 
Francorum  cornes  Hanoniensis  cum  1 10  militibus  electis  et 
80  servientibus  equitibus  loricatis  in  propriis  expensis  venit, 
et  ibi  et  in  redit u  in  propriis  expensis  semper  fuit.  Cum  autem 
nullis  mediantibus  ad  pacem  vel  treugas  convenire  possent, 

j5  in  vigilia  beati  Johannis  Baptiste  ad  bellum  utrinque  armati    23  juin 
fuerunt.  Cum  autem  super  primo  bello  habendo  comes  Flan- 
drie  Philippus  cum  comité  Campanensi  Henrico  coram  rege 
contenderet,  et  quisque  in  hoc  jus  reclamaret,  dominus  rex 
de  consilio  principum  suorum  illud  primum  bellum  comiti 

20  Hanoniensi  commisit.  Armatis  equidem  universis,  homines 
comitis  Hanoniensis  ad  videndum  décentes  erant,  cum 
omnes  milites  ejus,  excepto  solo  milite  probissimo  Balduino 
scilicet  de  Strepi,  equos  lerreiscooperturisornatos  haberent. 
De  servientibus  autem  plures  equos  ferro  coopertos  habe- 

25  bant,  armati  ut  milites.  Viris  autem  religiosis  mediantibus, 
treuge  inter  reges  fuerunt  firmate  ^  Castra  quidem  que  rex 
Francorum  occupaverat  sibi  tenepda  remanserunt. 

[132]  Eodem  anno,  mense  Julio,  Henricus  comes  Cam-    juillet 


1  Intercepit.  dans  le  sens  de  aggrcssus  est.  Cfr.  le  français  :  entreprendre. 
3o    Sur  la  date,  voir  Pauli,  III,  i?/  ^^  ^'  ces  événements  remontent  plutôt 

à  1186.  Geofirov,  qui  est  cilé  ici,  était  mort  dès  le  19  août  1186;  cfr. 
Sigeb  Cont.  Aquic,  SS.,  VI,  424.  Rigordus  (Bouquet,  XVII,  23  et  s.) 
donne  1187. 

2  Issoudun  (Indre). 

35       3  Châteauroux,  sur  la  rive  gauche  de  l'Indre. 
4  Paix  de  Châteauroux,  juin  1187. 


iq8  Gisleberti 


1187     panensis  '  Namurcum  venit,  ibique  per  se  et  per  homines 
suos  milites  probos,  quibus  tune  Campania  fiorebat,  filiam 
comitis  Namurcensis  juravit  se  accepturum  uxorem,  quam 
in  partes  suas,  unum  annum  habentem,  vehi  fecit.  Cornes 
autem  Namurcensis  ibi  securitates  ab  hominibus  suis  super     S 
terra  sua  post  decessum  suum  obtinenda,  tam  a  militibus 
quam  servientibus  et  burgensibus  %  per  totam  terrain  suam 
exhiberi  fecit,  quod  audiens  comes  Hanoniensis  Namurcum 
cum  probis  et  discretis  viris  simpliciter  et  sine  armis  venit, 
comitemque    Namurcensem  avunculum    suum    in   atrio  ^   10 
Sancti  Albani  inventum  et  ejus   homines  et  burgenses  et 
milites  summonuit,  ut  securitates  et  fidelitates  patri  suo  et 
matri  sue  primo,  deinde  sibi  factas  observarent,  tamquam 
super  justa  hereditate  sua  ;  comitemque  Campanie  rogavit  et 
inhibuit,  ut  hereditatis  sue  securitates  vel  hominia  sibi  non   i5 
usurparet;  proponens  ei,  quod  ipse  filiam  suam  accipere  uxo- 
rem juraverit,  et  sui  homines,  qui  présentes  aderant,  idem 
juraverant.  Cornes  autem  Namurcensis  fidei  et  juramenti 
religionem    erga   nepotem    suum    nequaquam    observans, 
matrimoniumque   filie    comitis    Hanoniensis    cum    comité   20 
Campanie  primo  juratum  contempnens,  comiti  Campaniensi 
securitates  et   hominia   ab   hominibus  suis,    contradicente 
comité  Hanoniense  et  reclamante,  ficri  fecit.  Quas  quidem 
fidelitates  et  hominia  homines  comitis  Namurcensis,  quidam 
pecunia  a  comité  Campanensi  accepta,  quidam  metu  comitis  aï» 
Namurcensis,  ab  eo  coacti  fecerunt.  Audiens  autem  comes 
Hanoniensis,  quod  dominus  imperator  Romanorum  Frede- 

15  août  ricus  eodem  tempore  mense  Augusto,  in  assumptione  béate 
Marie,  apud  Wormaciam  principibus  suis  curiam  indixisset, 
ubi  domino  Philippo  Coloniensi  archiepiscopo,  quem  tune  3o 


'  Henri  II  de  Champagne  avait  succédé  en  1 180  ou  1181  à  son  père 
Henri  1°'. 

2  Les  trois  classes  de  personnes  que  le  comte  appelle  en  garantie  sont 
celles  qu'ail  §  32  (p.  62,  15-17)  le  chroniqueur  énumère  en  ces  termes  : 
tain  a  militihus  nobilibus  quam  a  faviiliaribus  servientibus  et  burgensibus.  35 

3  Atrium  (ancien  français  :  aitre),  le  parvis  de  l'église,  et  par  extension, 
le  cimetière. 


Chronicoji  Hanoniense,  199 

graviter  oderat,  diem  constituerat,  iiluc  nuncios  suos,  Gos-      1187 
suinum  scilicet  de  Tulin,  militem  discretum,  et  Gislebertum 
cleriCum,  notarium  suum,  misit.  Qui  in  curia  corani  domino 
imperatore  et  principibus  suis  jus  comitis  Hanoniensis,  quod 
5  in  terris  comitis  Namurcensis  habebat  jure  hereditario  et  ex 
ipsius  comitis  dono,  et  securitatibus  et  priviiegiis  comitis 
Namurcensis  confirmatum  reclamabant,  privilegiaque  comi- 
tis Namurcensis  sigillo  roborata  super  hoc  et  vetera  et  nova 
monstraverunt.    Quod  audientes  universi,    super    perfidia 
10   comitis   Namurcensis   mirati    sunt,   quod    nepotem    suum 
comitem   Hanoniensem,   qui   ejus  defensor    contra    omnes 
homines  fuerat,  itain  jure  suo  defraudaverat.  Dominus  vero 
imperator  comiti  Hanoniensi  super  his  et  aiiis  omne  bonum 
promittens,  universis  audientibus  principibus  et  aliis  viris 
«5   nobilibus,  dixit  et  asseruit,  quod  dum  ipse  viveret,  comes 
Campanensis  vel  aliquis  potens  Francorum  princeps  comiti 
Namurcensi  in  tantis  bonis  nequaquam  succederet.  Sicque 
nuncii  illi  cum  gratia  domini  imperatoris  a  curia  recesse- 
runt. 

20  [133]  Eodem  anno  '  Domini  1187,  mense  Augusto,  Eli- 
zabet  Francorum  regina,  comitis  Hanoniensis  filia,  filium 
peperit  Parisius  Ludovicum  ^,  eu  jus  nativitas  Francis  et 
Hanoniensibus  magnum  dédit  gaudium. 

[134]  Eodem  anno  in  festo  apostolorum  Symonis  et  Jude,    28  oct. 

25  Albertus  clericus,  Leodiensis  archidiaconus,  Godefridi  ducis 
Lovaniensis  filius  ^  Henrici  ducis  junioris  frater,  relicto  offi- 
cio  clericali,  comitem  Hanoniensem  adiit,  ut  eum  militem 
faceret.  Quem  comes  Hanoniensis,  licet  pater  illius  et  frater 
diutius  extitisset  invisus,  tamen  eum  honoris  intuitu  bénigne 

3o    suscepit,  et  eum  honorifice  Valencenis  militem  ordinavit. 

[135]    Temporc   autumpnali    eodem    anno,   rumores   ad 


«  Guise,  XVIII,  34=  §§  i33,  i34,  i35,  136. 

^  Louis  VIII,  ne  le  5  septembre  1187. 

y  Albert,  fils  de  (^odefroid  111  de  Louvain. 


200  Gisléberti 


1187  Francos  et  universos  ex  hac  parte  Alpium  constitutos  perve- 
nerant,  quod  victis  in  transmarinis  partibus  christianis,  et 
rege  Jherosolimitano  '  capto  cum  multis,  civitas  sancta  Jhe- 
rusalem  ab  inimicis  fidei  catholice  occupata  sit'.  Unde  Gre- 
gorius  papa  ^,  vir  sanctissimus,  ad  Francos  et  Teutonicos  5 
misit  Henricum  Albanensem  epis^opum,  sancte  Romane 
ecclesie  cardinalem  \  apostolice  sedis  legatum,  hominem 
aimodum  discretum  et  honestum,  ad  predicandum  popalis, 
ut  terre  Jherosolimitane  subvenirent,  cam  solus,  post  hél- 
ium illud,  princeps,  Deo  volente,  ad  partes  illas  venisset,  vir  10 
probus,  princeps  potens,  discretus  et  animosus,  Conrardus 
marchio  Montis  Ferrati^  imperatoris  Romanorum  et  régis 
Francorum  consangaineus  ^  qui  solus  Acram  et  Tyrum 
conservabat  continuosque  a  Sarracenis  insultas  sustinebat. 
Quibus  auditis  rumoribus,  statim  Richardus  dux  Aquitanie,  i5 
régis  Anglorum  filius,  et  Philippus  Belvacensis  episcopus  \ 
et  Robertus  Drecensis  cornes  frater  ejus,  filii  Rob^rti  comitis 


»  Guy  de  Lusignan,  roi  de  Jérusalem  en  1 136,  mort  seigneur  de  Chypre 

en  1194. 

2  Saladin  avait  gagné  la  bataille  de  Tibériade  le  3  juillet  1187  et  pris    20 
Jérusalem  le  2  octobre. 

3  Grégoire  VIII  succéda  le  21  octobre  1187  à  Urbain  III,  mort  le 
20  octobre;  il  mourut  le  17  décembre  de  la  même  année  et  eut  pour 
successeur  Clément  III  (f  iiçO- 

4  Henri,  évéque-cardinal  d'Albano,  1179  1188.  25 

5  Conrad,  marquis  de  Montferrat  (Italie,  province  d'Alexandrie),  1188- 
1192. 

^  Agnès,  fille  de  Henri  IV,  avait  épousé  i»  Frédéric  I'^'",  duc  de  Souabe, 
grand-père  de  Frédéric  Barberousse,  et  2"  Léopold  III,  margrave  d'Au- 
triche, dont  elle  eut  Judith,  qui  devint  femme  de  (Guillaume,  marquis  de  3o 
Montferrat  (f  1188),  père  de  (Conrad  Conrad  était  parent  de  Philippe- 
Auguste;  son  père,  Guillaume,  était  fils  de  Gisèle  de  Bourgogne,  qui  avait 
été  unie  en  premières  noces  à  Humbert  II  de  Savoie  (f  1103),  père 
d'Adélaïde,  épouse  de  Louis  VI  de  France,  et  grand-père  de  Philippe- 
Auguste.  33 

7  Philippe  de  Dreux,  évèque  de  Beauvais  (1175-1217J,  frère  de  Ro- 
bert II,  comte  de  Dreux  (1184-1218);  ils  étaient  fils  de  Robert  l*"^,  comte 
de  Dreux,  troisième  fils  de  Louis  VI  le  Cjros. 


Chronicon  Hanoniense  201 


de    Braina,   et   Jacobus   de   Avethnis   signum   crucis   sibi      h»? 
assumpserunt,  et  cum  eis  et  post  illos  alii  multi. 

[136]  In  adventu  vero  Domini,  colloquiuin  Frederici  im- 
peratoris  Romanorum  et  régis  Francorum   Philippi,  inter 

5  Ivois'»  et  Mosun  '  constitutum  fuit;  cui  colloquio  ut  cornes 
Hanoniensis  interesset  cum  eo,  dominus  rex  Francorum 
primo  mandavit  ipsi  comiti;  dominus  vero  imperator  simi- 
liter  mandavit  comiti  Hanoniensi,  ut  cum  eo  ad  coUoquium 
illud  veniret.  Dominus  autem  comes,  licet  nemini  illorum 

10  hominii  fidelitate  obligatus  esset  \  tamen,  quia  de  imperio 
erat,  ad  dominum  imperatorem  transivit  et  cum  eo  in  collo- 
quio  illo  fuit,  et  inter  ipsos  dominos,  sciiicet  imperatorem 
Romanorum  et  regem  Francorum,  summus  fuit  consiliarius. 
In  recessu  vero  a  colloquio.  cum  in  villa  quadam  Ludovici  ^ 

i5  comitis  Ciniacensis  ^  comitis  Hanoniensis  in  secundo  gradu  * 
consanguinei,  Vertun  ^  sciiicet,  dominus  imperator  pernoc- 
taret,  comes  Hanoniensis  sententiam  quesivit  super  illis,  qui 
possessiones  aliorum  injuste  usurpant  et  eas  per  aliquot 
annos  vel  tempus  injuste  detinent.  Unde  principes  imperii 

20  et  alii  fidèles  domini  imperatoris  comiti  Hanoniensi  et  homi- 
nibussuis  sententiam  exposuerunt,  quod  si  aliquis  in  posses- 

a.  A,  Arndt  :  luvir;  Guise  :  Ivois;  Avesncs  :  entre  Ivois  et  Mouson.  - 
b.  A,  Arndt  :  Cismacensis. 


I  Les  entrevues  royales  se  tenaient  d'ordinaire  sur  la  frontière  même. 
25    11  paraît  résulter  de  ce  passage  que  Mouzon  appartenait  alors  à  la  France. 
'  Il  n'était  pas  vassal   immédiat  de  l'empereur,  son  suzerain  direct 
étant  l'évêque  de  Liège.  Cfr.  Ficker,  7Jom  Reichsfûrstcnsiande,  m 

3  Louis  m,  comte  de  Chiny  (1162-1 191  ),  fils  d'Albert. 

4  Ici,  comme  au  §  122,  le  secundiis  gradus  consanguiiiitatis  désigne  les 
3o    cousins  issus  de  germains.  Voici  le  crayon  généalogique  : 

Albert  111  de  Namur. 

I 


Godefroid  I"  de  Namur.  Alix,  épouse  Oiton  de  Chiny. 

i  i 

Alix,  épouse  Baudouin  IV.  Albert  de  Chiny. 

!  I 

Baudouin  V.  Louis  III  de  Chiny. 

35        ?  Virton  (Luxembourg,  Arlon,  Virton). 


202  Gisleberti 


1187  sionem  alterius  intraverit  et  inde  ad  dominum  clamor  factus 
fuerit,  dominus  veridicos,  qui  circummanentes  dicuntur, 
constituere  super  hoc  débet';  si  quis  equidem  ex  illorum 
relatione  in  alterius  possessione  injuste  inventus  fuerit,  ipse 
illi,  cujus  in  hac  jus  est,  possessionem  suam  liberam  in  pace 
dimittere  débet,  et  dampna  illata  per  veritatem  '  illi  resti- 
tuere  débet,  deinde  excessum  facti  ^  domino  comitatus  per 
decem  iibras  denariorum  comitatus  emendare  débet.  Homi- 
nes  domini  imperatoris  judicatores  fuerunt  Johannes  cancel- 
lariusS  Radulphus  Leodiensis  episcopus,  archiepiscopus  Ma- 
guncie,  episcopus  Metensis,  cornes  palatinus  Reni,  H(enricus) 
comes  de  Diecea,  Wernerus  de  BoUanda,  Cono  de  Minse- 
berch,  comes  de  Leninghis  ^  G(erardus)  comes  de  Loz  ^  F(ri- 
dericus)  de  Husa  \  Homines  comitis  Hanoniensis,  quibus 


1  La  question  posée  se  rattachait  à  la  procédure  en  matière  de  reven-    1 5 
dication  immobilière;  celui  des  deux  adversaires  qui  avait  la  possessio 
{Gewcre)  avait  l'avantage  de  la  preuve,  qu'il  fournissait  par  son  serment 

et  la  production  de  témoins  cojureurs,  mais  le  fait  même  de  la  jouissance 
de  la  chose  pouvait  être  contesté,  et  dans  le  cas  où  les  deux  parties  en 
avaient  chacune  temporairement  retiré  des  fruits,  l'enquête  par  témoins  20 
du  voisinage  {circummanentes)  était  appelée  à  trancher  la  difficulté. 
Cfr.  Heusler,  Instittitionen  des  deutschen  Prwatrechts.  II,  §§  85  et  97, 
p.  106  et  suiv.  ;  Schrôder,  Handbuch"^,  752  et  suiv.;  Laband,  Ver^nô^ens- 
rechtliche  Klagen,  187.  Cette  hypothèse  se  présentait  surtout  alors  que 
l'usurpation  remontait  à  plusieurs  années  {per  aliquot  annos)^  car  l'occu-  23 
pation  d'an  et  jour  conférait  la  légitime  Gewere. 

2  Per  veritatem,  par  enquête. 

3  Excessum  facti,  dans  le  même  sens  que  forisfactum,  forfaiture,  c'est- 
à-dire  amende  pour  avoir  transgressé  la  loi. 

4  Jean,  archidiacre  et  })robablement  prévôt  de  Saint-Germain  de  Spire,    3o 
devint  chancelier  le  i"  octobre  11 86,  archevêque  de  Trêves  en   1189. 
(Bresslau,  Urkundc7ilchre,  378.) 

5  Leiningen  (Palatinat  bavarois).  C'était  Emicho,  cité  de  1171  à  1202 
(mrub,  II).  Pour  les  autres  personnages,  cfr.  §  109. 

6  Gérard,  comte  de  Looz.  1145-1171.  35 

7  Frédéric  de  Hausen,  le  minnesinger,  originaire  d'une  lignée  établie 
aux  environs  de  Worms  (Hausen,  Hesse-Darmstadt,  cercle  de  Bensheim); 
il  fut  tué  en  Asie  Mineure,  le  7  mai  1190;  cfr.  Giesebrecht.  VI,  267; 
Paul,  Grundriss  dcr  Germ.  PhiloL,  II,  326. 


Chronicon  Hanoniense.  2o3 


judicium  commissum  est,  Eustacius  senior  de  Ruez,  Nicho-      1187 
laus  de  Barbencione,   Osto  de  Trasiniis,  Hugo  de  Crois, 
Almannus  de  Provi,  Renerus  de  Trit,  Johannes  Cornutus, 
Balduinus  Montensis  castelianus,  Gislebertus  clericus  Mon- 

S  tensis  prepositus,  et  alii  multi.  In  colloquio  equidem  illo 
cornes  Campanensis  apud  dominum  imperatorem  per  se  et 
per  patruos  suos,  Willelmum  scilicet  Remensem  archiepisco- 
pum  et  comitem  Theobaldum  et  consobrinum  suum  '  ducem 
Burgundie,  super  terra  comitis  Namurcensis,  ut  ejus  gratiam 

10  haberet,  laborabat,  sed  nichil  ei  profuit.  Dominus  autem  rex 
Francorum  plus  pro  comité  Hanoniensi,  quam  pro  comité 
Campanensi,  nepote  et  consobrino  suo,  rogabat  imperato- 
rem ^.  Cum  autem  dominus  comes  Hanoniensis  cum  domino 
imperatore  conventiones  pro  terra  illa  renovare  vellet,  domi- 

i5  nus  imperator  bénigne  comiti  respondens  dixit,  quod  nichil 
novum  super  hoc  absque  consensu  et  presentia  filii  sui  Hen- 
rici  Romanorum  régis  ordinare  vellet;  verum  cum  filius  suus 
in  proximo  ab  Italia  rediturus  in  Theutoniam  perveniret, 
comes  Hanoniensis  et  ad  ipsum  imperatorem  et  ad  ejus  fi- 

20  lium  accederet.  Promisit  itaque  ei  dominus  imperator,  quod 
filium  suum  proprium  super  sua  gratia  habenda  precaretur. 
Inde  comes  Hanoniensis  per  Bullionem  et  per  Dinant  ad 
propria  rediit;  et  vigilia  natalis  Domini  Bincium  veniens,  ibi    24  déc. 
die  sancto  natalis  Domini  mansit.  Inde  Valencenis  venit  ad    25  déc 

25  suscipiendum  ibi  domjnum  regem  Francorum. 


1  Le  duc  de  Bourgogne,  Hugues  III,  était  fils  d'Eudes  II  et  de  Marie, 
fille  de  Thibaut  IV  de  Champagne,  grand-père  de  Henri  II  de  Cham- 
pagne : 

Thibaut  IV  de  Champagne,  comte  de  Blois. 

! , 

I ^ ^ J- 

3o  Henri  I",  Guillaume,  Thibaut  V,  Marie, 

comte  de  Champagne.         archevêque  de  Reims.  comte  de  Blois.  épouse  Eudes  II, 

I  duc  de  Bourgogne. 

Henri  II,  1 

comte  de  Champagne.  Hugues  III, 

duc  de  Bourgogne. 

2  Voir  sur  ce  point  Toeche,  ioo,  n.  i,  et  Huygens,  p.  4.  L'attitude 
33    prêtée  par  Gislebert  au  roi  de  France  est  invraisemblable. 


2  04  Gisleberti 


1187  [137]  Dominus  equidem  *  rex  Francorum  tercia  die  natalis 

27  déc.    Domini  Valencenis  venit;  quem  cornes  Hanoniensis  honorifice 

28  déc.    in   hospicio  suscepit.    Quarta  autem  die  Tornacum  venit. 

Inauditum  enim  erat,  quod  aliquis  antecessorum  suorum 
umquam  iiluc  venisset,  sed  cives,  qui  semper  soli  episcopo,     5 
domino  suo,  servierant,  tune  voluntati  domini  régis  ita  sub- 
diti  fuerunt,  quod  postea  ipsi  régi  et  in  pecunia  danda  et  in 
suis  expeditionibus  ad  voluntatem  suam  servirent  ^  Per 
vires  enim  comitum  Flandrensium  regibus  Francorum  tran- 
situs  ad  illam  civitatem  difficilis  erat.  Isti  autem  régi  per   10 
familiaritatem  comitis  Hanoniensis  levior  patuit  aditus  ad 
suam  prorsus  explendam  voluntatem.  A  quibus  siquidem 
serviciis  domino  régi  Francorum  et  in  hiis  et  in  aliis  sepius 
prestitis,  dominus  comes  Hanoniensis  minimas  grates  nul- 
lasque  remunerationes  loco  et  tempore  opportuno  accepit,    i5 
sicut  in  subsequentibus  satis  declarabitur. 

1188  [138]  Eodem  tempore  et  anno,  predictus  Henricus  Alba- 
nensis  episcopus  ^  cardinalis  et  legatus,  per  Franciam  mul- 
tos  per  suam  predicationem  ad  crucem  sumendam  convertit. 
Qui  in  Hanoniam  veniens,  a  domino  comité,  tamquam  ab  20 
abbate  '*  ecclesie  Montensis,  in  Castro  ipsius  lionorifice  sus- 
ceptus,  per  duas  noctes  hospitatus  est;  qui  indominica  qua 

21  févr.   cantatur  :  Exsurgc,  quare  cbdormhli  '^,  Domine  ^   in  mo- 
nasterio  Béate  Waldetrudis  divina  celebravit.  Ad  cujus  pre- 
dicationem vir  probissimus  Osto  de  Trasiniis  et  multi  alii   a5 
milites,  et  cujuscumque  conditionis  homines  cruce  signati 

a.  A,  A^,  Arndi  :  obdormis. 


'  Guise,  XVlll,  35  =  §§  137-13S. 

2  Cfr.  DuviviER,  La  comvtiinc  de  Tournai  de  iiSy  à  I2ii  (Bull,  de 
l'Acad.    ROY.    DE    Belgique,    1901,   247);    d'Herbomez,    Le    voyage  de    3o 
Philippe- Auguste   à   Tournai  en   iià'y   (Rev.    des   quest.    HlST.,    1891); 
Gachard,  Doc.  inédits,  1,  93. 

3  Cfr.  §  135. 

4  Cfr.  §  14. 

5  Désignation,  d'après  l'introït,  du  dimanche  de  la  Sexagésime.  35 


Chronicon  Hanoniense.  2o5 


sant.  Comitis  autem  honorificentia  admodum  ei  placuit.  A 
quo  accepta  benigna  licentia,  per  Nivellam  transivit,  ubi  mul- 
tos  ad  crucem  convertit;  deinde  Lovanium  venit,  ubi  Hen- 
ricum  ducem  juniorem  cruce  signavit;  qui  citius,  abjecta 

5  cruce,  guerrarum  insultus  longe  lateque  multos  movit.  Inde 
Leodium  ubi  symoniam"  inter  cetera  vicia  vigere  nimiam 
audivit,  in  ipsum  episcopum  Radulphum  exacerbatus  venit. 
Cornes  autem,  austeritatem  '  nimiam  domini  sui  et  conso- 
brini  considerans,  timuit,  ne  ipse  predicationem  in  populo 

10  illius,  vel  décréta  et  ordinationes  circa  ecclesiam  sanctam 
spcrneret;  ipse  Leodium  ad  daadum  consiiium  et  auxilium 
domino  et  consobrino  suo  venit.  Cum  autem  ipse  cardinalis 
et  legatus  multos  in  Leodio  ad  signum  crucis  convertisset,  de 
symonia  predicare  cepit  %  et  inde  ordinare  de  consilio  majo- 

i5  rum  Leodiensis  ecclesie  et  tocius  episcopatus,  cui  dominus 
Radulphus  Leodiensis  episcopus,  homo  austerus  et  nulii 
dum  posset  consilio  acquiescens,  sed  sue  voluntati  semper 
intentus  faciende,  contrarius  esset;  quem  ejus  consobrinus 
et  fidelis  comes  Hanoniensis  ad  voluntatem  ipsius  cardinalis 

20  prosequendam  induxit.  Congregatis  autem  in  palatio  epis- 
copi  clericis,  scilicet  abbatibus,  archidiaconis,  prepositis, 
decanis  et  aliis  ecclesiarum  prelatis,  aliisque  clericis  circiter 
duobus  milibus,  présente  et  cum  cardinali  résidente  episcopo 
Leodiensi  et  cum  eo  cmnite  Hanoniensi,  qui  soius  laycus 

25  omnibus  clericorum  interfuit  consiliis,  clerici  tam  majores 
quam  minores  circiter  400,  bona  sua,  scilicet  archidiacona- 
tus,  abbatias,  preposituras.  prebendas  ecclesiasticas,  par- 
rochias,  et  alla  quam  plura  bénéficia,  in  manum  cardinalis 
libère  resignaverunt,  quorum  plures  ista  ab  ipso  episcopo 

3o  Radulpho  ibidem  présente  emptione  acquisierant«.  Dominus 
autem  cardinalis  illos  a  peccato  isto  absolvens  et  eis  peniten- 
tiam  injungens,  mutans  personatus  ^  et  alia  bona  ecclesias- 

a.  A,  Arndt  :  acquisierunt  ;  Guise  :  acquisierant. 


'  Austeritatem,  opiniâtreté,  entêtement. 
35       2  Cfr.  Aeg.  Aur.,  SS.,  XXV,  1 12  et  suiv. 
3  Personatus.  les  dignités  ecclésiastiques. 


2o6  Gisleberti 


1182      tica,  quod  unus  posséderai  alii  conferebat;  sicque  cuique  in 
alterius  bonis  justam  recompensationem  faciebal,  aliquibus 
ipsa  bona,  que  resignaverant,  reddebat.  His  equidem  bono- 
rum    restitutionibus    manum    apposait    ipse    Radulphus 
Leodiensis  episcopus;   Albertus  autem,  ducis   Lovaniensis     5 
filius,  officio  militari  abrenunciavit  '  et  bonis  ecclesiaslicis  et 
ordine  clericali  restitutis,  cruce  ibidem  signatus  est.  lllinc 
ipse  cardinalis  et  legatus  iisque  Manguntiam  civitatem  tran- 
sivit,  ubi  dominum  imperatorem  Romanorum  Fredericum 
27  mars  et  principes  multos  invenit,  et  milites  et  clericos  et  cujusque   10 
conditionis  homines  congregatos.  Ibi  dominus  imperator  et 
Jilius  ejus  Fredericus,  dux  Suevorum,  miles  probus  et  lar- 
gissimus,  cruce  signati  sunt,  et  cum  eis  milites  multi,  et  ibi 
per    totum    imperium    de    polentioribus   et    valentioribus 
imperii  principibus  et  aliis  militibus,  exceptis  archiepiscopis,    i5 
episcopis  et  aliis  clericis  et  plèbe.  De  signatis  autem  cruce, 
tam  per  imperium  Romanorum,  quam  per  regnum  Francie  et 
per  regnum  Anglorum,  quamplures  in  transmarinis  partibus 
succubuerunt  morti,  quidam  vero,  peracto  eciam  Christi 
negotio,  tam  majores  quam  minores  inde  ad  propria  redie-   20 
runt.  Eodem  tempore  et  anno,  cum  rex  Francorum  Philip- 
pus  et  rex  Anglorum  Henricus  ^  et  filii  ejus  et  comes  Flandrie 
21  janv.  Philippus,  in  quodam  colloquio  ^  inter  Triam  et  Gisors  con- 
venissent,  Dei  inspirante  gratia,  cruce  Domini  signati  sunt, 
scilicet  Philippus  rex  Francorum,  Henricus  rex  Anglorum,   a5 
Philippus   comes    Flandrie,    Theobaldus   comes    Blesensis, 
Stephanus  comes,  Radulphus  comes  Clarimontis,  multique 
alii  et  super  discordiis  suis  usque  post  reditum  suum  a  Jhero- 
solimis  treugas  inter  se  ordinari  et  firmari  fecerunt.  Que 
quidem  inducie  non  satis  fueruntobservate,  ut  postea  dicetur.   3o 
Eodem  tempore  Henricus  dux  de  Lemborch  *  et  Henricus  et 


»  Cfr.  §  134. 
'  Henri  II. 

3  Cfr.   Gesta  Henrici,   Il  (SS.,  XXVll,    109  :  inter  Trye  et  Ghorciwn, 

die  sancte  Agnctis   virginis   ci   martyris,  duodccimo  Kalendas  Februarn)\    35 
RuiORDUS  (BouyuEï,  XVII,  25);  Cartelmeri,  1,  269,  n.  2  et  3. 

4  Henri  III  de  Limbourg  et  ses  fils. 


Chronicon  Hanoniense,  207 


1188 


Walrannus  filii  ejus,  cruce  Domini  signati  sunt;  qua  cito 
abjecta,  multa  mala  et  gaerras  per  imperium  moverunt. 
Gerardus  cornes  de  Loz  tune  cruce  signatus  est;  quam  cum 
per  5  annos  et  amplius  gestasset,  iter  arripuit.  Cornes  de 

5  Hostada  '  tune  eciam  cruce  signatus  fuit,  quam  cum  duobus 
annis  gestasset,  iter  arripuit,  et  cum  in  Apuliam  ad  dominum 
imperatorem  novum  '  Romanorum  Henricum  venisset,  ibi 
cum  eo  moram  fecit,  et  cum  eo  ad  propria  rediit,  ubi  cito 
post  reditum  suum  mala  multa  et  detrimenta    graviora 

«o  passus  est  ^. 

[139]    Anno  Domini   1188  *,  termino    paschali,   audiens   17  avril 
dominus  comes  Hanoniensis  quod   dominus  Henricus  rex 
Romanorum,  domini  Frederici  imperatoris  filius,  ab  Italia 
Teutoniam  regressus  esset,  iter  ad  ipsum  dominum  impera- 

i5  torem  et  ejus  filium  Henricum  regem  transire  proposuit. 
Gui  comes  Namurcensis  avunculus  suus  adulari  volens,  ne 
ipse  nepos  ejus  aliquid  in  curia  imperatoris  sibi  contrarium 
macbinaretur,  Namurci  ei  obviam  venit,  amoris  et  boni  co- 
piam  ei  promittens.  Gomes  attamen  Hanoniensis  non  magis 

20  ei  credens,  litteras  deprecatorias  ad  dominum  imperatorem 
ab  illo  accepit,  et  per  Lusceleborch  et  per  Treverim  civita- 
tem  transiens,  dominum  regem  Romanorum  Henricum 
apud  Engelehen  '  impériale  palafium  invenit,  de  cujus  non 
tantum  quam  tunc^  de  gratia  patris  confidebat.  Cum  autem 


a5  ï  Thierry  de  Hochstaden,  près  de  Frimmersdorf,  cercle  rhénan  de 
Grevenbroich,  dans  un  des  comtés  ripuaires  qui  furent  englobés  dans  le 
comté  de  Juliers  (voir  For  m.  terril.,  II,  245  et  suiv.,  259). 

2  Henri  VI  avait  été  couronné  roi  dès  le  15  août  1169;  il  ne  fut  empe- 
reur qu'après  la  mort  de  son  père;  son  couronnement  à  Rome  eut  lieu 

3o   le  14  avril  1191. 

3  Cfr.  §  195. 

4  OuisE,  XVIII,  36. 

5  Ingelheim,   entre  Mayence  et  Bingen  (Hesse-Darmstadt,  province 

Rheinhessen). 
35       ^'  Tune  paraît  signifier  :  lorsque,  en  1187,  Frédéric  Barberousse  lui 
avait  fait  des  promesses  formelles  (§§  129  et  132). 


;o8  Gisleberti 


„88      cornes  super  negotiis  suis  pro  hereditate  sua  Namurcensi 
eum  conveniret  et  precaretur,  ipse  bénigne  et  amicabiliter 
ei  respondens,  eciani  apud  patrem  suum  imperatorem  auxi- 
lium  suum  et  consilium  promisit,  cum  pater  suus  pro  comité 
precari  eum  proposuisset,  ipsumque  comitem  cum  quibus-     5 
dam  secretariis  suis  ad  patrem  suum  apud  Selestat  '  ultra 
Renum  transmisit,  et  per  secretanos  suos  missos  patrem 
suum  pro  comité  Hanoniensi  precatus  est.  Quod  quidem 
ipsi  jmperatori  placuit.  Ut  autem  negotium  comitis  plenius 
fieret,  ipse  imperator  filio  suo  Henrico  régi  mand^vit,  ut  cito   lo 
ad  se  accederet.  Qui  citius  ad  patrem  venit;  habitoque,  et 
pater  et  filius,  communi  consilio,  comiti  Hanoniensi  super 
allodiis  et  feodis  avunculi  sui  gratiam  suam  concesserunt, 
quod  nunquam  ipsi  duo  communiter  fecerant,  et  ei  eadem 

i6mai    privilegiis  suis  confirmaverunt  \    Dominaque   Constantia   »-^ 
regina,  régis  Henrici  nova  nupta,  comitis  Hanoniensis  con- 
sanguinea  ^  pro  ipso  apud  dominum  imperatorem  et  ejus 
aiium  ^  Henricum  regem,  precibus,  quibus  poterat,  interce- 
dere  studebat.  Inde  comes  accepta  benignius  licentia  iNamur- 
cum  venit,  ubi  avunculus  suus  eum  expectabat,  certus  quod    :o 
comes  Hanoniensis  gratiam  domini  imperatoris  et  domini 
régis  habebat.  Comes  igitur  Namurcensis,  percipiens  plenius 
quod  comes  Hanoniensis,  nepos  suus,  in  curia  domini  impe- 
ratoris, apud  ipsum  imperatorem  et  Henricum  regem  filium 
ejus  communiter  et  reginam,  voluntatis  sue  petitiones  om-   jS 
nimodis  consecutus  sit,  cum  ipso  comité  pacem  novam  et 
concordiam  fecit,  et  congregatis  hominibus  suis  multis  mili- 
tibus,  servientibus,  clericis  et  burgensibus  ^  in  alrio  Béate 

a.  A,  A^,  Arndt  /filius. 


«  Seligenstadt  sur  le  Mein  (Hesse-Darmstadt,  prov.  Starkenburg).  3o 

2  L'acte  est  publié  dans  Toechk,  606  {Datum  apud  Selignhtad .  XVII 
Kal.  Junii)\  Stumpf,  11°  4628. 

3  Constance,  fille  de  Roger  II  de  Sicile  et  de  Béatrice,  fille  de  Gon- 
thier  de  Rethel  et  de  Béatrice,  sœur  d'Alix  de  Namur  (femme  de  Bau- 
douin IV).  Le  mariage  avait  été  célébré  le  27  janvier  1186.  35 

4  On  retrouve  ici  les  trois  classes  de  personnes  citées  aux  §§  32  (p.  62, 
15-17)  et  132  (p.  198,  n.  2);  de  plus,  les  clercs. 


Chronicon  Hanoniense.  209 


Marie,  recognovit  cornes  Namurcensis  comiti  Hanoniensi. 
eum  omnium  bonorum  suorum  justum  esse  heredem,  tide 
interposita,  tactisque  sacrosanctis,  jurans,  quod  nichii  ulte- 
rius  faceret,  unde  cornes  Hanoniensis  ab  hereditate  sua  alie- 

5  nari  posset,  qui  in  omnibus  bonis  suis  ei  succederet;  et  ab 
hominibus  suis,  scilicet  Clarebaldo  de  Altaripa,  et  Bastiano 
de  Gordinis  ',  et  Godefrido  de  Orbais,  et  Theoderico  de 
Faan%  et  Willelmo  de  Mosain  ^  Iberto  de  Ais\  Henrico  de 
Me^lemont^  Willelmo  de  Unghesiis  ^,  Johanne  de  Golesinis^ 

10  et  aliis  multis,  securitates  et  fidelitates  sepius  antea  factas 
renovari  fecit,  ibique  comes  Namurcensis' comiti  Hanoniensi 
justiciam  et  pro-'isionem  ^  terre  sue  commisit,  promittens 
ei  se  omnimodis  laboraturum  ad  hoc,  ut  liliam  suam  reha- 
beret,  et  a  conventionibus,  quas  cum  comité  Campanensi 

i3  firmaverat,  recedere  vellet.  Comes  aulem  Hanoniensis  ei 
juravit  cum  hominihus  suis,  quos  ibi  secum  habebat,  quod 
comitem  Namurcensem  contra  omnes  homines  juvaret,  et 
ejus  terram  et  honorem  bona  fide  conservaret,  debitamque 
in  terra  illius  justiciam  exerceret.  Unde  ipse  comes  Hano- 

20  niensis  onus  et  laborem  in  propriis  expensis  suis  sibi  as- 
sumpsit,  et  postpositis  aliis  multis  negotiis,  terre  Namur- 
censi  in  omni  bono  et  pace  providere  intendebat. 

[140]  Tempore  illo  et  anno  ^,  cum  Gérard  us  de  Sancto 
Oberto,   vir  nobilis,   comitis  Hanoniensis   homo  et  conso- 


a5        '  (iourdinne  (Namur,  Philippeville,  Walcourt). 

2  Faing,  nom  ancien  de  Montaigle  (Croonendael)  sous  Falaën,  sur  le 
Flavion  (Namur,  Dînant,  Dinant). 

3  Mosain,  probablement  Mozet  (Namur,  Namur,  Andenne). 

4  Ais,  probablement  Aische-en-Refail,  sur  un  affluent  de  la  Mehaigne 
3o    (Namur,  Namur,  Éghezée). 

5  Merlemont  (Namur,  Philippeville,  Philippeville). 

6  Éghezée  (Namur,  Namur,  Éghezée). 

7  Golzinne,  dépendance  de  Boissière  (Namur,  Namur,  (Tembloux). 

*<  Provisionem.  l'administration.  La  même  idée  est  exprimée  au  §  142 
35    par  le  mot  protectioncm. 
^  Guise,  XVIII,  37. 

14 


2  lo  Gisleberti 


brinus   ',   contra   milites  quosdam  discordiam  haberet,  et 
unum  de  illis  servum  suum  esse  assereret,  scilicet  Achar- 
dum  de  Verli'»  %  et  inde  illum  in  curia  comitis  Hanoniensis 
in  causam  traheret,  quadam  die  illis  in   presentia  domini 
comitis  Hanoniensis  Montibus  constitutis,  multis  probis  et     5 
nobilibus  viris  et  cujusque  conditionis  hominibus  astantibus, 
miles  quidam  Robertus  de  Belren  ^  probissimus,  qui  uxorem 
primam^de  familia  comitis  habuerat,  et  ex  illa  filios  habebat, 
consanguineus  ipsius   Achardi,  in  superbiam   elatus,  cum 
nemo    eum    super    servitute    conveniret,    publice    dixit    :    lo 
Domine  cornes,  relatum  est  mihi,  quod  dominus  Gerardus  de 
Sancto  Oberto.  me  non  audiente,  dixerit,   me  ex  servili  con- 
ditione  ad  ipsum  pertinere.  Quod  si  hactenus  dixerit,  mentitus 
est,  ut  nequam  et  proditor;  si  autem  amodo  dicere  vellet,  men- 
tiretur  ut  nequam  et  proditor,  et  ecce  vadium  meum  paratum    i5 
contra  ipsum  ad  duellum  super  hoc.  Gerardus  autem,  illius 
audita   presumptione    et    arrogantia.    cum    eum   hactenus 
dilexisset  pre  ceteris  de  origine  illius  et  in  hoc  casu  ei  semper 
parcere  proposuisset,  habito  festino  suorum  consilio,  respon- 
dit  :  Domine  cornes  ;  Robertus  de  Belren  qui  presens  est,  ipse   20    y 
servus  *  meus  est;  quod  quia  negat  et  se  liberum  esse  dicit,  ecce      ,  ;  '' 

a,    A^  :  Berli.  —   d.    A,  A^  :  de  prima  familia;   Guise  :  primam  de 
familia. 


'  Cfr.  §  32,  p.  59- 

2  Achard  de  Verli:  C'est  peut-être  Viesly,  au  sud-ouest  de  Beaurain, 
que  Gislebert  appelle  aussi  Vieilliz  (p.  171,  17).  Ailleurs  on  trouve  la 
désig;nation  Vc-fcres  Lites  (DuviviER,  Hainaut.  638),  (jui  n'est  qu'un  jeu 
de  mots. 

3  Robert  de  Heaurain  fNord,  Cambrai,  Solesmes).  Cfr.  §  115,  mais  il 
n'v  est  pas  dit  qu'il  avait  épousé  une  parente  du  comte. 

4  II  résulte  de  ce  texte  qu'il  y  avait  encore  à  la  tin  du  Xll*^  siècle,  dans 
le  Hainaut,  des  chevaliers  de  naissance  non  libre.  Beaumanoir  atteste 
qu'en  France  il  en  était  autrement  :  «  chevaliers  et  sers  ne  peust  il  estre 
ensemble  pour  ce  que  sont  dui  estât  contraire,  l'un  de  franchise,  l'autre 
de  servitude  >^.  (Kdit  Salmon,  II,  233.  Récit  d'un  procès  analogue  à  celui 
de  Robert  de  Beaurain  :  le  roi  juge  que  le  chevalier,  né  d'une  mère  serve, 
doit  demeurer  franc.)  On  sait  que  dans  rKmjiire,  les  ministiria/c^,  qui 


Chronicon  Hanoniense.  211 


vadîum  meum  paratum,  quoi  menittur,  et  ego  paratus  sum 
adversus  ipsum  probare,  tamquam  adversus  nequam  et  pro- 
ditorem,  ipsum  eise  servum  meum.  Cui  Robertus  respondit, 
se  liberum  esse,  et  ut  nequam  mentiebatur  ipse  Gerardus, 
b   cum  eum  super  hoc  provocabat,  datisque  in  manu  domini 
comitis  vadiisduelli\  quia  in  voluntate  duelli  concordabant, 
duellum  eis  adjudicatum  est,  datisque  utrinque  obsidibus  % 
dies  eis  ad  duellum  constituta  est  in  Montibus.  Cornes  autem 
in  justicia   recto  tramite  volens  incedere,  omnes  nobiles  et 
îo  sapientes  terre  sue  ad  diem  illum  invitavit.  Duelli  autem 
hulus  provocatio  ab  universis  audientibus  Roberto  impro- 
perata  ^  est,  cum  ipse  super  hoc  casu  manens  in  pace,  tam 
nobilem  virum  ad  duellum  provocasset;  et  licet  in  armis 
nominatior  illo  et  probior  diceretur  Robertus,  tamen  quia 
i5   brachium  dextrum  quassatum  habuerat,  nec  inde  bene  con- 
valuerat,  eum  in  sinistro  majores  vires  oportebat  habere. 
Cum  autem  dies  opportunus  accidisset  *,  convenerunt  Mon- 
tibus ad  duellum.  Comité  autem  in  platea  ante  monasterium 
B^te  Waldetrudis  résidente  cum  multis  nobilibus  et  cujus- 
20  que  conditionis  hominibus,  et  episcopo  Cameracensi  Roge- 
ro^  multisque  abbatibus  cujusque  ordinis,  qui  super  pace 
facienda  laborare  intendebant,  circa  horam  diei  primam  ^ 
venit  Gerardus  de  Sancto  Oberto  armatus,  veniensque  in 
presentia   domini   comitis  dixit,    se   paratum   esse  ad  pro- 


2 5  jouent  un  rôle  important  auprès  des  princes,  étaient  à  la  fois  chevaliers 
et  serfs  («  unfreie  Ritter  »),  Cfr.  Schrœder^,  433-436;  Guilhermoz,  459 
et  note  27.  Cette  classe  de  personnes  était  inconnue  en  France. 

1  Les  gages  de  bataille,  l'épée  ou  le  gant,  étaient  remis  par  le  provo- 
cateur au  juge  du  camp  qui  les  transmettait  à  la  partie  adverse.  Cfr.  Jean 

io  DE  SïAVEi.OT,  582  :  «  Ly  appellans  doit  donneir  son  espée  sique  gaige  au 
maieur  de  Liège  là  présens,  et  tantoist  ly  appelleis  le  doit  prendre  à 
maieur  ».  Voir  aussi  Du  Cange,  III,  203  {Duellmn,  3). 

2  Obsides,  les  répondants. 

?  Itjipropcrarc,  ancien   français  impropérer,  attribuer  à  quelqu'un  la 
<b    responsabilité  d'un  acte,  reprocher. 

4  Sur  ce  duel,  cfr.  W.  Meyer,  §  4  et  suiv. 

5  Roger  de  Wavrin,  cfr.  83. 

<J  Prima  hora,  à  partir  du  lever  du  soleil. 


2  1 2  Gisleber^ti 


bandum-  '  contra  Robertum  de  Belren,  quod  proposuerat, 
sicque  stetit,  expectans  Robertum;  moranteque  Roberto  qui 
in  ipsa  villa  Montibus  erat  —  unde  omnes  astantes  miraban- 
tur  —  hora  nona  '  sonuit.  Quod  videns  et  audiens  Gerardus 
de  Sancto  Oberto,  per  se  et  per  prolocutorem  suum  Hugo-     5 
nem  de  Crois,  dixit,  quod  usque  ad  horam  et  ultra  horam 
expectasset  adversarium  suum,  et  ideo  a  duello  liber  esse 
et  querelam  suam  attigisse,  et  in  causa  sua  obtinuisse  debe- 
bat;  et  super  hoc  judicium  requisivit.  Unde  hominescomitis 
districtius  ammoniti,  considérantes  solem,  et  a  clericis  astan-   lo 
tibus   instructi,   dixerunt   horam   nonam  esse  transactam. 
Demum   judicaverunt  Gerardum  a  duello  esse  liberum  et 
quod   reclamaverat   contra   Robertum  de    jure  obtinuisse, 
quandoquidem  et  ante   factum    judicium   et   post   factum 
judicium  Roberto  in  hospicio  suo,  nescio  quo  habito  consiho,    i3 
moranti  satis  significabatur.  Post  factum  quippe  judicium 
Robertus  venit,  et  in  presentia  domini  comitis  armatus  dixit. 
se  paratum  esse  probare  *  contra  Gerardum  quod  propo- 
suerat;  quem  dominus  cornes  de  consiho  hominum  suorum 
cepit  et  eum  dearmari  et  detentum  custodiri  fecit.  Gerardus   ao 
autem  de  Sancto  Oberto  a  comité  requisivit,  ut  Robertum 
sibi  adjudicatum  ei  statim  redderet.  Quem  dominus  cornes 
per  judicium   hominum  suorum  eidem   Gerardo  reddidit. 

a.  A,  A^,  Arndt  :  properandum.  —  b.  A,  A',  Arndt  :  properare. 


I  Fortia,  Ménilglaise  proposent  :  probandum  ;  comme  ci-dessus  :  adTcr-    25 
sus  ipsum  probare.  Il  paraît  en  effet  difficile  d'admettre  que  Gislebert 
emploie  la  forme  properare  dans  le  sens  de  probare,  prouver. 

^  Hora  nona  était  primitivement  la  neuvième  heure  du  jour  où  se 
chantaient  les  nones,  c'est-à-dire,  en  comptant  à  partir  de  6  heures  du 
matin,  trois  heures  de  l'après-midi,  mais  peut-être  à  la  suite  du  dcpla-  3o 
cément  de  ces  heures  canonicales,  /lona  désigna  ?nidi;  cfr.  Grimm-Lkxkr, 
vvB,  VII,  88o,  fumt  ;  Schillkr-Lujîben,  mndwb,  III,  196,  fione;  Kiliaen, 
noefie,  meridies;  Staij.akrt,  II,  236:  (^odrfroy,  V,  524,  fione,  heure  de 
midi;  à  Tournai,  Noesfie.  midi.  C'est  le  noen  néerlandais,  dans  le  Hainaut, 
on  dit  encore  :  «  à  nones  ».  La  règle  générale  pétait  de  ne  pas  attendre  le  3? 
défaillant  après  cette  heure.  (PJ.ANCK,  Gtrichtsverfaliren,  I,  122.) 


Chronicon  Hanoniense.  21 


Gerardus  autem  illum,  tamquam  servum  sibi  adjudicatum, 
secum  in  vinculis  deduxit.  Judicatores  ''  horum  omnium, 
scilicet  de  hora  nona  et  de  duello,  unde  Gerardus  liber  esse 
et  quod  reclamabat  attigisse  debebat,  et  de  redditione  Roberti 

5  in  manus  Gerardi,  fuerunt  Eustacius  senior  de  Ruez, 
Nicholaus  de  Barbencione,  VValterus  de  Lens,  Eustacius 
filius  ejus,  Alardus  de  Cymai,  Willelmus  frater  comitis,  Osto 
de  Trasiniis,  Balduinus  Caron,  Hoelus  de  Kavren,  Willelmus 
de  Kavren,  avunculus  ipsius  Roberti,  Almannus  de  Provi, 

10  Renerus  de  Trit,  Walterus  de  Wareni,  Balduinus  de  Wal- 
laincort,  Willelmus  de  Hausi,  Fulco  de  Semeriis,  Stephanus 
de  Denen,  Gerard-.s  Makerellus  ^  \  Symon  de  Aunoit%  Rasso 
de  Gavra,  Gerardus  de  Wadripont,  Hugo  de  Oisi  ^  Gerardus 
de  Hamaida,  Gossuinus  de  Aenghien,  Nicholaus  de  Peruwez, 

i5  Nicholaus  et  Egidius  de  Mainwaut  \  Rogerus  de  Condato, 
Hugo  de  Crois,  Balduinus  iMontensis  castellanus,  Gislenus 
Bellimoniis  castellanus,  Henricus  Bincensis  castellanus, 
Geroldus  de  Hun  ^  Johannes  Cornutus,  Hugo  de  Ruet, 
Rainerus^  ad vocatus  Marlinensiss  Theodericus  de  Walleirs^ 

20   Willelmus  de  Gominiis  ^  Willelmus  de  Ansen  ^^^  Hugo  de 

a,  Arndt  :  indicatores;  A^  :  judicatores.  —  à.  Arndt  :  Gerardus  de 
Makerellus.  —  c.  A^  :  de  Marciensi;  Giiisc  :  Marciennensis.  —  d.  Arndt  : 
Ausen 


I  Gérard,  frère  d'Etienne  de  Denain;  tous  deux  portaient  ce  surnom. 
25       2  Aulnoy  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Sud).  Simon  intervient 
en  1190  dans  un  accord  conclu   entre  les  prévôts  de  Valenciennes  et 
l'abbaye  d'Hautmont(DuviviER,  Hainaiit,  652;  voir  aussi  Chartes  inédites, 
n°  67,  acte  en  faveur  de  Vicogne). 

3  Hugues  III  d'Oisy.  On  a  de  lui  le  Tournoi  des  dames  (Arth.  Dinaux, 
3o    Trouvères  cambrésiens,  III,   126;   Jeanroy.  Romania,   28,   238).    On   lui 

auribue  le  plus  ancien  servcntois  (Grôber,  Grundriss,  II,  i,  p.  674). 

4  Mainvault  (Hainaut,  Ath,  Athj, 

?  Hon-Hergies  (Nord,  Avesnes,  Bavay). 
6  Régnier,  avoue  de  Marchiennes. 
35       7  Wallers  (Nord,   Avesnes,  Trélon  ou    Nord,   Valenciennes,   Valen- 
ciennes). 
»  Gommegnies  (Nord,  Avesnes,  Le  Quesnoy). 
9  Anzin,  nord  de  Valenciennes. 


2 1 4  Gisleberti 


ii88  Antun,  Stephanus  de  Lambres  ^  \  Nicholaus  de  Ruez  Came 
racensis  archidyaconus,  Nicholaus  Sancti  Germani  prepo- 
situs,  Gossuinus  prepositus  Sonegiensis,  Gossuinus  de  Tulin, 
Renard  us  de  Strepi,  Walterus  de  Blanden,  Polius  de  Vileir, 
Karolus  de  Fraisne,  Karolus  Ludovici  de  Fraisne  filius,  6 
Nicholaus  de  Cauderi,  Godefridus  de  Tuin,  Walganus  de 
Anfroitpreit  %  Baldricus  de  Roisin,  Egidius  de  Bermeren  ^ 
Stephanus  prepositus  Sancti  Amandi. 

[141]  Cum  autem*  Gerardus  de  Sancto  Oberto  Robertum 
de  Belren  in  vinculis  detineret,  ille  misericordiam  postu-   lo 
lavit,  et  ei  tamquam  domino  suo  ut  homo  servilis  condi- 
tionis  fidelitatem  fecit.  Gerardus  autem  illum  illesum  cor- 
pore  recedere  permisit  eique  honorem  ulterius  et  bonum 
promisit.  Robertus  autem  cito  fidelitatem  factam  ledens,  ad 
curiam  domini  imperatoris  venit,  querimoniam  faciens  de   i5 
hominibus    domini   comitis    Hanoniensis   super   sententia. 
Nemine  itaque  contradicente,  literas  a  curia  illa  impetravit, 
ut  sententia  illa  revocaretur.  Que  quidem  sententia  ab  ho- 
minibus domini  comitis,  absente  tamen  Gerardo  et  non  inde 
convento,  revocata  fuit  Montibus  juxta  tenorem  literaruin   20 
illarum.  Unde  mirandum  est,  quomodo  literas  iilas  a  domi- 
no rege   Romanorum   Henrico  impetravit   Robertus,   cum 
ipsius  Henrici,  Romani  facti  postea  imperatoris,  idem  judi- 
cium   in    quemdam    militem  fuit   factum.    Cum   Henricus 
domini  imperatoris  marescalcus  ^  militem  quemdam,  prepo-   25 
situm  scilicet  Argentinensem,  ad  duellum   provocasset,  et 
ille  prepositus  ad  diem  constitutum  non  venisset.  quinta  die 

a.  A^  :  Lambs;  Arndt  :  Lambers;  Guise  :  Lambris. 


i  Lambres  (Nord,  Douai,  Douai-Ouest). 

^  Amfroipret  (Nord,  Avesnes,  Bavav).  3o 

3  Bcrmerain  iNord,  Cambrai,  Solesmes). 

4  Guise,  XVIII,  37. 

5  Le  maréchal  de  l'Kmpire  était  en  1184  et  en  1185  Henri  de  Lautern 

(GlESKBRECHT,  VI,  89  et  108). 


Chroaicon  Hanoniense.  2i5 


natalis  Domini  apud  Haghenoam  ',  dominas  imperator  Hen-      ii88 
ricus  satis  mane  pransus  in  platea  sedit,  ut  melius  posset 
considerare  horas  diei.  Cum  autem  ille  miles  ante  horam 
nonam  non  venisset,  judicatum  fuit  per  dominum  Conrar- 

5  dum  '^  Maguncinensem  archiepiscopum  ',  et  per  episcopum 
Babelbergenensem  ^  et  episcopum  Spirensem  *,  et  episcopum 
Metensem^  et  per  Conradum  comitem  palatinum  Reni  ^,  et 
per  comitem  Henricum  de  Spahehem  \  et  per  comitem 
de  Salebrugis  ^,  et  per  Cononem  de  Minseberch  ^,  et  per 

10  Robertum  de  Dorne  '°,  et  per  multos  alios,  quia  miles  ille 
pro  defectu,  quia  ante  horam  nonam  non  venerat,  honore  et 
terra  et  uxore  "  privabatur.  Quod  horum  conscriptor  vidit 
et  audivit,  qui  eciam  sententiam  in  Montibus  adversus 
Robertuni  latam  viderat  et  audierat  ". 

i5  [142]  Ad  comités  '^  autem  Namurcensem  et  Hanoniensem 
revertamur.  Cornes  equidem  Hanoniensis  terram  Namur- 
censem inhabitans  in  propriisexpensis,  predas''^  et  violentias 

a.  A  et  A^  :  (jerardum;  Arndt  :  Conrardum. 


1  Cfr.  plus  loin  (§  i8i),  où  Gislebert  fait  allusion  à  la  sentence  de 
20    Haguenau, 

2  Conrad  de  Scheyern  fut  archevêque  de  Mayence  de  ii6i  à  1165  et  de 
nouveau  de  11 83  à  1200. 

3  L'évêque  de  Bamberg,  Otton  II  d'Andechs,  11 77-1 196. 

4  L'évêque  de  Spire,  Otton  de  Henneberg,  1 188-1200. 
25         5  L'évêque  de  Metz,  Bertold,  1180-1212. 

^  Cfr.  §  109. 

7  §  H)7- 

8  Sarrebrûcken  ;  le  comte  Simon  (I  ou  II?) 

9  Conon  de  Minsenberg,  §  109. 

3o       10  Robert  de  Walldùrn  (Giesebr.,  VI,  198),  cfr.  Oesterley,  138  (Grand- 
duché  de  Bade). 

>'  La  mise  hors  la  loi  entraînait  la  perte  de  tous  les  droits  civils. 
»2  II  est  à  remarquer  que  la  sentence  de  Haguenau  ne  porte  pas  sur  la 
question  de  liberté,  et  l'on  comprend  que  l'empereur  n'ait  pas  voulu 
35    consacrer  la  dégradation  d'un  chevalier  uniquement  à  cause  de  sa  nais- 
sance non-libre,  puisque,  en  Allemagne,  le  cas  était  fréquent. 
'3  Guise,  XVIII,  38. 
''♦  Prcdas  n'a  pas  ici  le  même  sens  qu'au  ^  120,  mais  signifie  :  pillages. 


2i6  Gisleberti 


1188  in  terra  illa  pacificabat,  et  contra  Godefridum  ducem  Lova- 
niensem  marchias  terre  Namurcensis,  quas  ipse  dux  oppri- 
mere  consueverat,  et  contra  episcopatum  Leodiensem,  ad 
honorem  comitis  Namurcensis  et  pacem  terre,  reduxit  \ 
Videntes  autem  homines  comitis  Namurcensis,  qui  terram  5 
suam  maie  tractare  consueverant  et  de  illa  ad  voluntatem 
suam  maie  agere,  super  justicia  comitis  Hanoniensis  et  pro- 
tectione  terre  graviter  doluerunt,  et  inter  eum  et  avunculum 
discordiam  seminare  ceperunt,  dicentes  quod  si  comitem 
Hanoniensem  in  custodia  terre  sue  cornes  Namurcensis  diu  10 
morari  permitteret,  ipse  comes  Hanoniensis  eum  prorsus 
exheredaret.  Contigit  autem  quod  homo  quidam  maleficus, 
cuidam  pauperi  mercatori  res  violenter  aufercndo,  plagis 
multis  eum  afïlixit,  ita  quod  eum  quasi  mortuum  reliquit. 
Cognita  autem  malefacti  veritate,  malefactor  ille  infra  fines  i3 
justicie  Claribaldi  de  Altaripa  captus  fuit  et  detentus,  et 
14  marcis  redemptus.  Comité  autem  Hanoniensi  apud 
Namurcum  existente,  homo  qui  maie  tractatus  fuerat,  pau- 
per  rébus,  debilis  corpore,  ad  dominum  comitem  Hanonien- 
sem suam  detulit  querimoniam.  Audiens  autem  comes  20 
Hanoniensis  malefacti  veritatem,  hominem  malefactorem 
capi  et  ad  se.  adduci  fecit:  deinde,  quod  de  murdritoribus"* 
facere  consueverat,  illum  in  campo  prope  Namurcum  igné 
concremari  ^  fecit,  eum  comes  Namurcensis  et  sui  perfidi 
adulatores  ibidem  essent;  que  quidem  hominis  combustio  25 
perfidos  homines,  adulatores  comitis  Namurcensis,  graviter 
succendit,  qui  in  talibus  lucra  sua  percipere  solebant.  Unde 
ipsum  comitem  Namurcensem  adversus  comitem  Hanonien- 
sem ad  iram  incenderunt,  nesciente  tamen  comité  Hano- 
niensi, qui  super  his  omnibus  bona  tide  et  intuitu  justicie   3o 


'  Le  comte  de  }^ainaut.  gardien  du  pays  de  Xamur.  avait  rétabli  la 
frontière  du  côté  du  Brabant  et  des  possessions  licjï('oises;   il  sévissait 
contre  les  violences  des  grands  qui,  sans  souci  de  la  justice,  maltraitaient 
les  vilains. 
^  Meurtriers.  3 S 

3  Sur  la  peine  du   feu,  cfr.  Ckimm,  Deutsche  Rechtsalterthumer,  II 4, 
282  et  suiv. 


Chronicon  Hanoniense.  217 


agebat.  Cum  autem  cornes  Hanoniensis  inde  reversus  in  1188 
Hanoniam  moraretur,  cornes  Namurcensis  apud  Andennam 
egrotavit.  Quod  audiens  cornes  Hanoniensis  illuc  venit,  ut 
avunculum  suum  visitaret,  timens  eciam,  ne,  si  forte  dece- 
5  deret,  familiares  illius  in  malum  comitis  Hanoniensis  moliri 
intenderent  super  hereditate  et  super  possessionibus  comitis 
NamurcensisH  quod  quidem  jam  faciebant.  Cornes  etenim 
Namurcensis,  de  consilio  secretariorum  suorum,  qui  comi- 
tem  Hanoflietisem  et  bonum  pacis  oderant,  nuncios  ad  comi- 

,0  tem  Campanensem  miserat,  ut  illic  cito  milites  mitteret  ad 
conservanda  castra  sua.  Comité  autem  Hanoniensi  cum 
avuncUlo  suoapud  Andennam  morante,  significavit  ei  comes 
Namurcensis,  quod  in  terram  suam  bene  posset  reverti,  quia 

^      non  placebat  sibi  illius   mora.   Nuncii  autem  ad  comitcm 

i5  Campanensem  missi,  comité  Hanoniense  nesciente,  solam 
comitissam  ',  Henrici  comitis  matrem,  invenerunt.  Comes 
etenim  Campanie  cum  domino  rege  Francorum  erat  in 
expeditione  contra  regem  Anglorum  Henricum  et  contra 
Richardum  filium  ejus,  qui  cruce  signati,  rupto  treugarum 

20  fédère,  guerram  inter  se  moverant.  Unde  comitissa  Campa- 
nie suos  proprios  nuncios  ad  comitem  Namurcensem  super 
hoc  misit,  per  quos  comes  Namurcensis  ipsi  comitisse  idem 
mandavit,  quod  quidem  comiti  Hanoniensi  nunciatum  fuit. 
Qui  assumptis  secum  vins  probis  et  discretis,  Eustacio  scili- 

35  cet  seniore'  de  Ruez,  Nicholao  de  Barbencione,  Ostone  de 
Trasiniis,  Walterode  Warini,  Willelmo  fratre  ipsius  comitis, 
Balduino  Caron.  Almanno  de  F"^rovi,  Rênero  de  Trit,  Hugone 
de  Antun,  Hugone  de  Crois,  Balduino  Montensi  castçllano, 
Gossuino  de  Tulin,  Johanne  Cornùto,  Rainardo  de  Strepi, 

3o  Polio  de  Vileir,  et  cum  eis  Gisleberto  clerico,  ut  ejus  inten- 
tionem  plenius  cognosceret,  Namurcum  venit,  quo  comes 
Namurcensis  infirmus  navigio  se  advehi  fecit.  In  adventu 
quippe  suo  comes  Hanoniensis  castrum  superius  cum  suis 
intravit  ad  visitandum  avunculum  suum;  in  quo  quidem 

35  adventu,   cum   comes  Namurcensis   3o  ta  m    milites   quam 


Marie,  tille  de  Louis  VII 


21 


8  Gisleberti 


1188     servientes  non  haberet  secum,  cornes  Hanoniensis   super- 
veniens  cum   140  hominibus  tam  mililibus  quam  servien- 
tibus,  leviter  illi  castrum  abstulissc   et  eum  inde   ejecisse 
potuisset,  si  quid  in  voluntate  habuisset.  Inde  ipse  cornes* 
viso  avunculo  suo,  in  burgo  Namurco,   sicut  consueverat,     5 
hospitatus  est".  In  crastinoautenr»  cornes  Hanoniensis,  assump- 
tis  secum  tribus  militibus,  Almanno  scilicet  de  Provi,  Johanne 
Cornuto,   Renardo  de  Strepi,  et  Gi^leberto  clerico  suo,  et 
tribus  tantum  servientibus  peditibus  ad  tenendos  equos,  ut 
avunculum  visitaret,  ad  portam  contiguam  "  nemori  ^  venit.    10 
Gui  aditus  omnino  negatus  fuit,  unde  cornes  Hanoniensis 
ammirans  turbatus  est.  Cum  autemad  hospicium  et  ad  alios 
socios  suos  reversus  esset,  mandavit  ci  comes  Namurcensis 
ante  prandium,  ut  a  burgo  recederet,  quia  mora  ejus  ibi  sibi 
displicebat,  quod  quidcm  mandatum  comes  Hanoniensis  ab   »3 
avunculo  suo  prooessisse  non  satis  credebat.  Post  prandium 
vero  iterum  misit  comes  Namurcensis  duos  milites  ad  comi- 
tem  Hanoniensem,  significans  ei  quod,  nisi  a  Castro  Namur- 
censi  recederet,  ipse  in  crastino  probare  vellet,  quis  eorum 
ibi  majores  vires  haberet,   et   intérim   victualia  et  cetera   20 
venalia  ei  inhiberet.  Comes  autem,  sociorum  suorum  habito 
consilio,  nunciis  illis  respondit,  quod  in  crastino  recederet, 
sed  ante  recessum  suum  avunculo  suo  loqui  vellet;  quod 
quidem   comes   Namurcensis  concessit.    In  crastino  autem 
comes  Hanoniensis,  post  auditam  missam,  cum  predictis   35 
omnibus  sociis  suis  castellum  superius  intravit,  ubi  avun- 
culus  suus  milites  circiter  60  secum  habebat,  quos  pro  metu 
comitis  Hanoniensis  ibi  congregaverat.  Comes  itaque  Hano- 
niensis avunculo  suo  jacenti  pre  infirmitate  dixit,  universis 
audientibus  :  Domine,  ego  bona  fide  cum  labore  et  expensa   3o 
propria  assumpseram  per  voluntatem  vestram  terre  vestre  pro- 
tectionem  et  justiciam.  Video  autem  et  audio  quod  et  vobis  et 
consitiartis  vestris  dtspliceaî,  cum  vos  me  a  burgo  vestro  cxire 

a.  A,  A^,  Arndt  :  continuam;  Guise  :  contiguam. 


I  Sur  la  topographie  primitive  de  la  ville,  cfr.  J.BoRGNET,P;w«^/2rtdf^:5    35 
dans  Namur. 


Chronicon  Hanoniense 


coegeriiis;  quoi  quidem  nec  vobis  nec  tnihi  honestum  videtur .  1188 
Volo  igitur,  si  vobis  placeat,  a  fide  interposita  et  juramento 
prestito  pro  bono  et  pace  vestra  me  tiberum  prorsus  dimiitatis. 
Cui  comes  Namurcensis  respondit,  quod  satis  per  se  et  per 
5  suos  terram  suam  posset  conservare.  Unde  comes  Hanonien- 
sis  a  custodia  sua  et  a  fidelitate  facta  liberum  et  absolutum 
essè  volebat.  Sicque  comes  Hanoniensis  absolutus  ab  avun- 
culo  rediit  ad  propria. 

[143]  Videns  autem  ^  comes  Hanoniensis  hereditati  sue 

10  periculum  imminere,  commoto  exercitu  festino,  Namurcum 
venit,  et  illud  cum  paucis  obsedit,  terram  illam  nequaquam 
permittens  prédis  vei  igné  molestari.  In  crastino  autem  post 
adventumsuum,  cum  major  pars  exercitus  sui  nundum  ad 
se  pervenisset,  et  comes  Namurcensis  in  Namurco  circiter 

i5  240  milites,  et  homines  tam  équités  quam  pedites  circiter 
20  milia  armatos  haberet,  comes  Hanoniensis  cum  3oo  mili- 
tibus,  et  hominibus  equitibus  et  peditibus  circiter  3o  milia, 
insultus  ville  Namurco  fecit.  Namurcensibus  autem  homini- 
. bus  se  viriliter  defendentibus,  demum  per  vim  capti  sunt,  in 

20  qua  milites  circiter  140,  et  homines  alii  multi  capti  sunt, 
quos  tamen  comes  omnes  liberos  dimisit,  jurantes  quod 
ulterius  in  guerram  comiti  Namurcensi  contra  comitem 
Hanoniensem  nullum  ferrent  auxilium.  Aiilites  autem  muUi 
et  alii  homines  castrum  superius  cum  comité  Namurcensi 

25  intraverunt.  Ibidem  Egidius  de  Duraz,  comes  leprosus  %  vir 
animosus,  captus  est,  quem  comes  Hanoniensis  apud  Ath 
castrum  suum  captivum  conservari  per  aliquantum  tempus 
fecit.  Villa  ipsa  Namurcum  ab  Hanoniensibus  auro  et  argento 
multo,  vestibusque  et  pannis  novis,  scilicet  brunetis  ^,  viri- 


3o       '  Guise,  XVIII,  39  ^  §§  143-145 • 

2  II  avait  cédé  ses  biens,  sauf  Jodoigne,  à  ses  frères  Pierre  et  Conon. 

3  Brunete,  drap  fin  et  souple  destiné  à  faire  des  chausses,  des  bas,  des 
robes  de  dessous.  Il  est  souvent  question  de  noire  hrimete,  par  exemple 
dans  le  règlement  de  la  draperie  de  Châlons  (Fagniez,  Documents  relatifs 

?5    à  l'histoire  de  V industrie,  I,  151). 


2  20  Gislebei'ti 


1188     dibus  '  et  telis,  multisque  ornameniis  domui  necessariis,  et 
armis  hominum  spoliata  fuit,  dolente  tamen  comité  Hano- 
niensi,    qui   hommes   ville   plurimum   diligebat    et    ab  eis 
amabatur;  sed  in  tali  casu  homines  a  rapina  nequaquam 
possunt  coerceri.   Capta  quippe   villa,    cornes    Hanoniensis     5 
ordinavit,  ut  milites  omnes  in  villa  manerent  ad  obsidendum 
castrum,  ceteri  vero  homines  foris.  Quod  prescientes  milites 
castri  et  comitis  Namurcensis,  ipsi  ville  ignem  occulte  appo- 
suerunt,  que  villa  ex  oppressione  domorum,  calore  nimio 
diei,  et  quodam  vento  desuper  fiante,  fere  tota  concremata   «o 
est.   Unde  comes  Hanoniensis   plurimum  conturbatus  est. 
Deinde  comes  Hanonie  trans  Sambram  fluvium,  fixis  tento- 
riis  in  pratis  inter  ipsam  aquam  et  nemus  Mallaniam'*  "  et 
inter  ipsum  castrum  et  ipsum  nemus,  castrum  multis  nnili- 
tibuset  ceterishominibus  munitum  obsedit,  quod  cum  per    «5 
aliquod  dies  obsedisset,  obsessi,  déficiente  vino  et  cervisia  et 
aqua  ex  desiccatione  putei  sui,  plurimum  aggravati  pacem 
et  misericordiam  requisierunt.  Comes  itaque  Namurcensis 
comiti   Hanoniensi  castrum  Namurcum  reddidit  hac  condi- 
tione,  quod   homo  quidam,  eorum  ligius  vir,    Rogerus  de- 20 
Condato,  homo  ligius  comitis  Namurcensis  ^  et  homo  ligius 
comitis  Hanoniensis,  castrum  ipsum  et  castrum  Durbui,  dum 
ipse  viveret  et  dum   viveret  comes  Namurcensis,  fideliter 
conservaret,  ita  quod  neuter  in  castris  lUis,  dum  viveret 
comes  Namurcensis,  potestatem  haberet  ;  post  decessum  vero   25 
comitis  Namurcensis,  ipsa  castra  comiti  Hanoniensi  redde- 
rentur  tanquam  domino  et  heredi.  Sed  quia  Rogerus  presens 
non  aderat,  ipsum  castrum  Namurcum  Ostoni  de  Trasiniis 
et  Waltero  de  Warini  et  Nicholao  de  Barbencione  ad  conser- 

a    Arndt  :  Mallamam;  A^  :  Mallaniam.  3o 


»    Viridibus.  Fagme/.,  Ihid.  :  «  On  ne  doit  faire  vert,  ni  brunetc,  ni  blo, 
ni  cainelin  se  taint  en  laine  non  ». 

2  Le  bois'de  Marlagne,  au  sud  de  Namur. 

3  ICn  1284,  Nicolas  de  Condé,  sire  de  Morialmé,  déclare-  tenir  en  fief, 

du  marquis  de  Namur,  le  château  et  la  ville  de  Bel-Œil  (Hainaut,  Ath,    35 
Quevaucamps).  S   Bormans,  Lesjiefs  du  comté  de  Namur,  I,  4. 


Chronicon  Hanoniense.  221 


vandum  fuit  commissum,  quo  usque  postiS  dies  ad  custo-      1188 
dienda    ipsa    castra    Rogerus  paratus   esset.    Quod    autem 
castrum  Durbui  Rogero  custodiendum  infra  i5  dies  commit- 
teretur,  cornes  Namurctnsis,  VVildricusde  VValecurt  et  Cla- 

5  rebaldus  de  Altaripa  et  Bastianus  de  Gordinis  et  Godescalcus 
de  Moreimeiz  %  fide  interposita  et  juramento  affirmaverunt  % 
que  quidem  juramenta  nunquam  fuerunt  observata.  Cornes 
etenim  Namurcensis  milites  comitis  Campanensis  in  Durbui 
et  in  Bovinia^  posuit.  Cum  autem  Rogerus  de  Condato  ad 

10  custodiam  castrorum  illorum  paratus  esset,  requisitum  fuit 
a  comité  Namurcensi  et  ab  hominibus  suis  predictis,  ut 
eidem  Rogero  castrum  Durbui  redderetur;  quod  cornes 
Namurcensis  nec  voiuit  nec  potuit.  Homines  autem  comitis 
Hanoniensis,  pro  defectu  comitis  Namurcensis  super  Castro 

i3  Durbui,  comiti  Hanoniensi  castrum  Namurcum  reddiderunt, 
quod  cornes  Hanoniensis  militibus  et  servientibus  equitibus 
et  peditibus  et  victualibus  munivit.  Dum  autem  comes 
Hanoniensis  in  obsidione  Namurci  moraretur,  castellum 
Thiet  *  ei  fuit  redditum,  quod  ipse  comes  Willelmo  fratri 

20  suo  postea  ^  in  feodo  ligio  dédit,  sicque  patet  quod  comes 
Namurcensis  comitem  Hanoniensem  tanto  odio  oderat,  quod 
maluit  honore  Namurcensi  privari,  quin  ipse  omnem  inten- 
tionem  et  laborem  ad  exheredandum  comitem  Hanoniensem 
adhiberet.    Videns    autem    comes    Hanoniensis    in    comité 

25   Namurcensi  defectum  pacis,  ipse  mense  Augusto  castrum     Août 
Boviniam  obsedit,  quod  multis  probis  comitis  Campanensis 
miiitibus    cum    militibus    comitis    Namurcensis,    qui     in 
Namurco  capti  comiti   Hanoniensi   fidelitatem  fecerant,  et 
servientibus  probis  et  hominibus  ipsius   ville   probissimis 

3o  quidem  in  armis  munitum  erat;  quod  quidem  castrum  forte 
absque  machinis  capi  non  poterat.  Obsessis  autem  succursum 
comitis  Campanensis  expectantibus,  mûri  eorum  usque  ad 


'  Morialmé  (Namur,  Philippeville,  Walcourt). 
^  Ces  quatre  chevaliers  sont  des  vassaux  namurois. 
35        3  Bouvignes  sur  la  Meuse,  en  face  de  Dinant. 

4  Thv-le-Château,  canton  de  Walcourt,  et  non  Thieu  ■  Arndt). 

5  En  1190.  CÀv.  IXrviviER,  Chartes  inédites,  n»  74. 


222  Gisleberti 


turrim  per  manghenellum  diruti  sunt;  preparata  autem  alia 
machina,  scilicet  petraria  ^  et  ilia  turri  insultum  faciente, 
obsessi  milites  castellam  reddiderunt,  et  in  pace  ad  propria 
reversi  sunt.  Comes  autem  Hanoniensis  castrum,  per  multos 
annos  antea  quasi  prorsus  vastum,  renovavit  et  illud  infor-  5 
tiavit.  Hec  autem  omnia  gesta  sunt  anno  Domiai  1 188. 

[144]  Capto  autem  casteilo  illo,  comes  a  domino  rege  ^ 
nuncios  habuit  et  mandatum  ut  cito  ad  ipsum  veniret;  sed 
quia  comes  Hanoniensis  apud  dominum  regem  P  rancorum 
non  auxiliatores,  sed  multos  habuerat  accusatores,  dicentes   lo 
quod  comes  Hanoniensis  exércitum  suum  turbaverat,  quia 
comes  Campanensis  exércitum  suum  pro  insultibus  comitis 
Hanoniensis  citius  reliquerat,  et  ipse  comes  Campanie,  prin- 
ceps  potens,    maximam    in    Francia    haberet   parentelam, 
absque  salvo  conductu   ad   ipsum   regem  transire  noiuit;    \b 
habito  autem   bono  conducto  ad  ipsum  transivit.   Intérim 
autem,  dum  comes  Hanoniensis  esset  in  Francia,  homines 
ipsius  comitis  Hanoniensis  castelJum  Veterem  Villam  ^  obse- 
derunt,  quod  eis  redditum  fuit  post  multos  assultus.  Deinde 
firmitâtem  Bevernam  *,  que  Coloniensis  dicitur,  obsederunt  20 
et  ceperunt.  Comes  autem  Hanoniensis  a  domino  rege  Fran- 
corum  non  satis  benigno  habito  vultu,  ad  propria  reversas    ' 
est.  Comes  eciam  Flandrie  nullum  ei  tune  amoris  vuitum 
pretendebat;  ita  quod  comes  Hanoniensis  ab  ipso  comité 
Flandrie  nichil  boni  vel  pacis  expectabat.  A  domino  eciam   25 
imperatore  et  ejus  filio  Henrico  Romanorum  rege  per  quos- 
dam  mineei  sepius  reporta bantur.  Sicque,  quasi  solus,  quod 
poterat  faciebat  comes  Hanoniensis,  nuUam  spem  boni  vel 
dilectionis  in  domino  imperatore  Romanorum  et  ejus  filio 
Henrico,  nec  in  rege  Francorum,  nec  in  rege  Anglorum,  nec  3o 


I  Petraria,  machine  à  lancer  des  pierres,  pcrrierc  (Godefrov,  VI,  109V 
-  Le  roi  de  France. 

3  Viesville  (Hainaut,  Charleroi,  Gosselies). 

4  Biesme  lez-Fosse  (Namur,  Xamur.  Fosse)  dite  la  Colonoisc,   parce 
qu'elle  ai)partenait  à  Saint-Géréon  de  Cologne  (Kurth,  Fro?ît.  Ling.,    35 

II,    ICI). 


Chronicon  Hanoniense.  2  23 


in  comité  Fiandrie,  nec  in  duce  Lovaniensi,  nec  in  archie-      1188 
piscopo  Coloniensi  habens,  sed  minas  totius  mali  continuas. 

[145]  Dum  autem  cornes  Hanoniensis  primo  in  obsidione 
Namurci  moraretur,  quosdam  servientes  in  turribus  fortis- 

5  sinii  monasterii  de  Floreffia  posait  pro  custodia  terre  illius, 
et  ne  avunculus  suus  cas  turres  occuparet  et  per  eas  ei 
malum  inferre  posset.  Ad  preces  autem  domini  Hermanni  % 
abbatis  ipsius  loci,  hominis  sediciosi,  semper  autem  vultum 
simplicis  pretendentis,  quia  hujusmodi  homines  in  monas- 

10  teriis  manere  nequaquam  debent,  illos  amovit,  promittente 
ipso  abbate  quod  ita  eas  turres  custodiret,  quod  comiti 
Hanoniensi  nullum  per  eas  malum  eveniret.  Ejectis  vero 
illis  comes  Namurcensis  ex  permissione  ipsius  abbatis  suos 
homines  instituit  ^;    unde  postea  et  comiti   Hanoniensi  et 

i3  terre  illi  detrimenta  et  dampna  nimia  supervenerunt,  et 
ipsa  abbatia  tune  temporis  opulenta,  igné  vastata,  in  nimiam 
paupertatem  per  longum  tempus  redacta  est  ^ 

[146]  Pretereundum  quippe  non  est  \  quomodo  Johannes 
Cornutus^  in  aquam  Mosam  ab  alto  armatus  in  equo  saliens 

20  in  navim,  homines  sibi  insidiantes  expugnavit,  revertens  ab 
obsidione  Bovinie.  Cum  enim  ipse  Johannes,  miles  probus 
et  animosus,  domini  comitis  Hanoniensis  consanguineus  ^, 
castrum  Namurcum  custodiret  et  dominus  comes  Hano- 
niensis in   obsidione   castri   Bovinie    moram   faceret,    ipse 

25  Johannes  ad  ipsum  dominum  suum  transivit,  super  quibus- 
dam  que  conferre  habebat  cum  ipso.  Cum  autem  illinc 
reverteretur  cum  duobus  militibus  et  septem  servientibus 
in  armis  equitibus,  quidam  comitis  Namurcensis  clientes 
electi  et  probi  insidias  eis  pretenderunt,  transeuntes  Mosam 


3o       I  Hermann,  abbé  de  Floreffe,  ii73-i'^'"  février  1194. 
^  Cfr.  Contin.  Aquic,  SS.,  VI,  425. 

3  Cfr.  Annal.  Florcff.,  SS.,  XVI,  625. 

4  (iuiSE,  XVIII,  40  ^  ?^ïï  146,  147- 
^  Cfr.  ^  158. 

35        "  On  ne  ^ait  comment  il  était  parent  du  comte. 


2  24  Gisleberti 


1188     cum  nave  magna  in  transitu  quodam  difficili.  Quod  perci- 
piens  Johannes,  qui  nisi  per  manus  illorum  evadere  poterat, 
armatus  armis  militaribus  armatoque  equo,  cum  suis  arma- 
tis  hostes  circiter  40  bene  armatos  invasit;  qui  citius  in 
fagam  elapsi  sunt  in  navem.  Johannes  autem  de  illorum     5 
evasionc  ^  dolens,  in  margine  aque  stans,  cum  nullus  pateret 
transitus  ad   hostes,  ex  nimia  audacia  ab  alto  equum  ad 
saltum  in  navem  convertit  armatum  ipse  armatus.  Ex  quo 
saltu  navis  mersa  est,  unde  homines  in  aquam  cadentes, 
quidam  submersi  sunt,  quidam  vero^  nando  evaserunt.  Jo-    10 
hannes  autem  in  equo  nans,  unde  mirandum  est,  in  aqua 
unum   hominem  interfecit,   unufn  vero  captum  duxit   et 
aquam  sanus  exivit;  unde  ab  universis  audientibus  laudem 
habere  meruit. 

i6.i8août  [147]  Tempore  illo  firmatis  inter  regem  Francorum  et  i3 
regem  Anglorum  treugis  \  auxilia  plurima  comiti  Campa- 
nensi  contra  comitem  Hanoniensem  ab  ipso  rege  Franco- 
rum, avunculo  suo  sueque  amite  filio  %  et  a  Richardo,  régis 
Anglorum  filio,  Pictavensi  comité  dicto,  et  ab  aliis  consan- 
guineis  et  amicis  suis  promissa  sunt.  Qui  comes,  commoto  20 
ipso  in  tempore  multo  exercitu,  comitem  Hanoniensem  in- 
vadere  proposuit.  Auxiliatores  autem  multi,  quos  comes 
Hanoniensis  habere  solebat,  propter  comitem  Campanie 
cujus  homines  erant  et  vicini,  comiti  Hanoniensi  deerant, 

a.  A  et  Arndt  :  invasione;  Guise  :  evasione.  ^5 


1  Allusion  au  colloque  de  Gisors,  16-18  août  1188  (A.  Cartellieri,  I, 
285,  note  4).  «  Gislebert,  dit-il,  a  dans  son  récit  conservé  la  liaison  des 
faits,  mais  il  n'a  pas  exactement  gardé  leur  ordre  chronologique,  procé- 
dant à  la  façon  d'un  écrivain  qui,  de  mémoire,  raconte  des  événements 
compliqués.  »  <,  , 

2  Marie,  demi-sœur  de  Philippe-Auguste  (fille  de  Louis  VII  et  d'Kléo- 
nore),  était  la  mère  du  comte  de  Champagne,  Henri  II.  Ala,  troisième 
épouse  de  Louis  VII  et  mère  de  Philippe-Auguste.  était  la  tante  du 
comte  (fille  de  Thibaut  IV). 


Chronicon  Hanoniense.  2  25 


scilicet  cornes  Retenais  %  Rainaldus  de  Rosoit,  Robertus  de      1188 
Petrapônte,  Gaufridus  de  Balehan,  Raduiphus  de  Tur,  Wido 
de  Chéri,  Nicholaus  de  Ruminio.  A  Flandrensibus  eciam, 
cum  quidam  homines  sui  essent  et  amici,  quidam  vero  uxo- 

5  ris  sue  Margharete  comitisse  consanguinei,  pro  metu  comitis 
Flandrie  nuUum  poterat  habere  subsidium.  Ab  Advallen- 
sibus'  vero,  in  quibus  multos  habebat  principes  et  comités 
et  alios  nobiles  amicos  et  consanguineos,  qui  tam  comitis 
Namurcensis  et  uxoris  sue  ^  erant  consanguinei,  quam  co- 

10  mitis  Hanoniensis,  nuUum  habebat  consilium  vei  auxilium. 
De  duce  Lovaniensi  Godefrido  et  ejus  filio  Henrico  duce 
juniore,  cum  quibus  novam  firmaverat  amicitiam,  magis 
diffidebat  quam  confideret.  Audiens  autem  comes  Hano- 
niensis comitem  Campanie  cum  tôt  et  tantis  probissimis 

i5  mihtibus  in  malum  suum  adventurum,  ipse  cum  nobilissi- 
ma  comitissa  uxore  sua  Marghareta  et  filiis  suis  salis  adhuc 
parvis,  Balduino  scilicet,  Philippo  et  Henrico,  comitem 
Flandrensem  adiit,  quem  apud  Riholt*  prope  Sanctum  Au- 
domarum  invenit,  cujus  auxilium  tamquam  sui  domini  et 

20  amici  et  confederati  humiliter  requisivit,  ut  super  hereditate 
sua  et  filiorum  suorum  et  honore  suo  ei  subveniret.  Ad  hec 
comes  Flandrie  respondit  quod,  si  confederationi  facte  cum 
domino  rege  Francorum  renunciare  vellet,  et  castra  quedam, 
scilicet  Wallaincort,  Perreusmont  et  Businias  ab  eo  in  feodo 

25  susciperet  ^  ipse  eum  juvaret;  alioquin  eum  nequaquam 


'  Manassès  III,  f  vers  1200. 

2  Les  Advallenses  sont  ici  certainement  les  Gueldrois,  et  la  phrase 
suivante  les  distingue  des  Brabançons. 

3  Agnès  de  Gueldre. 

3o       4  Rihoult,  château  des  comtes,  à  une  lieue  de  Saint-Omer. 

5  Walincourt  et  Prémont  étaient  tenus  en  fief  du  comte  par  Adam  de 
Walincourt  (§  42,  p.  75);  Busignies,  par  Gilles  de  Saint-Aubert  (§^2^ 
p.  60,  9-1 1).  Ces  trois  places  avaient  appartenu  à  l'ancien  Cambrésis; 
elles  étaient  voisines  du  Cateau  que  détenait  le  comte  de  Flandre,  et 

33  c'est  ce  qui  les  lui  faisait  convoiter.  L'expression  quasi  in  allodio 
s'explique  peut-être  par  la  circonstance  que  le  comte  de  Hainaut  les 
avait  enlevés  à  l'évêque  de  Cambrai  sans  reconnaître  la  suzeraineté  du 
prélat  ;  comme  le  dit  Gislebert,  ce  n'étaient  pas  des  dépendances  directes 
du  catnitatus. 

15 


2  20  Gisleberti 


;i88     juvaret.   Cornes  autem   Hanoniensis  in   nullo  fidem  suam 
volens  ledere,  confederationi  facte  cum  domino  rege  nequa- 
quam  voluit  renunciare;  castra  autem  illa  quamvis  ea  quasi 
in  allodio  teneret  et  ad  comitatum  Hanoniensem  pertinere 
non  viderentur,  tamen  ea  ab  ipso  comité  recipere  noluit,     5 
timens  illius  austeritatem  ut  quandocumque  sibi  placeret,  ea 
a  comité  Hanoniensi  requireret  sibi  reddenda,  et  ci  ad  volun- 
tatcm  suam  in  Flandria  dies  tamquam  homini  suo  œnsti- 
tneret  et,  sibi  si  placeret,  eum  tamquam  aliquem  baronem 
Flandrensem  ad  duellum  provocari  faceret,  sicut  moris  est   .o 
in  regione  illa  ^  Sicque  comes  Hanoniensis  et  comitissa  et 
eorum  filii,  nichil  amoris  vel  pielatis  in  comité  Flandrensi 
invenientes,  ad   propria  reversi  sunt.  Itaque  comitis  Flan- 
drensis  auxilium  comiti  Hanoniensi  pro  domino  rege  Fran- 
corum  defuit;   domini   vero  régis   Francorum   pro  comité   i^ 
Campanie  comiti  Hanoniensi  defuit  ^  Sicque  ipsum  comitem 
Hanoniensem  omnia  majora  negotia  sua  per  suos  solos  Hano- 
nicnses  homines  oportuit,  Dei  gratia  prceunte,  consummare. 

[148]  Consideravit  autem  ^  comes  Hanoniensis  gratiam 
domini  imperatoris  et  domini  Henrici  régis  filii  sui  sibi  fore  ^o 
necessariam  in  occupatione  honoris  Namurci,  cum  ipsa  allo- 
dia  ad  imperium  pertineant,  et  quedam  feoda  ab  ipso  impe- 
ratore  Romanorum  habeantur  *.  Unde  comes  Hanoniensis 
habito  suorum  consilio  hominum,  nuncios  ad  dominum  Hen- 
ricum  Romanorum   regem,   circa  Renum  morantem  cum   ^5 


1  11  résulte  de  ce  texte,  que  l'usage,  d'après  lequel  en  Flandre  le 
suzerain  appelait  au  combat  judiciaire  son  vassal,  en  cas  de  contestation 
sur  le  fief,  n'était  pas  pratiqué  dans  le  Hainaut.  Sur  cet  usage,  voir 
Brussel,  II,  973  et  suiv. 

2  C'est  à  cause  de  l'alliance  de  Baudouin  V  avec  le  roi  de  France  que    3o 
Philippe  d'Alsace  lui  refuse  son  aide  contre  le  comte  de  Champagne,  et 
c'est  à  cause  de  l'alliance  de  Philippe-Auguste  avec  le  comte  de  Cham- 
pagne que  le  concours  du  roi  de  France  lui  fait  également  défaut. 

3  Guise,  XVlll,  41- 

4  Les  fiefs  que  le  comte  de  Namur  tenait  de  l'empereur  sont  enumeres    33 

au  §  33,  p.  63,  3-5. 


Chronicon  Hanoniense ,  227 


Constancia  iixore  sua,  transmisit.  videlicet  abbatem  Vico-      1188 
niensem   \    homipem   bene   literatum,   lingua    romana    et 
theutonica  satis  edoctum,  et  cum  illo  Gislebertum  clericum 
suum.  Qui  Renum  transeuntes,  ipsum  dominum  regem  apud 

5   Frankenevort  supra   Mogum   fluvium  invenerunt  "*.   Cum     Sept, 
autem  ei  insinuassent  plenius,  quomodo  cornes  Hanoniensis 
ex  necessitate  castra  avunculi  sui  occupaverat,  quia  exhere- 
dationem  sibi  videbat  imminere,  dominus  rex  benignissime 
super  hoc  illis  respondens,  domino  comiti  Hanoniensi  diem 

10  apud  Aldeborch  ^  in  Saxonia  constituit,  ad  se  et  ad  patrem 
suum  imperatorem  venturo,  ibique  de  bono  comitis  Hano- 
niensis et  pace  tractaret  cum  pâtre  suo,  ita  quod  per  eorum 
gratiam  castra  que  occupaverat  retineret,  et  super  residuis 
bonis  que  avunculus  suus  comes  Namurcensis  adhuc  possi- 

\b  débat,  eorum  consilium  et  auxilium  haberet.  Quo  audito 
benigno  ipsius  régis  responso,  ad  dominum  suum  comitem 
Hanoniensem  reversi  sunt.  Intérim  dominus  comes  Hano- 
niensis nuncium  suum  ad  dominum  regem  Francorum 
miserat,  scilicet  Gossuinum  de  Tulin,  militem  discretum  et 

20  facundum.  Qui  cum  domino  rege  Francorum  secretius  loqui 
vellet,  dominus  rex  Francorum  ei  austère  respondens  nichil 
ab  eo  audire  voluit,  quod  comes  Campanie,  qui  presens 
aderat,  audire  non  posset.  Nuncius  autem,  mutatis  verbis, 
domino  régi  Francorum  aliter  quam  sibi  commissum  fuisset 

2b  ex  astucia  locutus  est.  Responso  autem  ab  ipso  rege  non  satis 
benigno  accepto,  ad  dominum  comitem  Hanoniensem  rever- 
sus  est.  Comes  equidem  Campanie,  qui  commoto  exercitu  in 
comitem  Hanoniensem  graviter  insurgere  proposuerat,  et 
econtra  comes  Hanoniensis  suum  exercitum  adunaverat*,  in 

3o  Ardennam  venit,  retromisso  exercitu  suo,  ibique  cum  comité 


'   Arnoul,  1 182-1208.'  {Gallia  Christiana,  111,  462.) 
'   TOECHE,  100. 

3  Altenburg  (duché  de  Saxe-Altenburg). 

4  La  tournure  est  incorrecte,  mais  elle  est  assez  conforme  aux  habi- 
35    tudes  de  style  de  Gislebert;  il  faut  entendre  :  «  contre  lequel  de  son  côté 

le  comte  de  Hainaut  avait  réuni  son  armée  », 


28  Gisleberti 


[i88      Nariiurcensi  auxilium  ducis  Lovaniensis  requisivit,  ibique 
duci  juniori  cornes  Namurcensis,  laudamento  comitis  Cam- 
panie,  totam  terram  suam  ex  hac  parte  Mose  et  Sambre  ' 
vadio  tenendam  concessit,  tam  m  feodis  quam  in  allodiis  pro 
5  milibus  marcis,  et  ab  hominibus  suis,  scilicet  Clarebaido     5 
de  Altaripa  et  Henrico  de  Merlemonte,  fidelitates  fieri  fecit. 
Unde  ipse  dux  quas  potuit  villas  occupavit,  scilicet  Thienas  ^ 
in  Hasbanio  et  alias  multas;  in  Liernuth'»'  quoque  firmitatem 
restruere  cepit,  quam  ipse  antea  proguerra,  quam  habucrat 
cum  comité  Namurcensi,  prostraverat,  et  in  Merlemonte  *   lo 
cum  Henrico,  ipsius  ville  possessore,  milites  et  servientes  ad 
infestandum   comitem   Hanoniensem   posuit,   sicque  comes 
Hanoniensis  magis  oppressus  est;  attamen  in  nuUo  flecti 
poterat.  Cum  autem  comes  Hanoniensis  ab  avunculo  suo, 
nec  a  comité  Campanensi,  nec  a  duce  Lovaniensi  treugas   i5 
haberet,  consideravit  quod  ad  diem  apud  Aldeborch  consti- 
tutum  transire  non  posset.  Unde  habito  hominum  suorum 
consilio,  nuncios  ad  dominum  imperatorem  et  ad  dominum 
regem   Romanorum  filium    ejus    transmisit,    scilicet  Gos- 
suinum  de  Tulin  et  Gislebertum  clericum  suum.  Venien-  20 
tesque   iManguntiam,  audientes  dominum  imperatorem  et 
Henricum    regem    Romanorum  filium   ejus  apud   Erbfor- 
dlam^  que  distat  quinque  dietis  ^a  Manguntia,  esse  et  inde 

a.  Aj  Arndt  :  Lernuth. 


1  La  partie  du  comté  de  Namur  située  sur  la  rive  gaucixe  de  la  Sambre   aS 
et  de  la  Meuse. 

2  Thienas  ne  peut  être  Tirlemont  (Arndt,  Ménilglaise),  qui  appar- 
tenait au  Brabant;  c'est  Thisnes,  près  de  Hannut  (Liège,  Waremme, 

Avesnes). 

3  Liernu  (Namur,.  Namur,  Éghezée).  3o 

4  Merlemont,  à  7  kilomètres  au  sud-est  de  Philippeville,  n'était  pas 
dans  la  partie  engagée  au  duc  de  Brabant  ;  mais  le  seigneur  de  Merle- 
mont,  comme  celui  d'Atrives  (à  Avin,  en  Hesbaie),  avait  fait  hommage 
au  duc  de  Brabant. 

s  Erfurt  (Prusse,  province  de  Saxe). 

6  Journées  de  voyage;  civ^ diète,  journée  de  séance. 


35 


Chronicon  Hanoniense,  229 


tercia  die  recessuros  et  ab  invicem  separaturos,  infra  duos 
dies  et  duas  noctes  in  octava  omnium  sanctorum  illuc  per- 
venerunt.  Qui  et  a  domino  imperatore  et  rege  filio  ejus  hono- 
rifice  recepti  sunt;  pro  quorum  adventu  recessus  ipsorurti 

5  dominorum  per  très  dies  retardatus  fuit.  Pretermittendum 
autem  non  est  \  quin  describatur,  quem  honorem  et  quod 
bonum  dominus  imperator  et  dominus  rex  comiti  Hano- 
niensi  cupiverint.  Erat  enim  ibidem  dominus  PetrusTuUen- 
sisepiscopus%  homodiscretuset  vividus.  missus  ad  dominos 

10  imperatorem  et  regem  pro  parte  comitis  Campanensis. 
promittens  ex  parte  comitis  Campanensis  domino  imperatori 
5  milia  marchas,  et  domino  régi  ^  milia  marchas  et  domine 
regine  miile  marchas,  et  curie  mille  marchas  et  ultra  ahis 
curie   consiliariis  circiter   1700  marchas,  ita  inquam  quod 

i5  eorum  gratiam  super  possessionibus  comitis  Namurcensis. 
et  auxihum  et  vires  contra  comitem  Hanoniensem  haberet; 
si  autem  contra  comitem  Hanoniensem  auxilium  ferre  nol- 
lent,  saltem  pro  eorum  gratia  tantummodohabenda,  medie- 
tatem  omnium  que  nominata  sunt  promittebat.  Cum  autem 

20  nuncii  comitis  Hanoniensis  advenissent,  statim  ipsius  epis- 
copi  verbis  et  promissis  spretis,  ipsi  episcopo  iicentia  recen- 
dendi  concessa  est.  Nuncii  quidem  comitis  Hanoniensis  per 
promissas  i35o  marchas  gratiam  domini  imperatoris  et 
domini  régis  obtinuerunt,  de  quibus  solvendis  terciam  par- 

35  tem  in  natali  Domini,  terciam  in  pascha  Domini,  terciam 
vero  post  decessum  comitis  Namurcensis.  vel  post  concor- 
diam  inter  eos  factam,  inducias  habuit,  et  saper  his  gratiam 
eorum  habuit,  ita  componendo  quod  comes  Hanoniensis  ad 
dominum  regem  circa  Renum  accederet  et  omnia  allodia  et 

3o  feoda  avuncuU  sui,  tam  ea  que  ipse  comes  Hanonie  tenebat, 
quam  ea  que  comes  Namurcensis  adhuc  possidebat,  in 
manum  ipsius  domini  régis  reportaret,  et  ipse  rex  ei  in 
feodo  ligio   daret,  inde  autem  comes  Hanoniensis  marcio 


1188 

6  nov 


1  Guise,  XVIII,  42. 
35       2  Pierre  de  Brizey,  1 165-1 192. 


23o  Gisleberti 


1188     Namurcensis  vocaretar,  et  principum  imperii  gauderet  pri- 
vilegio  '.    Nuncii   itaque,    peractis   hiis   compositionibus   et 

onov.   scripto  commendatis,   vigilia  sancti  Martini  apud  l£rbfor- 
diam,  inde  per  conductum  domini  régis,  et  cum  probissimo 
milite  F(riderico)  de  Husa  ^  qui  mittebatur  ad  adducendum     ^ 
comitem   Hanoniensem  ad  curiam,  ad  dominum  comitem 
reversi  sunt. 

[149]  Tacendum  autem  non  est  ^  sed  paiam  proferendum, 
ut  universis  ad  serviendum  dominis  suis  fideliter  exemplum 
detur,  quod  unus  nunciorum  istorum,  scilicet  Gislebertus    10 
clericus,  duas  prebendas  quas  tantummodo  habebat,  absente 
et  nesciente  domino  suo  comité  Hanoniensi,  pro  promotione 
domini  sui  negotii,  duobus  in  curia  dédit;  qui  eciam  duas 
antea   ad   voluntatem    domini  sui    resignaverat.'  Dommus 
autem  comes  pro  bona  ipsius  voluntate,  servicium  fidèle  ei   i5 
remunerans,  in  ecclesia  Sancti  Germani  in  Montibus  prepo- 
situram,  et  in  ecclesia  Sancte  Waldetrudis  custodiam  et  pre- 
bendam  et  in  ecclesia  Sancti  Pétri  Namurcensi  custodiam  et 
prebendam,  et  in  Namurcensi  ecclesia  Sancti  Albani  prepo- 
situram,  custodiam  et  prebendam,  et  in  Sonegiensi  ecclesia   20 
prebendam,   et  in    Condatensi   ecclesia  prebendam,  eidem 
Gisleberto  acquisivit  *.  Insuper  apud  dominum  Albertum  de 


ï  Le  comte  de  Hainaut,  comme  tel,  n'avait  pas  le  titre  de  prince  de 
V Empire.  Depuis  que  Frédéric-Barberousse  avait,  en  1180,  consolidé 
l'état  féodal  en  y  rattachant  directement  les  grands  vassaux,  il  n'y  avait  26 
dans  nos  contrées  que  deux  princes  :  le  duc  de  Brabant  et  le  comte  de 
Flandre  (pour  la  Flandre  impériale).  La  création  du  marquisat  de  Namur 
élevait  son  titulaire  au  même  rang.  Dans  un  acte  d'octobre  1190,  Bau- 
douin V,  donnant  à  son  frère  le  château  de  Thy,  s'exprime  de  la  façon 
suivante  :  cum,  Dei  gratia  preeunte  et  domini  régis  romani  Heinrici  sexti  3o 
dono  subséquente  et  principum  imperii  judicio  subveniente,  factus  essem  mar- 
chio  Namurcensis  et  prince ps  imperii  (DuviviEK,  Chartes  inédites,  n®  74); 
voir  aussi  MiR^itUS,  I,  294  :  Baudouin  V  pour  Saint-Aubain  de  Namur, 
1192,  à  peu  près  dans  les  mêmes  termes.  Cfr.  §  170. 

2  Cfr.  §  136,  p.  202,  n.  7.  33 

3  Guise,  XVIII,  42. 

4  Sur  ces  bénéfices,  voir  la  préface. 


Chronicon  Haaoaiense.  23 1 


Kuch,  Leodiensem  episcopum  \  effecit,  quod  idem  Gisleber-      1188 
tus  in    Namurcensi  ecclesia   Béate  Marie  abbatiam,  id  est 
donationem  prebendaram   obtinuit.   Tempore    illo    treuge 
inter  comitem  Hanoniensem  ex  una  parte,  et  ducem  Lova- 

3  niensem  et  comitem  Namurcensem  ex  alia  parte  quandoque 
firmabantur,  que  contra- comitem  Hanoniensem  maie  obser- 
vabantur.  Comes  autem  Hanoniensis  ad  mandatum  domini 
régis  Romanorum  ad  ipsum  dominum  festinans,  per  con- 
ductum  Godefridi  ducis  Lovaniensis,  qui  inde  preceptum 

10  domini  régis  Romanorum  habebat,  usque  Viseis  ""  supra 
Mosam  transivit  cum  predicto  F(riderico)  de  H  usa.  Illinc 
per  conductum  Hugonis  militis  de  Wormatia  ^  qui  terram 
illam  ex  parte  domini  régis  custodiebat,  usque  Aquis  pala- 
tium  transivit.  Gui  comes  Juliacensis*  occurrens,  illinc  usque 

i3   Confluentiam  per  preceptum  domini  régis  eum  conduxit. 

Comes  itaque  die  tercia  ante  natale  Domini  ad  dominum    22  déc. 
regem  Romanorum  apud  VVormaciam  accessit  ^  secumque 


'  Albert  de  Cuyk,  1 194-1 200. 
2  Visé  (Liège,  Liège,  Dalhem). 
20       3  Hugo  de  Worms  accompagna  l'empereur  à  la  croisade  (Giesebrecht, 

VI,  243). 

4  Le  comte  de  Juliers,  Guillaume  II,  f  en  1207.  Le  droit  de  conduit, 
conductus.  constituait  à  la  fois  une  charge  et  un  avantage.  C'était  assuré- 
ment, à  l'origine,  l'une  des  attributions  ducales;  mais,  par  suite  du 
i5  démembrement  du  duché  de  Basse-Lotharingie,  Godefroid  de  Brabant  ne 
l'exerçait  plus  que  jusqu'à  la  Meuse;  encore  verra-t-on,  au  §  170,  que  le 
comte  de  Looz  en  contestait  la  base  juridique  et  l'attribuait  à  une  con- 
vention privée.  Le  comte  de  Juliers  semble  avoir  eu  le  conductus  dans 
les  anciens  pays  ripuaires;  quant  à  Hugues  de  Worms,  la  Vita  Alberti 
3o  (SS.,  XXV,  151)  nous  apprend  que,  lorsque  Henri  VI  se  rendit  (en  1192) 
de  Liège  à  Utrecht,  après  avoir  sévi  contre  les  partisans  d'Albert,  il  était 
accompagné  de  ce  personnage  :  cum  ipso  satclles  crudelis  et  funcstus  erat 
Hugo  de  Wormatia  Wangiorum  civitate.  quem  Lotharingie  dudumprœfeccrat 
imperator.  Hugues  paraît  donc  avoir  exercé  une  certaine  autorité  en 
35  Lotharingie,  probablement  sur  la  rive  droite  de  la  Meuse.  Aucun  histo- 
rien, à  ma  connaissance,  n'a  relevé  ce  fait  auquel  l'accord  de  deux 
sources,  absolument  indépendantes  l'une  de  l'autre,  donne  une  incon- 
testable autorité. 

5  ToECHE,  ICI,  dit  par  erreur  :  à  la  Noël,  1189. 


'232  Gisleherti 


i88     socios  et  fidèles  suos  habuit,  Renerum  de  Trit,  Hugonem  de 
Crois,   H(ugonem)  de  Ruelh,   Johannem   Cornutum,    Gos- 
suinum  de  Tulin,  Gislebertum  clericum.  Dominus  vero  rex 
ipsum  comitem   placido  ac   hilari   vultu    suscepit.    Cornes 
autem    Hanoniensis,   sicut    predictum    est.    omnia    allodia   5 
comitis  Namurcensis,  tam  ea  que  jam  possidebat,  quam  ea 
que  cornes  Namurcensis  adhuc  habebat,  ad  honorem  Namur- 
censem  et  de  Rocha  et  de  Durbui  pertinentia  in  manum 
domini  régis  dédit.  Dominus  autem  rex  adunatis  tam  allodiis 
quam  feodis  et  familiis  et  ecciesiis  in  istis  comitatibus  sitis,    lo 
ad  imperium  pertinentibus,  ex  eis  principatum,  qui  marchia 
dicitur,  fecit,  et  eandem   marchiam  comiti  Hanoniensi  in 
feodo   ligio  concessit;  unde   comes   Hanoniensis  ligium  ci 
hominium  fecit  sub  testimonio  principum,  scilicet  domini 
Conrardi  Manguntiensis  archiepiscopi  et  Conrardi  comitis   i5 
palatmi  Reni  et  episcopi  Wormaciensis  et  episcopi  Spirensis 
et  aliorum  multorum,  Roberti  comitis  de  Nassoa,  ...."  comitis 
de  Linenghis'  et  Roberti  de  Dorna  et  Johannis  cancellarii,  et 
ministerialium,  scilicet  Wernerii  de  Bollanda,  Cononis  de 
Minseberch,  F(riderici)  de  Husa,  Hunfridi  de  Faiconis  Petra%   20 
et  aliorum  multorum  tam  nobilium  quam  ministerialium. 
Sicque  comes  Hanoniensis  et  princeps  imperii  et  marchio 
Namurcensis  factus  est.  Quod   quidem  dominus  imperator 
fidelibus  suis  ista  taceri  indixit,  quousque  comes  Namurcen- 
sis aut  moreretur,  aut  cum  eo  comes  Hanoniensis  aliquam   25 
posset  facere  concordiam.  Composilum  quidem  fuit  et  tam  a 
domino  rege  quam  a  comité  Hanoniensi  approbatum,  quod 
marchia  illa  Namurcensis  nulli  de  heredibus  comitis  Hano- 
niensis tenenda  umquam  concederetur,  nisi  ei  qui  comita- 
tum  Hanoniensem  tenebit  '\  3o 

a.  A  :  lacune. 


ï  Au  sujet  de  ces  personnages,  cfr.  pp.  202,  n.  3;  215,  n.  10;  162,  n.  i 
et  4;  202,  n.  7. 

2  Falkenstein.  Il  y  a  plusieurs  localités  de  ce  nom  en  Allemagne. 

3  Philippe  de  Hainaut,  frère  de  Baudouin  VI,  reçut  le  marquisat  de    35 
Namur,  mais  comme  vassal  du  comte,  son  frère. 


Chronicon  Hànoniense,  233 


[150]  Dominus  autem  '  rex  Romanorum  Henricus,  pro      1189 
bono  comitis  Hanoniensis,  comiti  Namurcensi  diem  constituit  13  janv. 
apud  Leodium,  ut  in  octavis  epiphanie  illic  venturus  inter 
illum  et  ejus  nepotem  comitem  Hanoniensem  facere  pacem 

5  posset.  Cum  autem  apud  Wormaciam  per  \(^  dies  moratn 
fecissent,  Leodium  venit  ipse  dominus  rex,  et  cum  eo  cornes 
Hanoniensis.  Venerunl  autem  illuc  ad  comitem  Hanoniensem 
viri  probi  de  consilio  suo  multi  a  Hanonia,  scilicet  Willelmus 
frater  suus,  et  Osto  de  Trasiniis,  et  Nicholaus  de  Barben- 

10  cione,  et  multi  alii  sine  armis,  et  cum  eis  Balduinus  ipsius 
comitis  filius  primogenitus,  adhuc  puer  '.  Comes  autem 
Namurcensis  cum  militibus  circiter  100  cum  armis",  etmui- 
tis  servientibus  equitibus  venit.  Dux  eciam  Lovaniensis 
junior  Henricus  in  superbia  veniens,  milites  circiter  3oo  cum 

i5  armis,  et  totidem  servientes  équités  secum  adduxit.  Quorum 
improbus  et  arrogans  adventus  dominum  regem  graviter 
offendit,  cum  ipse  cum  paucis  venisset  et  sine  armis,  et  comi- 
tem Hanoniensem  quem  illi  oderant  secum  sine  armis  addu- 
xisset.  Qui  quidem  comes  si  prescivisset,  satis  contra  illos  in 

30  armis  sibi  providisse  potuisset.  Dominus  autem  rex  pro  pace 
laborans  inter  comitem  Namurcensem  et  comitem  Hanonien- 
sem facienda,  nichil  profecit.  Cum  autem  rex  per  aliquot  dies 
ibi  et  ducem  Lovaniensem  et  comitem  Namurcensem  deti- 
nuisset,  comiti  Namurcensi  recedendi  licentiam  dédit,  ducem 

25  autem  Lovaniensem  et  comitem  Hanoniensem  secum  Trajec- 
tum  duxit,  ut  saltem  inter  eos  pacem  faceret.  Qui  cum  apud 
Trajectum  nichil  de  pace  posset  ordinare,  illinc  in  Ad  vailenses 
partes  ^  secedendo,  illos  secum  usque  Werdam *  supra  Renum 
deduxit,  et  inter  eos  pacem  fecit,  excluso  inde  comité  Namur- 

3o  censi.  Modus  autem  fuit  pacis  et  concordie  et  confederationis 

a.  A.  Arndt,  Guise  :  et  armis;  A^  :  cum  armis. 


'  Guise,  XVIII,  43  =  §§  150,  151- 

2  II  était  né  en  juillet  1 171  et  avait  par  conséquent  17  ans  et  demi. 

3  Advallenses partes,  les  régions  d'aval;  cfr.  §  10,  p.  i6,  n.  i. 

35       4  Kaiserswerth,  sur  la  rive  droite  du  Rhin,  au  nord  de  Dûsseldorf 
(Prusse  rhénane). 


234  Gisleberti 


1189     inter  comitem  Hanoniensem  et  ducem  Lovaoiensem,  quod 
dux  Lovaniensis  terram  quam  a  comité  Namarcensi  et  a 
comité  Campanie  pro  5  milibus  marchis  in  vadio  habebat  % 
comiti  Hanoniensi  liberam  dimisit,  unde  cornes  Hanoniensis 
700  marchas  illi  dare  debuit.  Insuper  cornes  Hanoniensis  ipsi     ^ 
duci  villam  de  Thienes  in  Hasbanio,  et  villam  Liernuth  ^ 
perpetuo  habendas  concessit,   hac    eciam   interposita  coo- 
ditione,  quod  cornes  Hanoniensis  ducem   Lovaniensem  ad 
omnes   nécessitâtes  suas  contra  omnes   homines,   exceptis 
domino  imperatore   et  Henrico  filio  ejus  rege  et  episcopo   »o 
Leodiensi,  et  comité  Flandrie  juvaret.  Quasquidem  conven- 
tiones  tide  interposita  et  juramento  prestito  confirmaverunt, 
et  inde  uterque  eorum  dominum  regem  Romanorum  obsi- 
dem  posuerunt,  et  eas  scripto  commendari  voluerunt.  Cujus 
scripti  partem  sigillo  domini  régis  et  sigillo  ducis  Lovanien-    »5 
sis  signatam  comes  Hanoniensis  habuit;  dux  autem  partem 
sigillo  domini  régis  et  sigillo  comitis  Hanoniensis  signatam 
habuit;   insuper   dominus  rex  Romanorum  partem  sigillo 
comitis  Hanoniensis  et  sigillo  ducis  Lovaniensis  confirmatam 
sibi  retinuit.  Ordinaverunt  eciam  quod  has  conventiones  et   20 
con fédéra tiones  in  marchia  terre  sue  coram  pluribus  homi- 
nibus  suis  recognoscerent,  et  ipse  dux  comiti  Namurcensi 
prorsus  renunciaret,  et  terram  illam  quam  in  vadio  habue- 
rat,  cum  castris  et  omnibus  munitionibus  et  hominiis  comiti 
Hanoniensi  in  pace  haberi  faceret.   Ibi  comes  Hanoniensis   23 
filium  suum  Balduinum  cum  domino  rege.  ad  discendam 
linguam  theutonicam  et  mores  curie  *  dimisit.  Indeque  per 
conductum  ipsius  ducis  per  terram  comitis  de  Gelra  et  per 
terram  ejusdem  ducis  ad  propria  reversus  est,  et  Montibus 
in  ecclesia  Béate  Waldetrudis  in  processione,  que  sibi  in   3o 
omni  reditu  suo  a  curia  domini  imperatoris  debetur,  hono- 
rifice  susceptus  est. 

a.  Arndt  :  Lierunth. 


1  Cfr.  §  148  :  la  rive  gauche  de  la  Meuse  et  de  la  Sambre. 

2  C'est  presque  exactement  le  .moi  de  d'Hemricourt  :  «  pour  apprendre    ^5 
honneur  et  tiexhe  »  (Kurth.  Front.  Ltn^..  II,  18). 


Chronicon  Hanoniense.  235 


[151]  Dux  equidem  Lovaniensis  junior,  habito  deinde  co-      "^ 
mitis  Flandrie  consilio,  quod  comiii  Hanoniensi  in  marchia  * 
terrarum   suarum  complere   pepigerat,   et  terram  comitis 
Namurccnsis  liberam  dimittere,   diebus   super  hiis  comiti 

5  Hanoniensi  constitulis  tribus  in  quadragesimali  tempore, 
interesse  noiuit,  nec  terram,  quamabejus  avunculoin  vadio 
acceperat,  liberam  dimittere  voluit;  quod  quidem  comiti 
Hanoniensi  erat  detrimentum  et  dampnum.  In  Merlemonte 
etenim  cum  H(enrico)  ""  ipsius  castelli  possessore  erant  homi- 

lo  nés  ipsius  ducis,  qui  euntes  a  Hanonia  Namurcum,  et  a 
Namurco  in  Hanoniam,  graviter  opprimebant.  lUinc  autem 
prope  erant  homines  comitis  Namurccnsis  in  monasterio 
Floreffiensi,  qui  eciam  comitem  Hanoniensem  et  suos  gra- 
vius  infestabant.  Sicque  post  captioncm  castri  Namurccnsis 

i5  per  17  menses  cornes  Hanoniensis  castrum  Namurcum  et 
castrum  Boviniense,  nisi  in  viribus  multorum  equitum  ^ 
victualibus  non  potuit  munire.  Tune  quippe  temporis  comes 
Hanoniensis  sic  mansit,  nichil  super  ordinata  pace  inter  se  et 
ducem  Lovaniensem  et  confederatione  firmata  bona  sperans, 

20  cum  continuos  a  comité  Campanensi  insultus  exspectaret. 
Eodem  tempore  quadragesimali,  Godescaldus  de  Morelmeiz, 
miles  probus,  nobilis  et  dives,  qui  a  Hanoniensibus  pluri- 
mum  amabatur,  cruce  domini  signatus,  ordinem  hospitalis 
Jherosolimitani  suscepit. 

25       [152]    Tempore    autem   paschali   *,   anno   Domini    1189,   15  avril 
dominus  Fredericus  potentissimus  Romanorum  imperator, 
Henrici  régis  pater,    accepta  apud    Haghenoam  pera  cum 
baculo,  iter  Jherosolimitanum  arripuit,  veniensque  Renes- 
borch  ^  civitatem,   ibi   exercitum    suum    cruce    signatum 

3o  exspectavit.  Quo  congregato  et  ad  milites  circiter  20  milia 


1  Cfr.  §  150  :  quod  has  conventiones,  in  marchia  terrae  suae  coram  pluri- 
hus  hominibus  suis  recognoscerent. 

2  Henricus  (cfr.  §  148). 

3  Si  ce  n'est  grâce  à  une  nombreuse  cavalerie. 
35       4  Guise,  XVIII,  44  =  §§  152,  153. 

5  Ratisbonne. 


36  Gisleberti 


1189     exceptis  servientibus  et  burgensibus  et  clericis  et  aliis  pedi- 
tibus  existimato,  iter  potenter  ac  viriliter  arripuil,  et  cum 
eo  Fredericus  filius  ejus  Suevorum  dux,   miles  probus  et 
largus.  Qui  quidem  imperator  per  Hungariam  et  Bugariam 
transiens,  in  terram  imperatoris'  Constantinopolitani  venit.   b 
Quem  cum  in  transitu  suo  rebellem  invenisset,  in  ipsum 
tamquam  in  inimicum  Christi  insurrexit,  et  ejus  civitates 
quasdam  destruxit,  quasdam  vero,  dum  in  terra  illa  fuit,  sue 
voluntati   reservavit.   Intentio    autem    domini   imperatoris 
Romanorum  erat,  ut  imperatorem  Constantinopolitanorum   10 
secum  transduceret,  vel  saltem  ab  eo  super  bono  et  pacifico 
transitu  suo  et  suorum  et  victualibus  habendis  satis  esset 
securus.    Videns    autem    imperator    Constantinopolitanus, 
quod   imperator   Romanorum   in    viribus    prevalebat,   qui 
Deum  adjutorem  suum  posuerat,  cum  eo  pacem  fecit,  eique    .5 
conductum  quem  potuit  prestitit,  datis  de  pace  obsidibus,  et 
ci  victualia  amministrari    ad   emptionem  fecit.    Imperator 
autem  Romanorum  et  terram  illam  et  terram  sultani  de 
Iconio  '  transivit.  Cum  autem  prospère  incederent,  venerunt 
ad  flumen  quoddam  ^  frigidissimum  tempore  caiidissimo.    20 
Quibusdam  autem  fluvium  navigio  transire  preparantibus, 
dominus  imperator  illud  in  equo  transire  proposuit,  univer- 
sis  tamen  dissuadentibus;  qui  tamen  in  virtute  equi  transire 
volens,  in  m^ediis  fluctibus  cum  equo   nare  cepit,  et  undis 
prevalentibus  fere  submersus  est.  Deo  autem  volente,  ab   a5 
hominibus  suis  subsidium  habuit,  et  ad  terram  ad  suos  rediit. 
Attamen  ex  frigiditate  nimiaaque  ipse  estu  temporis  calidus 
(1190)    in  tantam  incidit  infirmitatem,  quod  infra  octo  dies  a  seculo 
(10  juin)  migravit.  Cujus  mortem  fere  totus  mundus  fidei  christiane 

obnoxius  planxit,  cum  ipse  pre  ceteris  regibus  ac  principibus   3o 
hujus  mundi  et  potcntior  et  vividior  et  animosior  videretur, 
et  omnes  probissimos  sui  imperii  cum  multa  auri  et  argenti 
copia  secum   haberet.   Qui  quidem   terre   Jherosolimitane 


Isaac  l'Ange  (1185-1195). 

Konia  en  Anatolie  (Lycaonie). 

Le  Calycadnus  (Ermenek-Ssu),  en  Cilicie. 


35 


Chronicon  Hanoniense,  2,3'] 

magnum  potuisset,  si  supervixisset,  auxiiium  impendisse.  1189 
Quo  mortuo,  paulo  post  fere  totus  ejus  exercitus  sua  propria 
infirmitate  periit,  ita  quod  ad  obsidionem  Achre  filius  ejus 
Fridericus,  dux  Suevorum,  cum  militibus  circiter  700  tan- 
5  tummodo  venit;  qui  cum  ibi  viriliter  se  haberet,  et  egentibus 
sua  largiter  erogaret,  Deo  volente  cito  decessit. 

[153]  Vacillante  tempore,  cornes  Hanoniensis  a  duce  Lova- 
niensi  et  a  comité  Namurcensi  quandoque  treugas  habebat, 
que  nunquam   satis   firme    habebantur.    In    sollempnitate    28  mai 

lo  quippe  pentecostes,  dominus  rex  Romanorum  Balduinum 
comitis  Hanoniensis  filium  de  consensu  patris  novum  ordi- 
navit  militem  cum  maxima  honorificentia  apud  Spiram 
civitatem;  quiquidem  Balduinus  sua  erogans  in  curia,  mili- 
tibus et  clencis  curie  et  servientibus  honesta  distribuit  dona, 

i5  scilicet  equos,  paiefridos,  ronchinos ',  vestes  preciosas, 
aurum  et  argentum.  Joculatores  eciam  et  joculatrices  grate 
ac  placide  remuneravit.  Quemquidem  factum  militem  domi- 
nus rex  a  se  recedere  non  permisit,  multa  illi  promittens  et 
eum  in  curia  pre  ceteris  nobilibus  honorans.  Volebat  eciam 

20  dominus  rex  Romanorum  Henricus,  ut  comes  Hanoniensis 
unum  de  filiis  suis  clericum  faceret,  cui  promittebat  dominus 
rex  quod  ei  cito  post  completos  i5  annos  illum  aut  Colonien- 
sem  aut  Manguntiensem  aut  Treverensem  archiepiscopum 
aut  Leodiensem  episcopum  faceret;  quod  quidem  consilio 

a5  comitis  Hanoniensis  satis -non  placuit,  sed  omnes  layci 
remanserunt. 

[154]  Sepedicti  comitis  Balduini  temporibus  ^  comes  de 
Duras    erat    Egidius  ^    miles  probus,    qui    eciam   Clarum 


»  GODEFROY,  VII,  234  :  runcin,  cheval  de  service;  Ibid.,  V,  261  '.palefroi, 
3o    cheval  de   marche,  pour  le  vuyage.   Equos  se  rapporte   aux  destriers, 
chevaux  de  combat. 

2  Guise,  XVIII,  45. 

3  Gilles  était  comte  de  Duras,  Rochefort,  Montaigu  et  Clermont,  par 
héritage  de  son  père,  Godefroid  de  Montaigu,  et  de  sa  mère,  Julienne  de 

35    Duras.  Gilles,  lépreux,  renonça  à  son  comté  en  1175  (Wolters,  47,  et 
Annexe,  14). 


38  Gisleberti 


1189  Montem  '  castrum  inter  Leodium  et  Hoyum  et  Rochefort  in 
Ardenna  tenebat.  qui  eciam  advocatus  erat  in  Sancto  Tru- 
done"  et  in  Dinant.  qui  fratres  habebat  duos,  Cononem 
scilicet  et  Petrum.  Deo  autem  volente,  leprosus  effectus  est 
ipse:  qui  abjectis  armis  militaribus,  que  semper  ^ilexerat  et 
fréquenta verat,  comitatum  suum  Cononi  fratri  suo  et  que- 
dam  allodia  reliquit;  Petro  quoquealio  fratri  suam  partem 
terre  assignavif  ;  ipse  autem  allodium  quoddam,  Geldoniam 
scilicet,  sibi  retinuit,  quam  postea  Henricus  junior  dux 
Lovaniensis,  ex  permissione  comitis  Flandrensis.  ipsius 
Egidii  consanguinei*,  eidem  Egidio  abstulit^  Unde  Egidius, 
quamvis  gravi  iepra  detineretur,  tamen  arma  resumpsit  ad 
vindicandum  scelusin  eum  perpetratum,  manensque  quan- 
doque  apud  Duras,  quandoque  apud  Clarum  Montem, 
ducem  Lovaniensem  et  comitem  sepius  infestabat,  et  eorum 
merca tores  capiens,  eis  vina  et  scarlatas^  et  alios  pannos  et 
argentum  auferebat,  et  illos  incarcérâtes  ad  gravem  redem- 
ptionem  cogebat.  Quequidem  guerra  per  multa  duravit 
tempora.  Fratres  autem  isti,  quia  corporis  proprii  herede 
carebant,  omnia  bona  sua,  tam  allodia  quam  feoda  et  fami- 
lias,  Sancte  Marie  et  Sancto  Lamberto  Leodiensi  dederunt^ 


I  Cleriîlont  lez-Nandrin,  sur  la  Meuse  (Liège,  Huy,  Nandrin). 
^  Il  était  sous-avoué  de  Saint-Trond  en  sa  qualité  de  comte  de  Duras, 
et  avoué  de  Dinant,  comme  comte  de  Montaigu. 

3  Jodoigne  (Brabant,  Nivelles,  Jodoigne). 

4  La  parenté  de  Philippe  d'Alsace  avec  Gilles  de  Duras  est  attestée 
aussi  par  la  chronique  de  Saint-Trond  (De  Borman,  II,  75  :  [cotites 
Flandriœ]  compunctus  tam  tristi  nepotis  sui  relatione).  Elle  ne  s'explique 
que  par  l'hypothèse  que  j'ai  formulée  au  §  96,  p.  124,  n.  6  ;  la  femme  de 
Lambert  de  Montaigu,  grand-père  de  Gilles,  devait  être  la  nièce  de 
Thierry  d'Alsace. 

5  La  date  exacte  de  l'occupation  de  Jodoigne  par  Henri  de  Brabant 
n'est  pas  connue;  le  14  avril  1184,  Henri  y  signe  une  charte  en  faveur  de 
l'abbaye  de  Villers. 

^  Escarlate  {GoiWJFKOY ,  III,  354),  drap  de  qualité  supérieure,  dont  la    35 
couleur  variait  beaucoup. 

7  Vers  1185  (Roland,  Anu.  S.  arch.  Namiir,  Les  scirrneurs  et  comtes  de 
Rochefort.  t.  XX,  p.  131.) 


3o 


Chronicon  Hanoniense.  239 


Quod  quidem  factum  nec  ipsi  observaverunt,  nec  Radul-     1189 
phus  '  Leodiensis  episcopus  ad  honorem  et  utilitatem  eccle- 
sie  sue  ea  retinuit,  eu  m  ipse  super  hiis  a  comité  de  Loz 
Gerardo  pro  Duras,  et  a  Wildrico  de  Wallecurt  ',  qui  illorum 

5  sororem  habebat,  argentum  pro  Claro  Monte  et  Rochefort 
et  advocatia  de  Dinant  accepit,  ita  quod  post  ipsorum  fra- 
trum  decessum  Wildricus  de  Wallecort  Ciarum  Montem  et 
Rochefort  et  advocatiam  de  Dinant  et  alia  multa  bona  posse- 
dit,  cornes  autem  de  Loz  Gérard  us  Duras  castrum  et  advoca- 

o  tiam  in  Sancto  Trudone  obtinuit,  ad  quod  eidem  Gerardo 
comiti  de  Loz  comitis  Hanoniensis  auxilium  pre  cunctis  post 
Deum  eidem  profuit,  cujus  consanguineus  in  secundo  gradu 
consanguinitatis  erat\  Sciendum  est  autem  quod  sepedictus 
cornes  Cono  de  Duras,  parvus  corpore,  minor  autem  animo 

5  et  scientia,  advocatiam  de  Sancto  Trudone  et  alia  bona  que- 
dam  a  duce  de  Lemborch  in  feodo  tenebat  \  unde  stagium 
in  Castro  de  Lemborch  debebat  Placuit  autem  duci  de  Lem- 
borch Henrico,  avunculo  junioris  ducis  Lovaniensis  Henrici  ^ 


I  Raoul  de  Zàhringen,  f  5  août  1191. 
20       2  Wéry  III  de  Walcourt  avait  épousé  Gerberge,  sœur  de  Gilles.  Celui-ci 
avait  eu  pour  épouse  Adélaïde,  sœur  de  Gérard  de  Looz  (1171-1195). 

3  Aux  §§  122  (p.  190)  et  136  (p.  201),  le  consanguineus  in  secundo  gradu 
est  le  cousin  issu  de  germain  (7^  degré  en  droit  romain).  Je  ne  puis 
expliquer  la  parenté  de  Gérard  de  Looz  avec  Baudouin  V  que  de  la 
25    manière  suivante  : 

Giselbert,  comte  de  Luxembourg. 


Conrad  I»"-,  comte  de  Luxembourg.  Hermann,  comte  de  Salm. 

Ermesinde,  épouse  de  Godefroid  de  'Namur.  Otton,  comte  de  Rheineck, 

Alix,  épouse  de  Baudouin  IV.  Agnès,  épouse  de  Louis  I",  comte  de  Looz. 

3o         Baudouin  V.  Gérard  de  Looz. 

C'est  du  neuvième  degré. 

4  La  haute  avouerie  de  Saint-Trond  appartenait  aux  comtes  de  Lim- 
bourg  depuis  le  XI°  siècle.  Frédéric,  duc  de  Basse-Lotharingie,  comte  du 
Luihgau,  en  avait  été  investi  par  son  frère,  Albéron   III,  évêque  de 
35    Metz  {Form.  terr.,  II,  150). 

^  Henri  111  de  Limbourg  (f  1221)  était  le  frère  de  Marguerite,  mère 
de  Henri  l®*"  de  Brabant. 


240  Gisleberti 


1189  quod  Cononem  comitem  ad  stagium  facicndum  sepius  sum- 
monuit.  Qui  Cono  monitiones  domini  sui  spernens  et  inde 
insipienter  agens,  offensam  domini  et  periculum  feodi  in- 
currit.  Dax  vero  de  Lemborch  ad  hoc  causam  suam  induxit, 
quod  comiti  de  Duras  Cononi  omnia  bona,  que  ab  ipso  5 
habebat,  abjudicari  fecit,  quorum  quedam  occupavit;  advo- 
catiam  autem  in  Sancto  Trudone  Gerardo  comiti  de  Loz 
vendidit  ipse  dux  de  Lemborch,  unde  ipse  Gerardus  cornes 
ei  hominium  fecit,  et  ipsam  advocatiam  saisivit,  faventibus 
sibi  ipsius  ville  burgensibus,  hominibus  divitibus  et  in  armis  10 
potentissimis,  anno  Domini  iiSg. 

[155]  Eodem  anno  et  tempore  \  Çono  cornes  de  Duras 
cruce  signatus  eandem  advocatiam  sibi  abjudicatam  et  cas- 
trum  Duras  Henrico  juniori  duci  Lovaniensi  800  marchis 
vendidit.  Dux  quippe  Lovaniensis  munitionem  de  Duras  \b 
renovare  cepit  *,  et  eam  mihtibus  et  servientibus  et  victua- 
libus  munivit,  ad  infcstandum  comitem  de  Loz  et  viliam 
Sancti  Trudonis,  commotoque  exercitu,  in  quo  milites  circi- 
ter  700  et  homines  tam  équités  quam  pedites  circiter  60  milia, 
Du28maiinfra  octavam  pentecostes  terram  comitis  de  Loz  magna  in  30 
au  4  juin  parte  igné  et  prédis  vastavit,  deinde  Sanctum  Trudonem 
obsedit,  comité  de  Loz  in  ea  cum  duce  de  Lemborch  ma- 
nente,  cum  3oo  militibus  et  totidem  servientibus  equitibus 
et  hominibus  peditibus  circiter  20  milibus,  exceptis  ipsius 
ville  hominibus.  Attamen  dux  Lovaniensis  per  suas  majores  aS 
vires  viliam  cepisset,  nisi  cornes  Hanoniensis  comiti  de  Loz 
subvenisset.  Comes  autem  Hanoniensis  ad  preces  et  moni- 
tionem  comitis  de  Loz,  consanguinei  sui,  cui  eciam  confede- 
ratus  erat,  considerans  quoque  quod  dux  Lovaniensis  pacem 
et  concordiam  coram  domini  rege  Romanorum  factam  roi-  3o 
let  observare,  commoto  exercitu,  die  Lune  post  dominicam 
\2  juin  primam  post  octavam  pentecostes,  transiens  ducis  terram 
per  Veterem  Viliam  castellum  suum  intravit,  et  eam  magna 
in  parte  incendio  et  prédis  vastavit:  deinde  Sonegias  cum 


'  Guise,  XVIII,  46=  §§  155,  T56.  35 

2  Cfr.  Ocuta  ahb.  Trud.,  SS.,  X,  390. 


Chronicon  Hanoniense.  241 


exercitu  suo  revertens,  terram  dacis  in  Brabantia  tam  igné      1189 
quam  prédis  graviter  afflixit.  Audiens  autem  dux  insultus 
comitis   Hanoniensis,  graviter  turbatus  et  tremefactus   ab 
obsidione  illa  recessit.  Cornes  autem,  liberato  Sancto  Tru- 

5  done,  exercitum  suum  a  se  recedere  permisit;  mansores '^  ' 
autem  suos  contra  ducem  in  Brabantia,  in  Brania  Wilho- 
tica  et  Bincio  et  Veteri  Villa  et  Namurco  posuit.  Dux  etiam 
suos  mansores  in  Nivella  et  in  suis  munitionibus  quas  in 
marchia  habebat,  contra  comitem  Hanoniensem  et  contra 

10  comitem  de  Loz  posuit.  Tune  temporis  Henricus  comes  Cam- 
panensis,  exercitum  suum  magnum  commovens,  terram 
comitis  Hanoniensis  aggredi  minabatur,  cujusadventum  dux 
Lovaniensis  junior  ad  sumendam  de  comité  Hanoniensi  vin- 
dictam  exspectabat.  Qui  cum  paratus  fuisset  venire,  et  eciam 

i5  comes  Hanoniensis  suum  exercitum  commovisset,  ipse  Cam- 
panie  comes  adventum  suum  malum  distulit.  Comes  autem 
Hanoniensis  de  consilio  hominum  suorum  Balduino  filio  suo 
militi  novo  per  nuncium  mandaredecrevit,  ut  ad  se  ad  auxi- 
liandum  sibi  venire  ulterius  in  tanta  necessitate  non  tardaret. 

ao  Qui  audito  patris  sui  nuncio,  scilicet  Gisleberto  clerico,  ac- 
cepta a  domino  rege  Romanorum  benigna  licentia,  ad  patrem    Juillet 
suum  redire  festinavit.   Mense   autem  Julio  videns   comes 
Flandrensis  ducem  Lovaniensem   comiti   Hanoniensi   satis 
nocere  non  posse,  convocato  utroque  apud  Ypram,  treugas 

35  inter  eos  usque  ad  naiivitatem  béate  Marie  composuit.  Tune  (8  sept.) 
temporis,  ante  datas  treugas,  milites  et  servientes  pauciores 
apud  Vetcrem  Villam  pluribus  a  Nivella  ex  improviso  venien- 
tibus  in  contlictui  qui  pognis*  dicitur,  vinliter  resistentes, 
equos  illis  plures  interfecerunt,  quam  sibi  interfecti  fuissent. 

3o  a.  A,  Arndt  :  majores;  A^  :  majores,  écrit  au-dessus  de  la  ligne;  Guise  : 
comes  autem  suos  contra. 


'  Majores  doit  être  remplacé  par  vumsorcs,  qui  reparaît  trois  lignes 
plus  bas  :  dux  etiam  suos  mansores.  Il  semble  que  mansores  soit  pris  ici 
dans  le  sens  de  l'ancien  français  mesnialx  (Godefroy,  V,  244),  et  qu'il 
35    s'agisse  des  chevaliers  de  la  mcsnie,  des  commilitones. 
2  Cfr.  §  Il 2. 

16 


242  Gisleberti 


1189  Milites  eciam  et  servientes  multi  circiter  100  a  Nivella  usque 
villam,  que  Haina  '  dicitur  prope  Bincium  venientes,  ibi  a 
militibus  sex  et  rusticis  satis  inermibus  paucis  et  a  mulie- 
ribus  expugnati  sunt.  et  in  fugam  conversi  sunt,  quidam 
capti  sunt,  quidam  vero  equos  et  arma  amiserunt.  Unde  ^ 
eciam  mulier  quedam  terre  illius  contra  quosdam  homines 
in  parte  sua  summarium  ^  cum  armis  et  vestibus  lucratum 
reclamavit,  unde  universi  hoc  audientes  ammirati  sunt. 
Eodem  eciam  tempore,  milites  et  servientes  équités  circiter 
200  et  multi  pedites  a  Nivella  usque  Braniam  Wilhoticam  ex  »o 
improviso  venerunt;  quos  milites  et  servientes  in  Brania 
constituti  équités  circiter  40  et  pauci  pedites  expugnaverunt, 
et  eos  in  fugam  convertentes,  multos  ex  illis  ceperunt. 

[156]  Dominus  autem  rex  Francorum  pacem  inter  dilectos 
suos,  scilicet  nepotem  suum  comitem  Campanensem  et  pa-   \b 
trein  suum  ^  comitem  Hanoniensem  volens  ordinare,  comi- 

Août  tem  Hanonie  apud  Pontisaram  *  mense  Augusto  ad  se  venire 
fecit;  ubi  dominus  Remensis  archiepiscopus  et  comes  Theo- 
baldus  pro  parte  comitis  Campanensis  erant.  Ibique  dominus 
rex  pacem  ordinavit  in  hune  modum  :  quod  comes  Hano-  21) 
niensis  Namurcum  et  omnia  que  ad  Namurcum  pertinent, 
tam  in  feodis  quam  allodiis  haberet,  comes  autem  Campa- 
nensis Rocham  et  Durbui  haberet,  Lusceleborch  autem  ad 
voluntatem  domini  régis  Romanorum  remaneret.  Que  qui- 
dem  pacis  compositio  tam  a  comité  Hanoniensi  quam  a  25 
comité  Theobaldo  et  archiepiscopo  Remensi  approbata  fuit 

[«août  et  terminanda  Parisius  in  festo  sancti  Egidii.  Comes  autem 
Hanoniensis,  ne  in  aliquo  domino  suo  Henrico  Romanorum 
régi  contrarius  videretur,  hoc  absque  consensu  ej usque  con- 
silio  perficere  noluit;  missoque  ad  ipsum  dominum  regem   3o 


'  Haine-Saint-Pierre  (Hainaut,  Thuin,  Binche). 

2  Summarius,  un  cheval  de  somme  (ancien  français  :  bêtes  sommières. 
GoDEFROv,  VII,  467). 
?  Patrcm,  son  beau-père. 
^  Pontoise  (Seine-et-Oise),  cfr.  A.  Cartki.i.ikki.  I,  317.  6b 


Chronicon  Hanoniense .  243 


nuncio,  Gisleberto  clerico  suo,  respondit  ad  hoc  dominus      1189 
rex,  quod  forma  hujus  pacis  nunquam  sibi  placeret,  dum 
cornes  Campanensis  aliquam  partcm  terre  illius  retineret. 
Econtra  cornes  Campanensis  huic  paci  per  dominum  suum 

5  regem  Francorum  et  per  dominum  archiepiscopum  Remen- 
sem  et  comitem  Theobaldum  avanculos  suos  facte,  acquies- 
cere  noluit,  ita  quod  comes  Hanoniensis  super  hoc  domini 
régis  Romanorum  et  domini  régis  Francorum  gratiam  adep- 
tus  est.  Mense  autem  Septembri  comes  Campanie  adversus     Sept. 

10  comitem  Hanoniensem  exercitum  commovit,  in  cujus  auxi- 
lium  dux  Lovaniensis  se  preparabat.  Cum  autem  comes 
Hanoniensis  contra  eos  suum  commovisset  exercitum  et 
congregatum  per  aliquot  dies  detinuisset,  comes  Campanie 
suum  distuUt  adventum. 

,  5       [157]  Comes  autem  Flandrie  '  tune  temporis  benignius 
agens,  inter  ducem  Lovaniensem  et  comitem  Hanoniensem 
pacem  fieri  voluit,  et  inter  eos  diem  colloquii  apud  Hau- 
crois  "*  constituit  mense  Octobri.  Cui  quidem  dominus  Phi-     Oct. 
hppus  Coloniensis  archiepiscopus  interfuit;  et  cum  collo- 

2u  quium  per  dies  très  durasset,  tandem  pax,  quam  ipsi  antea 
per  dominum  regem  Romanorum  fecerant,  ibi  renovata  et 
utriusque  fide  interposita  et  juramento  confirmata  est  et 
hominibus  suis  utriusque  datis  obsidibus  roborata.  Attamen 
comes  Flandrie  700  marcis  ^,  quas  comes  Hanoniensis  duci 

25  Lovaniensi  pro  redemptione  terre  comitis  Namurcensis  dare 
per  dominum  regem  Romanorum  promiserat,  5oo  marcas 
addidit,  quasi  pro  recompensatione  dampnorum  duci  illato- 
rum:  sicque  comes  Hanoniensis  cum  duce  Lovaniensi  juniore 
Henrico  super  1200  marcas  finivit.  Dux  autem  Lovaniensis 

3o  terrarn,  quam  a  comité  Namurcensi  in  vadio  habuerat,  libe- 
ram  dimisit.  Ibidemque  compositum  fuit,  quod  dux  Lova- 
niensis medietatem  pecunie,  quam  comes  Hanoniensis  super 


»  (iuisE,  XVIII,  47  =  §§  157-160. 

^  Hautecroix  (Brabant,  Bruxelles,  Lennick-Saint-Ouentin). 
3b        >  Cfr.  §  150. 


244  Gisleherti 


1189  Lembecha  prestiterat%  dux  ei  redderet,  et  de  redditibus  et 
proventibus  ipsius  ville  haberet  ipse  dux,  quantum  ad  feo- 
dum  suum  pertinere  per  veritatem  cognosceretur. 

Nov.        [158]  Inde  cornes  Hanoniensis,  commoto  exercitu  mense 

Novembri,  Merlemontem  '  obsedit.  Cum  autem  in  obsidione     b 
per  sex  dies  moram  fecisset,  et  illud  insultibus  et  machinis 
oppressisset,  tandem  ei  fuit  redditum;  quod  castellum  comiti 
Hanoniensi  multa  fecerat  detrimenta.  Inde  comes  Hanonien- 
26-30    sis   ultima   septimana  Novembris,   scilicet   ante   advenlum 
°*^^^''      Domini,    Flcreffiense  monasterium  obsedit,  viris  ad  defen-    1  ) 
sandum  animosis  et  imperterritis  munitum.  Cui  insultus 
hominum  et  machinarum,  scilicet  petrariarum  et  manghe- 
nellorum,   nichil  nocere  potuit.  Tandem  vero  comes  in  viri- 
bus  hominum  et  arte  murum  monasterii  in  anteriori  parte 
incidi  fecit,  et  illud  lignis  sustentari.  Cum  autem  in  obsi-   ii> 
dione  per  7  ebdomadas  moram  fecisset  ^,  et  ad  comburenda 
ligna  que  murum  sustentabant  ignem  parasset,  obsessi  et 
monasterium  et  se  ipsos  voluntati  domini  comitis  Hanonien- 
sis reddiderunt.  Comes  autem  Hanoniensis  turres  monasterii 
et  testudines,  ne  quis  ulterius  in  eis  receptaculum  haberet,    20 
prostravit.  In  obsidione  vero  illa  vir  probus  et  miles  animo- 
sus  Johannes  Cornutus,  comitis  Hanoniensis  consanguineus, 
infirmitate  aggravatus,  mortuus  fuit  et  in  monasterio  sancti 
Ursmari  Lobiensis  sepultus. 

27  déc.  [159]  Eodem  tempore  et  anno,  tercia  die  natalis  Domini,  i*) 
homines  ad  honorem  Namurcensem  pertinentes,  tam  milites 
quam  servientes,  comiti  Hanoniensi  in  pratis  in  loco  qui 
Harbates  ^  dicitur  hominia  et  securitates  fecerunt.  Deinde  a 
Clarebaldo  de  Alta-Ripa,  consanguineo  suo  '\  super  castello 
suo  et  aliis  bonis  suis  hominium  et  securitatem  acccpit.  3o 


1  II  n'a  pas  été  question  antérieurement  d'une  somme  d'argent  que  le 
comte  aurait  donnée  au  duc  pour  l'occupation  de  Lembecq. 

2  Sur  Merlemont  et  Florefte,  cfr.  §  151. 

3  Jusque  vers  le  13  janvier  1190. 

4  Herbatte,  faubourg  de  Namur.  35 

5  Par  une  sœur  d'Alix  de  Xamur;  cfr.  §  33,  p.  64,  n.  4. 


Chronicon  Hanoniense.  245 


[160]  Eodem  anno  Domini  1189,  mense  Martio,  Elizabeth      1190 
sepedicta,    Francorum   regina,   comitis    Hanoniensis    filia,  15  mars 
mulier  religiosissima,  et  a  Francis  tam  militibus  quam  cle- 
ricis,   et  cujusque    conditionis  viris  amatissima,   a   seculo 
5  migravit:  cujus  corpus  Parisius  in  majori  monasterio  Béate 
Marie  sepultum  fuit. 

L1611  Anno  autem  Domini   1190  \   mense  Julio,  comes    Juillet 
Hanoniensis  cum  avunculo  suo  comité  Namurcensi  et  Lus- 
celeborch,     mediante     domino    archiepiscopo     Coloniensi 
,0   Philippo,  pacem  fecit  in  hanc  formam  :  quod  comes  Hano- 
niensis omnia  castra  que  occupaverat  m  pace  haberet,  et  cum 
castris  burgum  Namurcum  et  omnes  villas,  in  quibus  ipsa 
castra  sita  erant;  comes  autem  Namurcensis  avunculus  ejus 
omnes  villas,  in  quibus  castra  non  erant,  haberet;  comes 
.S   vero  Hanoniensis  hominia  et  justiciam  feodorum  haberet. 
Unde  comes  Namurcensis  suis  fidelibus  injunxit,  ut  comiti 
Hanoniensi  hominia  et  fidelitates  facerent.  Juravit  autem 
comes  Namurcensis  comiti  Hanoniensi,  quod  et  Durbui  et 
Rocham,  et  omnia  castra  que  tenebat  ipsi  comiti  fideiiter 
20   conservaret  tenenda  post  ipsius  decessum.  Hec  autem  pacis 
forma,  fide  interposita  et  juramento  prestito,  utrinque  appro- 
bata    est.   Super    qua    quidem    pace    comes    Namurcensis 
dominum  regem  Romanorum  per  litteras  suas  patentes  et 
par  nuncios  pacis  facte  testes,  ipsius  domini  régis  fidèles, 
2b  scilicet  dominum  archiepiscopum  Coloniensem  et  Gerardum 
comitem  de  Loz  rogavit,  ut  hanc  factam  pacem  ratam  habe- 
ret, et  omnia  bona  sua  comiti   Hanoniensi  habenda  con- 
cederet,   et  eum   in    hominem    susciperet.    Quod    quidem 
dominus  rex  antea  fecerat.  Facta  autem  hac  pace,  comes 
\o  Hanoniensis  domino  régi,  tam  pro  sua  quam  pro  patris  sui 
Romanorum  imperatoris  parte,  super  promisso  apud  Erbe- 
fordiam  '  facto  debuit  900  marcas  puri  argenti,  quas  dominus 


I  Guise,  XVIll,  48  =  §§  161-165. 

»  Cfr.  §  148.  D'après  les  promesses  faites  à  Erfurt  en  1188,  le  comte 

35    devait  au  roi  1,550  marcs,  payables  en  trois  échéances,  à  savoir  :  un  tiers, 

à  la  Noël  de  1188;  un  tiers,  à  Pâques  de  11 89;  le  dernier  tiers,  soit  après 


246  Gisleberti 


1190  rex  archiepiscopo  Coloniensi  in  auxilium  itineris  sui  in 
Apuliam  assignaverat,  ita  quod  comitem  inde  cum  ipso  archi- 
episcopo oportuit  finira  '. 

[162]  Tune  temporis  VVillelmus  rex  Sicilie  glorioèissimus, 
dux  Apulie,  pnnceps  Capue,  nepos  Constantie  regine,  deces-  î> 
serat  %  cui  jure  hereditario  ipsa  Constantia  regina  Roma- 
norum  succedere  debebat  ^  ;  sed  quidam  ejus  consanguineus, 
Tancredus  nomine  ^,  cui  pater  fuerat  adulterinus,  ipsum 
regnum  et  Apuliam  occupaverat,  et  dato  inde  multo  auro  se 
in  regem  coronari  fecerat.  Qno  audito  dominus  Henricus  «o 
Romanorum  rex  illuc  tendere  et  terram  jure  hereditario  pro 
uxore  sua  Constantia  regina  se  contingentem  *,  sue  domina- 
tioni  volens  subjugare,  quotcumque  *  potuit  et  principes 
imperii  et  aiios  nobiles  et  ministeriaies  ad  auxilium  suum  et 
ad  illuc  pergendum  induxit,  et  eis  ad  conveniendum  diem   i5 


a.  A,  A^j  Arndt  :  contingente;  Guise  :  contingentem.  —  b.  A,  Arndt 
quodcumque;  A^  :  quotcumque. 


le  décès  de  Henri  l'Aveugle,  soit  dès  que  l'entente  serait  faite  avec  lui  ; 
mais  le  chiftVe  de  900  marcs  ne  s'explique  que  si  une  partie  de  la  somme 
déjà  exigible  n'avait  pas  été  régulièrement  payée.  20 

1  Cfr.  §  168. 

2  Guillaume  II  le  Bon,  roi  de  Sicile,  f  le  18  novembre  1189,  était  fils 
de  Guillaume  I"  et  petit-fils  de  Roger  (f  1154);  cfr.  §  33.  p.  65,  n.  3. 

3  Constance,  fille  de  Roger,  était  tante  de  Guillaume  II. 

4  Tancrède  était  fils  de  Roger,  duc  de  Fouille,  demi-frère  de  Constance,    -ib 
et  d'une  dame  que  tous  les  historiens  ont  appelée  à  tort  comtesse  de 
Lecce  (cfr.  Toeche,  Beilage,  III,  p.  542  et  suiv.). 

Roger,  roi  de  Sicile,  f  ri54, 
épouse 


i"  Albérie.  a»  Sibylle  de  bourgogne.                  3»  Béatrice  de  Rethel.           3o 

_J .  I 

I  I                                                   Constance, 

Roger,  duc  de  Fouille.  Guillaume  I"  le  Mauvais,                   "^*  ''^  ^f  ^^'"}"  »'5<' 

t  1149  roi  de  Sicile                                             '  '*°*'' 

I  I 

Tancrède,  roi  de  Sicile,  Guillaume  II, 

txi94.  tiiSj. 


épouse  Henri  VI. 


Chronicoti  Hanoniense,  247 


in  festo  sancti  Michaelis  constituit  apud  Auguste  m  '  civita-      1190 
tem  in  Suevia.  ^^  ^^^  ' 

[163]  Tune  temporis  Godefridus  nobilis  dux  Lovaniensis, 
homo  benignus,  Henrici  j unions  ducis  pater,  a  seculo  migra-  10  août 
s  vit.  Qui  uxorem  habebat  comitis  de  Loz  Gerardi  sororem  \ 
quam  quidem  duxerat  post  mortem  prime  uxoris  sue,  de 
qua  eciam  filium  habuit  Wiileimum,  qui  diutius  vixit,  et 
Godefridum  ^  qui  cito  mortuus  est. 

[164]  Tempore  eodem  et  anno  mortuus  est  Henricus,  rex  J  j^^9)^ 
,0  Anglorum  cruce  signatus,  cui  successit  Richardus  filius  ejus, 
et  in  regem  apud  Londonum  civitatem  elevatus  est.  Qui 
Richardus  domino  régi  Francorum  Philippo  super  ducatu 
Normannie  et  Aquitanie  et  comitatu  Andegavensi  fecit 
hominium. 

,s       [165]  Eodem  tempore  estivo  et  anno,  Philippus  illustris 

rex   Francorum   et   Richardus  rex   Anglorum   pari  ter  iter  ^^^^189) 
Jherosolimitanum  arripuerunt,  qui  multas  sepius  in  itinere  (24  juin] 
et  in  transmarinis  partibus  inter   se  rixas   habuerunt.   In 
transitu  quippe  suo  rex  Anglorum  Cyprum  insulam   per    (npi) 

20  vires  suas  sibi  subdidit,  terram  omnibus  opulentam,  cujus 
dominus  terre  illius  rex  appellatur.  Quam  quidem  insulam 
postea  rex  Anglorum  regno  Jherosolimitano  addidit.  Domi- 
nus quippe  rex  Romanorum,  habito  favore  domini  pape 
Celestini  *  et  Romanorum,  in  transitu  suo  in  Apuliam,  impe- 

25  rialem  coronam  gestare  cepit  ^;  unde  comitem  Flandrie 
Philippum,  cruce  signatum  et  ad  pergendum  Jherosolimam 


ï  Augsbourg  (Bavière,  Souabe). 

2  11  avait  épousé  en  secondes  noces  Imaine  de  Looz,  sœur  de  Gérard. 
Sa  première  femme  avait  été  Marguerite  de  Limbourg.  D'Imaine  il  eut 

3o    Guillaume,  sire  de  Perwez  et  de  Ruysbroeck. 

3  Godefroid,  frère  du  duc  Henri,  ftgure  encore  dans  une  charte  de  1220 
(Cfr.  BuTKEXS,  I,  136). 

4  Célestin  III,  1191-1198- 

?  Henri  VI  fut  couronné  empereur  le  lundi  de  Pâques,  14  avril  1191. 


248  Gisleberti 


1190  paratum,  rogavit  ut  in  suo  comitatu  usque  Romam  incede- 
ret,  ut  per  ipsum  potentissimum  comitem  Flandrie  vires 
domini  régis  majores  viderentur;  quod  quidem  cornes  Flan- 
drie domino  régi  concessit. 

[166]  Audiens  autem  '  cornes  Hanoniensis  comitem  Flan-     5 
drie  in  proximo  ad  dominum  regem   Romanorum  debere 
transire,    ab   hominibus  suis  et  ab   ipso   comité   Flandrie 
consiiium  habuit,  ut  cum  eodem  comité  Flandrie  ad  domi- 
num regem  Romanorum  transiret,  et  insinuata  domino  régi 
pace  facta  cum  avunculo  suo,  ipse  dominus  rex  quod  in  Wor-    10 
maciensi  curia  comiti  Hanoniensi  coram  quibusdam  prin- 
cipibus  fecerat  et  confirmaverat  ^,  coram  pluribus  imperii 
principibus   ante   recessum   suum  recognosceret.    Et    quia 
cornes  Hanoniensis  multis  in  locis  tam  eundo  quam  rede- 
undo  dubitabat  ^  ordinatum  f  uit,  quod  Henricus  dux  Lova-    i5 
niensis,  qui  eciam  ad  dominum  regem  Rpmanorum  transi- 
turus  erat,  ut  ab  ipso  terram  suam  et  feoda  ad  imperium 
pertinentia,  quia  pater  suus  decesserat,  per  intercessionem 
comitis   Flandrie  levius  mereretur  recipere,  comiti  Hano- 
niensi conductum  faceret;  qui  quidem  ducis  conductus  eidem   20 
comiti  Hanoniensi  non  satis  sanus  fuisset,  cum  ipse  dux  in 
curia  illa  domini  régis  comiti  Hanoniensi  adversarius  extitit 
manifestus. 

[167]  Cum  autem  cornes  Flandrie  et  Viromandie  Philip- 
pus,  vir  illustris  et  potentissimus,  bonus  ecclesiarum  et  25 
hominum  justiciarius,  cruce  Domini  signatus,  iter  Jherosoli- 
mitanum  arripiens*,  peram  et  baculum  apud  Gandavum 
accepisset,  mense  Septembri,  et  presentibus  comité  Hano- 
niensi et  ejus  uxore  Marghareta  comitissa  et  filiis  eorum, 
ipse  comes  terram  suam  custodie  et  proteetioni  uxoris  sue   3o 

•  Guise,  XVIII,  49  =  §§  166,  167. 

2  §  149  {22  décembre  1188). 

3  Diihitare,  ne  pas  être  assuré. 

4  Cfr.  Cont.  Aquic,  SS.,  VI,  426;  Philippe  partit  à  la  mi-août  et  passa 
l'hiver  en  Italie  (Toeche,  150,  160,  164).  35 


Chronicon  Hanoniense .  249 


Mathildis  regine  commisit,  et  de  pecunia  sua  valens  5o  mar-      1190 
chas  argent!  secum  portans,  uxori  sue  Mathildi,  que  se  regi- 
nam  nominari  faciebat,  40  marchas  dunisit. 

[168]  Cornes  vero  Hanoniensis  ',  mutato  consilio,  quod 
5  apud  dominum  regem  Romanorum  tune  temporis  in  pro- 
pria persona  non  iret,  clericum  suum  Gislebertuna,  Sancti 
Germani  in  iMontibus  prepositum  et  Sancte  Waldetrudis 
custodem,  pro  se  misit  cum  litteris  avunculi  sui  pacem 
factam  demonstrantibus  et  pro  promotione  comitis   Hano- 

10  niensis  rogantibus,  et  cum  litteris  domini  Coloniensis  archi- 
episcopi  pacem  et  pacis  formam  testificantibus.  Gui  eciam 
domino  Coloniensicomes  Hanoniensis  PhiHppumfilium  suum 
pro  900  marchis  puri  argenti  domino  régi  promissi  et  eidem 
archiepiscopo  assignat!  ^  in  vadio  dederat.  Cum  autem  nun- 

\b  cius  comitis  Hanoniensis    predictus   ad    dommum    regem 
Romanorum  accessisset,  et  ei  pacem  comitis  Hanoniensis  et 
avunculi  sui  apud  Hallam  ^  in  Suevia  aperuisset,  dominus 
rex  super  illa  gavisus  est.  Mane  autem  facto  quadam  die  24  sept, 
dominica  ad  preces  comitis  Flandrie  duci  Lovaniensi  feoda 

20  sua  reddidit,  nullo  mediante  argento;  cum  ipse  absque  mul- 
to  argento  non  reddidisset,  nisi  comitis  Flandrie  preces 
intercessissent. 

[169]  Tune  temporis  ipse  dux  Lovaniensis  terram  Bolo- 
niensem  per  vires  comitis  Flandrie  possidebat*.  Dicebat  enim 


2?       ï  Guise,  XVIII,  50  =  §§  168-173. 

2  Cfr.  §  161. 

3  Schwàbisch-Hall,  sur  le  Kocher  (Wûrttemberg).  La  diètfc  eut  lieu 
le  24  septembre  1190;  le  roi  était  en  effet  à  Wimpfen  (Hesse)  le 
21  septembre  et  à  Augsbourg  le  29  (Arndt,  222,  n.  i). 

3o  4  Des  deux  filles  de  Mathieu  de  Boulogne,  Mathilde  avait  épousé 
Henri  de  Louvain;  Philippe  d'Alsace,  son  oncle,  de  qui  relevait  le 
Boulonnais,  l'avait  remis  à  ce  dernier  comme  gage  d'un  fief  de  5  mille 
livres  qu'il  lui  avait  assignées.  Toutefois,  l'obligation  où  se  trouva  le  duc 
de  faire  hommage  à  Henri  VI  le  contraignit  k  rompre  ce  lien  féodal,  car 

35  un  prince  de  l'Empire  ne  pouvait  prêter  serment  de  vassalité  à  quiconque 
n'était  pas  consacré,  c'est-à-dire  à  un  roi,  un  évéque  ou  un  abbé  royal. 


2::)o 


Gisleberti 


1190 


cornes  Flandrie  supra  terram  illam  vadimonium  5  milium 
librarum  habere.  Quod  quidem  argentum  eidem  duci  in 
feodo  dederat,  et  expulsa  Yda  comitissa  nepte  sua,  terram 
illam  duci  Lovaniensi  quasi  in  vadio  assignaverat.  Oportuit 
autem  ducem  Lovaniensem,  antequam  domino  régi  faceret  î> 
hominium,  hominio  comitis  Flandrie  renunciare;  quicum- 
que  enim  in  imperio  principis  gaudet  privilegio,  nemini 
hominium  facere  potest  qui  consecratus  non  fuerit  :  licet  - 
eis  hominia  facere  regibus  tantummodo  et  episcopis  et  abba- 
tibus  qui  regales  dicuntur.  '** 

[170]  Cum  autem  dux  Lovaniensis  Henricus  domino  régi 
Romanorum  fecisset  hominium,  residenti  in  claustro  mona- 
chorum  magno  et  spacioso  cum  muitis  principibus  et  nobi- 
libus  et  militibus  circiter  4000,  nuncius  comitis  Hanoniensis, 
Gislebertus  clericus,  universis  audientibus  et  videntibus,  ô 
litteras  domini  Coloniensis  et  litteras  domini  comitis  Namur- 
censis  et  Lusceleborch  super  pace  facta  cum  testimonio 
Gerardi  comitis  de  Loz  et  quorumdam  aliorum  tam  nobi- 
lium  quam  ministerialium,  qui  paci  facte  interfuerant, 
domino  régi  Romanorum  porrexit.  Dominus  autem  rex  20 
universis  audientibus  dixit,  quod  de  Namurco  et  de  Durbui 
et  de  Rocha  marchiam  fecerat.  et  eam  comiti  Hanoniensi 
Balduino  in  feodo  ligio  dederat,  et  eum  marchionem  et 
principem  imperii  '  sub  testimonio  quorumdam  principum 
fecerat.  Volens  autem  ut  présentes  qui  aderant  principes  2^ 
idem  cognoscerent,  hoc  eis  manifestabat.  Quo  audito  dux 
Lovaniensis  dixit,  quod  in  hoc  sue  dignitati  derogabatur,  et 

a.  Arndt  :  . . .  qui  consecratus  non  fuerit,  licet. . . 


Sur  ce  point,  cfr.  Fic.ker,  Rcichsfurstenstand,  et  cfr.  le  §  I79<  o"  "^  cas 
analogue  est  exposé  à  propos  des  prétentions  du  comte  de  Hollande.  Les  3 
églises  impériales  conservaient  le  caractère  de  propriété  de  l'Empire,  de 
sorte  que  les  comtés  confiés  à  une  de  ces  églises  n'avaient  pas  perdu  le 
lien  direct  qui  les  rattachait  au  trône  (cfr.  Schrôder  3,  493)-  Sur  les 
abbayes  royales,  cfr.  Waitz,  vg,  VII,  189  et  suiv. 
I  Cfr.  §  149- 


35 


Chronicon  Hanoniense.  25 1 


super  hoc  consilium  vellet  habere  et  inde  loqui.  Habitoque  1190 
comitis  Flandrensis  consilio  \  et  hominibus  suis  adhibitis 
per  prolocutorem  suum  %  scilicet  comilem  Flandrie,  dixit, 
quod  in  terra  Namurcensi  vel  Rocha  nullus  fieri  potest  prin- 
5  ceps,  quia  in  ducatu  suo  erat,  et  insuper  ducatus  suus  per 
Hanoniam  usque  ad  locum  qui  dicitur  Truncus  Berengeri  ^ 
protendebatur.  Ad  hec  Gislebertus  clericus  dicebat,  quod 
nuUum  in  comitatu  Namurcensi  vel  Rocha  vel  Hanonia  duces 
de  Bullione  \  nec  post  illos  duces  de  Lemborch,  nec  postea 

10  comités  Lovanienses  vel  duces  ducatum'  habuissent,  nec  te- 
norem  ^  in  hiis  ipse  dux  pro  se  vel  pro  suis  antecessoribus 
monstrare  posset.  Dicebatque  Gislebertus  clericus  domino 
régi  :  Domine  rex,  dominus  meus  cornes  Hanoniensis  mar- 
chiam  Namurcensem  a  vobïs  tenet  ut  princeps,  sicut  cognos- 

i5  citis,  unde  pares  et  testes  habet  principes.  Si  quis  autem  contra 
tenorem  vel  honorem  suum  habet  dicere,  ipse  paratus  est  die 
legitimo  sibi  constitulo  juri  et  judicio  stare.  Dum  autem  hec 
a  nuncio  comitis  Hanoniensis  contra  ducem  Lovaniensem  et 
ejus  prolocutorem  comitem  Flandrensem  et  auxiliatorem 

20  manifestum  proponerentur,  dominus  rex  super  hoc  senten- 


»  Consilium  habere,  prendre  conseil,  délibérer  avec  des  amis  avant  de 
formuler  une  protestation  (cfr.  Planxk,  Das  deutsche  Gerichtsverfahren, 
I,  217  et  suiv.) 

2  L'usage  des  prolocutores  (avantparliers,  vorsprecher)  s'est  développé 
2  5    surtout  en  vue  de  parer  aux  dangers  de  la  procédure  formaliste;  si 

l'avocat  avait  commis  une  faute,  la  partie  pouvait  récuser  son  inter- 
vention et  reprendre  sa  situation  entière  (cfr.  Schrôder,  Lehrbuch'iy 

750). 

3  L'abbaye  d'Arrouaise  (cfr.  Forvi.  terr.,  V,  i88  et  n.  i).  Elle  était 
^o   située  sur  la  limite  du  Cambrésis,  de  l'Amiénois,  du  Vermandois  et  de 

l'Artois. 

4  L'assertion  de  Gislebert  relative  à  l'autorité  des  ducs  de  Bullione, 
c'est-à-dire  de  la  maison  des  Godefroid,  n'était  assurément  pas  fondée; 
mais  après  la  disgrâce  de  Godefroid  le  Barbu,    le   duché   de    Basse- 

3b  Lotharingie  s'était  émietté  (cfr.  Form.  territ..  II,  chap.  III).  On  voit  que 
Gislebert  appelle  tous  les  ducs  de  la  maison  d'Ardenne -Verdun  :  duces  de 
Bullione;  cfr.  p.  ii,  n.  5. 

5  Tenorem  est  employé  ici  pour  tenuram  (mouvance)  qui  se  trouve 
quelques  lignes  plus  loin. 


252  Gisleberti 


J190     tiam  a  comité  Flandrensi  requisivit.    Qui   per  sententiam 
dixit,  et  inde  principes  habait  sequaces%  quod  cornes  Hano- 
niensis  super  terris  iilis  juste  posset  fieri  et  marchio  et  prin- 
ceps,  cum  dux  tenorem  ducatus  in  terris  illis  se  vel  suos 
antecessores  habuisse  non  posset  monstrare.  A  marchione 
autem  de  Minse  '  ibidem  judicatum  fuit  \  et  inde  pares  ha- 
buit  principes  sequaces,  quod  dux  Lovaniensis  ducatum  non 
habebat,  nisi  in  comitatibus  quos  tenebat  vei  qui  ab  eo  tene- 
bantur,   cum  ipse  in  aliis  comitatibus  vicinorum  suorum 
tenuram  suam  monstrare  non  poterat.  Monitus  autem  dux 
Lovaniensis  a  tq^q,  comitatus  quos  ipse  tenebat  vel  qui  ab 
eo  tenebantur  ipsum  oportuit  palam  nominare,  scilicet  co- 
mitatum  Lovaniensem,  comitatum  Nivellensem  *,  comita- 
tum  de  Arscot\  quos  ipse  dux  proprie  tenebat.  Comitatus 


1  Si-quaces.  C'est  \2.  folge,  consensus;  cfr.  Grimm,  Rechtsaltcrthûmer^,  ,5 
II,  501  :  Ein  unerfoigtes  urtheil  ist  kein  urtheil  (es  kommt  nicht  uber 
den  dritten  mann),  et  cfr.  Ibid.,  387  :  In  jeder  weisung,  zu  jedem  urtheil 
gehôrte  einstimmigkeit  oder  stimmenmehrheit,  woraus  folgt,  dass  mindes- 
tens  drei  urtheiler  vorhanden  sein  mussten,  damit  der  dçitte  den  ausschlag 
geben  konnte.  Voir  aussi  Grimm,  Wœrterb.,  III,  1871  :  Folge,  2  et  Dritte  20 
(II,  1423,  der  dritte  mann  et  1426,  Drittmann);  Planck,  I,  262. 

2  Albert  le  Superbe,  fils  d'Otton  le  Riche,  marquis  de  Meissen  de  11 90 

à  1195. 

3  La  sententia  ou  le  «.judicatum  fuit  »  est  le  jugement  (urtheil)  demandé 
par  le  richter  à  l'un  des  assesseurs  (urtheil  fragen,  urtheil  finden;  cfr.  ib 
Planc.k,  I,  248,  253).  Dans  l'espèce,  il  y  a  deux  jugements  successifs  : 
l'un,  proposé  par  le  comte  de  Flandre,  porte  que  le  comte  de  Hainaut 
peut  être  créé  prince  sur  les  terres  de  Namur,  Laroche  et  Durbuy  qui  ne 
n^lèvent  pas  du  Brabant;  l'autre,  plus  général,  prononcé  par  le  margrave 

de  Meissen,  restreint  les  pouvoirs  ducaux  de  Henri  I^"^  de  Louvain  aux    3o 
comtés  qu'il  tient  lui-même  ou  qui  sont  tenus  de  lui. 

4  Le  comté  de  Nivelles  ne  paraît  jamais  avoir  existé  comme  tel. 

?  Le  comté  d'Aerschot  est  mentionné  pour  la  première  fois  en  1125 
dans  une  charte  de  Godefroid  II;  en  11 79,  (iodefroid  III,  à  l'occasion  des 
fiançailles  de  son  fils  Henri  avec  Mathilde  de  Boulogne,  lui  promet  :  35 
comitatum  Arscotajium,  et  aussi  :  comitatum  et  dominium  Bruxellense 
(Wal  TERS,  Ana/ectes  de  diplomatique,  Bull,  de  la  Comm.  roy.  d'histoire, 
4"  série,  Vil,  138).  On  voit  qu'il  ne  s'agit  dans  tous  ces  cas  que  de  parties 
intégrantes  du  territoire  brabançon,  et  non  de  comtés  distincts  qui  seraient 
subordonnés  au  duché  de  Brabant.  4" 


Chronicon  Hanoniense.  253 


alios  nominavit  quos  Henricus  de  Cuch'  et  cornes  de  Ghelra^  1190 
et  cornes  de  Cleva^  ab  ipso  duce  tenebant,  inter  quos  quidem 
comitatus  comitatum  de  Loz  de  ducatu  suo  esse  dixit,  quia 
per  comitatum  lUum  usque  iVlosam  fluvium  conductum  ha- 
5  bebat.  Ad  hoc  autem  Gerardus  cornes  de  Loz  viriliter  res- 
pondens,  duci  dixit  :  Domine  dux,  ego  comitatum  de  Loz  a 
domno  episcopo  Leodiensi  teneo  *.  Quod  autem  conductum  per 
terram  meam  habetis,  hoc  ex  eo  habetis,  quod  antecessor  meus 
antecessorem  vestrum  occidit  ^  et  in  concordia  facta  conduc- 
10  tum  per  terram  suam  ei  ^  concessit.  Sicque  dux  Lovaniensis  a 
causis  quas  proposuerat,  quas  ita  esse  a  multis  existimaba- 
tur,  cecidit.  De  consilio  autem  principum  ibidem  privilegium 
comiti  Hanoniensi  fuit  concessum,  et  cancellario  et  protho- 
notario  ad  faciendum  commissum.  Postea  autem  dux  Lova- 
it niensis,  per  auxilium  comitis  Flandrie,  laborabat  per  diesç, 
ut  sententia  in  detrimentum  suum  et  ad  promotionem  co- 
mitis Hanoniensis  lata  apud  Hallam  in  Suevia,  per  alios  prin- 
cipes apud  Augustam  civitatem  congregatos  revocaretur,  et 
inde  a  consiliariis  ducis  domino  régi  et  curie  5oo  marce  pro- 
20  mittebantur,  unde  dominum  regem  ad  hoc  inducerent, 
quod  ipse  privilegium  faciendum  revocaref^^  attamen  con- 

a.  A,  A^,  Arndt  et  toutes  les  éditions  :  induxerunt,  revocavit. 


I  Les  seigneurs  de  Cuyk,  dans  l'ancien  Masau,  prennent  le  titre  de 
comtes  au  XIP  siècle  (cfr.  Fonn.  territ.,  II,  271). 
25        2  L^.  comte  de  Gueldre,  Otton,  1183,  f  1206  environ. 

3  Le  comte  de  Clèves,  Thierry  IV,  1 172-1 194. 

4  On  ignore  depuis  quand  le  comté  de  Looz  relevait  de  Tévêque  de 
Liège. 

5  Cette  assertion,  faite  solennellement  dans  une  diète  impériale,  doit 
3o    avoir  quelque  fondement,  mais  on  ignore  à  quel   événement  elle  se 

rapporte.  M.  Daris  {Histoire  de  Looz,  I,  429,  note)  conjecture  que  la 
blessure  que  Henri  III  de  Louvain  reçut  au  tournoi  de  Tournai,  en  1095, 
et  dont  il  mourut,  lui  fut  portée  par  Arnoul  I",  comte  de  Looz.  Mais 
Herimann  de  Tournai  (SS.,  XIV,  282)  raconte  que  l'adversaire  du  duc 
35  était  Gosceguiniis  de  Forest  ;  lanceain  ei  in  corde  fixit,  sine  mora  extinxit. 
Faut-il  songer  à  la  mort  de  Lambert  I«^  à  la  bataille  de  Florennes.' 
Le  comte  de  Looz  était  alors  Giselbert,  frère  de  l'évêque  Baldéric  II 
de  Liège. 

6  Ei  doit  se  rapporter  évidemment  au  successeur  du  comte  qui  a  été  tué. 
40       7  J'adopte  la  conjecture  de  Wachter,  thèse  IV;  les  parfaits  induxerunt 

et  revocavit  sont  en  effet  contredits  par  la  phrase  qui  suit. 


254 


Gisleherti 


.,50  tra  comitem  Hanoniensem  nichil  proficere  potuerunt,  sicque 
stetit  lata  sententia.  Itaqae  nuncius  com.tis  Hanomensis 
accepte  a  domino  rege  Romanorum  apud  Augustam  d:e  festo 

.9  sept,  sancti  Mychaelis  privilégie,  ad  dominum  ^"^"";7'';"^"^ 

Doniensemcum  honore  et  gaudio  reversas  est^Tacendum    ^ 

aatem  non  est,  quod  episcopus  quidam  apud  Hallam  |udi- 
cium  quesivit  coram  domino  rege.  si  ministeriales  pnncipis 
alicujus  cum  nobilibus  habeant  judicare  •.  Ad  hoc  judicatum 
fuit  per  comitem  palatinum  de  Tuinge  \  quod  si  nobihs 
homo  judicium  proferret,  et  unum  nobilem  haberet  m  )ud.-  .., 
cio  sequacem,  alter  sequax  esse  posset  ministenahs,  scihcet 
de  principis  advocatia  vel  propria  familia. 

ri71]  Gislebertus  clericus  ad  dominum  suum  comitem 
Hanoniensem  revertens,  apud  Namurcum  cum  nobihss.ma 
uxore  sua  Marghareta  comitissa  eum  invenit,  eique  honorem  . 
sibi  absenti  adjudicatum  significavit.  Comes  autem,  convo- 
catis  militibus  terre  illius,  coram  omnibus  privilegium  quod 
a  domino  rege  Romanorum  habebat  in  monasteno  Sancti 
Albani  legi  fecit.  ut  ejus  honorem  et  jus  suum  plemus 
cognoscerent.  Inde  ipse  comes  in  monasterio  Sancu  Albani  .0 
cum  soUempni  processione,  deinde  in  Montibus  in  ecclesia 

.  Cfr  M  G  H.,  Lc^cs,  Scct.,  IV,  Conslilulioncs,  I,  467-  I-'évèque  demande 
si  les  mi„hlermks  d'un  prince  peuvent  juger  avec  des  nobles,  et  la  solu- 
tion est  que  s.  un  noble  propose  la  sentence  et  est  appuyé  par  un  autre 
noble,  le  troisième  peut  être  un  minisU.ialis  soit  de  l'avouer.e  d  un  r. 
prince,  soit  de  la  famUU  propre  du  noble.  Du  même  principe  découle  la 
disposition  ou,  figure  dans  la  constitution  de  1122  du  roi  Henri  (\  U,  hls 
de  Frédéric  11),  relative  au  Brabant  (MGH,  Legcs.  Sect..  IV,  ConMuttonc^. 
II  392)  :  quod  in  jure  feodali  omnis  viinislmalis  feodot.irtus  cque  judicare 
pLit  super feodis  nobilium  et  viinisterialium.  exceptis  tamen  fcodis  frtnci-  3o 
pur^.  Le  §  8  du  même  acte  :  Inmper  quique  cxactus  est  pro  patrono  cause, 
ille  cxactus  tenetur  proponcre  verhum  illius  qui  ipsum  exegil,  et  negare  non 
botest.  dummodo  sciai  hqui  usualiur.  explique  peut-être  le  lait,  en  appa- 
rence bi^rre,  que  le  comte  de  Flandre,  qui  a  été  l'avocat  du  duc  de 
Brabant,  se  prononce  cependant  contre  lui  quand  on  l'invite  à  formuler    35 


un  avis. 


iir- 

Rodolphe  I"  de  Tubingen  (1183-1219:  cfr.  Ch   F.  StXlin,  W  irtem- 
hergischc  Gcscliichtc,  II,  426). 


Chronicon  Hanoniense.  2  55 


Béate    Waldetrudis,    postea   Valencenis  in   ecclesia    Sancti     1190 
Johannis,  susceptus  est  tamquam  princeps  novus,  et  sigillo, 
cujus  inscriptio  erat  tantummodo  COMITÎS  HANONIENSIS, 
fracto,    novum  fecit,   cujus  inscriptio    fuit    MARCHIONIS 
5   NAMURCENSIS  ET  COMITIS  HANONIENSIS. 

[172]  Anno  Domini  1191,  dominus  Henricus  rex  Romano-     1191 
rum  cum  exercitu  transiens  Rome,  in  imperatorem  a  domino 
papa   Celestino  consecratus   et   coronatus   est,    et  cum   eo 
Constantia  regina  in  imperatricem  consecrata  et  coronata 

10  est,  feria  secunda  pasche.  Eodem  tempore,  Henricus  comes   15  avril 
Campanensis  '    satis    juvenis,   cruce   Domini   signatus   est, 
iterque  Jherosolimitanum  arripuit,  unde  pre  ceteris  princi- 
pibus  et  eciam  regibus  gloriam  et  honorem  habere  meruit. 
Cum  enim  omnes  et  reges  et  principes  inde  ad  propria  rever- 

i5  terentur,  ipse  quasi  solus  ibi  remansit,  et  per  quoddam 
matrimonium  ""  regnum  terre  iliius  adeptus  est,  cujus  divitie 
in  partibus  suis  majores  videbantur;  attamen  comitis 
Namurcensis  filia  ^  sibi  non  fuit  reddita  tune  temporis,  cum 
homines   comitis    Campanensis    ejus    reditum    quandoque 

20  expectarent,  et  ad  terras  comitis  Namurcensis  anhelarent; 
que  tamen  filia,  pro  nimia  comitis  Campanensis  mora,  patri 
reddita  fuit. 

[173]  Anno  autem  Domini  iigi,  vigilia  pentecostes  comes  i«^  juin 
Flandrensis  Philippus,  vir  probissimus  ac  potentissimus, 
2î)  qui  et  hominibus  et  victualibus  et  auro  et  argento  bene 
munitus,  negotia  servitiaque  divina  viriliter  sibi  assumpse- 
rat,  infirmate  aggravatus  decessit  in  transmarinis  partibus 
in  obsidione  Acre.  Unde  dicitur,  quod  pro  iliius  morte  rex 
Francorum  Philippus,  ut  illi  in  majoribus  bonis  succederet. 


3o        I  Henri  II,  comte  de  Champagne  avait  succédé  en  1180  ou  1181  à  son 
père  Henri  I«^;  son  frère,  Thibaut  III,  n'avait  que  23  ans  en  1200. 

^  11  épousa  Isabelle,  fille  d'Amaury  l'-r,  roi  de  Jérusalem  (f  1173),  et 
veuve  de  C'onrad,  marquis  de  Montferrat,  devenu  seigneur  de  Tyr  (assas- 
sine le  29  avril  1192).  Isabelle  tut  remariée,  dès  le  2  mai  1192,  à  Henri, 
35    qui  se  tua  par  accident  en  1 197. 

?  PLrmesinde,  qui  avait  été  fiancée  à  Henri:  cfr.  §  129. 


56  Gisleberti 


1191  alla  assumpta  occasione  tam  ex  odio  régis  Anglorum  quam 
ex  proprii  corporis  infirmitale,  a  partibus  illiscicms  ad  pro- 
pria redierit. 

[174]  Eodem  tempore  '  et  anno  rumores  Cameracum  per- 
venerunt,  quod  dominus  Rogeriis  ^  Cameracensis  episcopus     s 
in  iUis  partibus  transmarinisdecesserat.  Unde  cum  scolarius 
Cameracensis  '  ad  propria  remearet,  et  per  dominum  Henri- 
cum,  novum  imperatorem  Romanorum,  qui  in  Apulia  cum 
suo  exercitu  erat,  transiret,  litteras  ejus  deprecatorias,  ut  m 
episcopum  eligeretur,  ad  capitulum  Cameracense  et  ad  cives    .0 
et  ad  comitem  Hanoniensem,  marchionem  Namurcensem. 
apportavit.  Discordante  autem  capitulo,  pars  quedam  domi- 
num Johannem\  ejusdem  ecclesie  archidiaconum,  nepotem 
domini  Rogeri  episcopi  predicti,  elegit;  econtra  alia  pars 
dominum   Walcerum,  cancellarium   ejusdem  ecclesie,  pro   i5 
quo  dominus  imperator  precestransmiserat,  elegit.  Quorum 
quisque  ad  dominum  Henricum  novum  imperatorem  pro- 
fectus  est.  Discordia  quippe  illa  ex  eo  processerat,  quod  cum 
dominus  Johannes  majoris  menti  videretur  quam  dominus 
Walcerus,  et  saniorem  partem  capituli  haberet,  die  non  ad    20 
electionem  constituta,  et  non  convocatis  majoribus  ecclesie 
personis,  sicut  j uris  et  moris  est,  ipse  Johannes  electus  fuisset 
a  sua  parte;  alia  vero  pars  de  consilio  et  gratia  domini  im- 
peratoris  agens,  quia  imperator  asserit  quod  in  discordia 
partium  sibi  licet  episcopatus  et  abbatias  cui  voluerit  con-    jS 
ferre  ^  dominum  Walcerum  elegerat. 


1  GuisE,  XVIII,  52  =  §§  174,  175. 

2  Roger,  évêque  de  Cambrai,  1179-1191. 

?  L'écolâtre  Wautier,  chancelier  de  Cambrai. 

4  Jean,  fils  de  Hugues  d'Antoing  et  d'Ancilie  de  Wavrin,  sœur  de 
l'évêque  Roger,  était  archidiacre  de  Cambrai  et  doyen  d'Arras  (Car- 

PENTIEK,  III,  91). 

5  Le  Concordat  de  Worms,  1122  (m.  g.  h.  Leges.  sect.  IV,  I,  161),  avait 
reconnu  à  l'empereur  le  droit,  en  cas  de  division  du  chapitre,  de  se 
prononcer  en  faveur  de  la  sunior  pars  (ut  si  qua  inter  partes  discordia 
cmerserit,  saniori  parti  assensum  et  auxilium  prœbeas) ;  cfr.  Friedrich, 
Lchrhiich  des  Kath.  u.  Evang.  KirchenrechtsS^  338. 


3o 


35 


Chronicon  Hanoniense,  257 


[176]  Eodem  tempore  et  anno  dominus  Radulphus'Leo-      1191 
diensis  episcopus  a  Jherosolimis   rediens  et  per  Sueviam 
terram  nativitatis  sue  transiens,  ibidem  morari  et  requies- 
cere  cepit;  dum  autem  ibi  moram  faceret,  infirmitate  op- 

5   pressus  decessit\  Congregato  autem  capitule)  Leodiensi,  pars    5  août 
quedam  Albertum,  ducis  Lovaniensis  fratrem,  ordine  sub- 
dyaconum,  ipsius  ecclesie  archidyaconum  %  in  viribus  ducis 
Lovaniensis  elegit;  pars  vero  quedam  dominum  Albertum, 
comitis  Retensis  fratrem,  comitis  Hanoniensis  consobrinum^, 

10  ipsius  ecclesie  majorem  prepositum  et  archidyaconum, 
ordine  dyaconum,  elegit  *.  Quorum  quisque  nuncios  ad 
dominum  imperatdrem  transmisit.  Ducis  autem  Lovaniensis 
frater  Albertus,  in  fratris  sui  ducis  Lovaniensis,  et  avunculi 
sui  ducis  de  Lemborch  ^  et  ejus  fîliorum,  et  patrui  sui  comi- 

i5  tis  Alberti  de  Danborch^  spem  suam  posuerat.  Comes  autem 
Hanoniensis  nolens  illum  supra  se  posse  dominari,  cum 


*  Le  5  août,  d'après  V  Obituaire  de  Saint-Lambert. 

2  Les  fonctions  ecclésiastiques  ne  correspondaient  pas  nécessairement 
aux  rangs  hiérarchiques.  Les  trois  ordres  sacrés  de  l'église  catholique 

ao  sont  ceux  de  prêtre,  de  diacre  et  de  sous-diacre.  Les  archidiacres,  digni- 
taires subordonnés  à  l'évêque,  pouvaient  être  pris  dans  l'ordre  des  sous- 
diacres. 

3  Albert,  fils  de  Gonthier  de  Rethel  et  de  Béatrice,  fille  de  Godefroid 
de  Namur  et  sœur  d'Alix  de  Hainaut. 

îS       4  D'après  la   Vita  Alberti,  SS.,  XXV,  142,  quatre  ou  cinq  chanoines 
seulement  se  prononcèrent  pour  Albert  de  Rethel. 
5  Frère  de  sa  mère  Marguerite. 

^  Albert  de  Dasbourg-Moha  était  fils  de  Hugues  II  et  de  Liutgarde 

de  Sulzbach,  veuve  en  1142  de  Godefroid  II  de  Brabant.  Albert,  frère 

3o    utérin  de  Godefroid  111,  était  ainsi  l'oncle  {patruus)  d'Albert  de  Louvain. 

Godefroid  II  de  Brabant  1    ._„,,_  \     Liutgarde    )  remariée  à  I  Hugues  II 

(t  1142)  1  ^P°"*^  I  de  SMlzbach  \  remariée  a  |  ^^  Dasbourg-Moha 

I  I 

Godefroid  III.  Albert  de  Dasbourg-Moha. 

I 
I 1 

Henri  I•^  Albert. 

35  Liutgarde  de  Sulzbach  était  sœur  de  Gertrude,  épouse  de  l'empereur 
Conrad  III. 

17 


58  Gisleberti  ^ 


1191     cujus  proximis  rancorem  seinper  habebat,  pro  coasobrino 
suo  Alberto  de  Retest,  viro  maturiore  sed  pusillanimi,  labo- 
rabat,  qui  avunculus  erat  Constantie.imperatricis ';  pro  quo 
etiam  Alberto  imperator  et  imperatrix  comitem  Hanonien- 
sem  sepius  rogaverant  et  monuerant,  ut  si  quandoque  épis-     5 
copatus  Leodiensis  vacaret,  illum  quocumque  modo  faceret 
eligi.  Laborabat  eciam  comes  Hanoniensis,  marchio  Namur- 
censis,  pro  promotione  Walceri  Cameracensis  cancellarii, 
compatriote  sui,  pro  quo  dominus  imperator  eciam  eum  ro- 
gaverat;  et  pro  illorum  promotione  Gislebertum,  clericum   10 
suum,  Montensem  prepositum,  ad  dominum  imperatorem 
cum  ipso  cancellario  transmisit.  Qui  per  Teuthonicam  ter- 
ram  incedentes,  Alpes  in  loco  qui  Mons  Setes  *»  *  dicitur,  et 
per  lacum  de  Cuma  ^  transierunt;  transeuntesque  per  Yta- 
liam,  in  villa  que  Burs  saint  Donini^*  dicitur,  rumores  de   i5 
morte  comitis  Flandrensis  certos  habuerunt.  Dominus  ete- 
nim  rex  Francorum  a  transmarinis  partibus  pro  tota  terra 
comitis  Flandrie  occupanda  milites  quosdam  in  detrimen- 
tum  comitis  Hanoniensis  mittebat,  scilicet  Petrum  de  Mais- 
nil^  et  Robertum  de  Wavrin,  Hellini  senescalci  fratrem,  et  ao 
quosdam  alios,  quorum  quidam  in  Ytalia  mortui  sunt;  sed 
Petrus  et  Robertus  in  Franciam  et  Flandriam  pervenerunt. 
Gislebertus  autem  clericus  rumores  illos  comiti  Hanoniensi 
domino  suo  per  festinum  cursorem  significavit,  ita  quod 
comes  Hanoniensis  rumores  illos  octo  diebus  citius  prescivit,    25 

a.  A  :  Monssetes.  —  è.  Arndt  :  Domin;  Guise  :  Domni. 


»  Constance  était  lille  de  Béatrice,  sœur  d'Albert  de  Rethel  (§  33,  p.  65, 
n.  2). 

2  Le  Septimer  (et  non  le  Mont  Cenis);  cfr.  Ann.  Stadenses,  SS.,  XVI, 

340.  ^® 

3  Le  lac  de  Come. 

4  Borgo-San-Donnino,  entre  Plaisance  et  Panne. 

5  Pierre  du  Mesnil  (cfr.  Delisle,  CataL,  n»  340,  juin   1190,  Acre). 
Philippe-Auguste  charge  l'archevêque  de   Reims,  Robert  de  Wavrin, 
Pierre  du  Mesnil,  Pierre  de  Courtrai  et  Raoul  de  Gournai  de  recevoir  la    35 
fidélité  des  nobles  du   district  de  Péronne  que  la  mort  de  Philippe 
d'Alsace  vient  de  faire  rentrer  dans  le  domaine  de  la  couronne. 


Chronicon  Hanoniense.  259 


quam  Franci  vel  Flandrenses  homines  prescirent;  quod  qui-      119J 
dem  ei  profuit.  Cornes  enim  sibi  providit;  ita  quantotius 
rumores  ad  Francos  et  ad   Flandrenses  pervenerunt,  ipse 
terram  Fiandrensem  jure  hereditario  uxorem  suam  Margha- 
5   retam  comitissam  contingentem  occupavit,  scilicet  Brugis, 
Ypram,    Curtracum,   Aldenardam,    Geraldimontem,  Alost, 
Waisam;  Gandavum  autem  sibi  citius  non  fuit  voluntarium, 
quod  postea  ad  suam  voluntalem  habuit  ',  cujus  firmitatem 
Mathildis,  uxor  comitis  Flandrie  vidua,  hominibus  et  armis 
10  munierat,  que  et  in  domini  régis  gratia  et  in  ducis  Lova- 
niensis  auxilio  confidebat.    Unde  dux   Lovaniensis  comiti 
Hanoniensi  guerrarum  citius  movit  insultus,  qui  in  ipsius 
ducis  dampnum  et  detrimentum  postea  versi  sunt,  ut  adhuc 
dicetur.  Cornes  autem  Hanoniensis  de  hiis  que  ad  dotalicium 
i5   Mathildis,  que  se  reginam  appellari  faciebat,  jure  pertine- 
bant,  nichil  occupare  volebat,  cuna  majorem  eorum  partem 
voluntati  sue  paratam  inveniret.  Dum  autem  cornes  Hano- 
niensis ad  saisandum  Flandriam  circuibat,  exercitum  suum 
apud  Gérai  mont  manere  faciebat,  ad  custodiendas  contra 
30  ducem  Lovaniensem  terras  suas,  Flandriam  scilicet  et  Hano- 
niam.   Mathildis  autem  omne  quod  poterat  malum  apud 
dominum  Willelmum  Remensem  archiepiscopum,  qui  pro 
absentia  régis  Franciam  procurabat  et  apud  alios  quoscum- 
que  Francie  potentes  machinabatur  contra  comitem  Hano- 
25   niensem  \  Cives  itaque  Atrebatenses  et  burgenses  Arienses 
et  Sancti  Audomari  et  multi  alii  comiti  Hanoniensi  adhesis- 
sent  tamquam  domino  suo  hereditario,  si  ipse  comes  eos 
suscipere  voluisset;  sed  quia  illi  ad  dominum  regem  Fran- 
corum  ex  parte  filii  sui  Ludovici  ^  nepotis  comitis  Hano- 
3o  niensis,  devenire  debebant,  *  fidem   suam  in  aliquo  ledere 
noluit.  Attamen  burgenses   Sancti  Audomari   homines  do- 
mini   régis  Francorum    nequaquam    suscipere   voluerunt, 
quousque  inde  in  curia  domini  régis  laudamentum  et  pre- 


»  Cfr.  §  178,  p.  264,  n.  3. 
35       *  Cfr.  Geneal.  com.  Flandrie,  SS.,  IX,  329. 
3  Louib  Vlil,  fils  d'Isabelle  de  Hainaut. 


260  Gisleberti 


1191  ceptum  comitis  Hanoniensis  habuerunt.  Unde  postea  diu 
offensam  régis  et  in  pecania  sua  dampnum  passi  sunt,  cum 
ipsi  ordine  justo  incedentes  a  justo  herede  Flandrie  recedere 
nolebant,  nisi  de  illius  assensu  plenario.  Tune  temporis  de 
benevolentia  et  consensu  comitis  Hanoniensis  Ida  Bolonien-  :  5 
sis  comitissa,  que  novo  nupserat  marito,  Rainaldo  comiti  de 
Danmartin  in  Goela  ',  terram  suam  Boloniam,  quam  dux 
Lovaniensis  per  aliquot  tempus  occupaverat  et  per  volunta- 
tem  comitis  Flandrensis  detinuerat,  recuperavit,  excluso 
duce  Lovaniensi  cum  suis,  qui  quidem  dux  si  amorem  et  lo 
gratiam  comitis  Hanoniensis  habuisset,  nunquam  dum  vo- 
luisset  terram  illam  amisisset. 

[176]  Henricus  imperator  Romanus  ""  in  viribus  suis  et 
jure  multas  civitates  Apulie  et  eciam  principatum  Capue 
cum  uxore  sua  Constantia  impératrice  sue  subdidit  volun-  !5 
tati.  Neapolis  autem  civitas  opulenta  ac  fortissima  ei  contra- 
ria fuit,  quam  ipse  obsedit.  In  qua  obsidione,  mensibus  Julio 
Mai  et  Augusto  clades  et  infirmitas  tanta  supervenit,  quod  archi- 
24  août  episcopus  Coloniensis.  Philippus^potentissimus,  etdux  Boe- 

mie'^  princeps  illustris,  probus  et  sapiens  et  satis  litteratus,    20 
mortui  sunt,  et  cum  eis  quamplures  principes,  archiepiscopi, 
episcopi,  abbates,  duces,  marchiones,  comités  palatini,  et  alii 
multi  nobiles,  ita  quod  de  toto  exercitu  imperatoris  vix  déci- 
ma pars  evasit  mortem.  Ipse  autem  imperator  in  tantam  ibi 
incidit  infirmitatem,  quod  pro  mortuo  reputabatur,  et  illinc   aS 
ex  occasu  suorum  et  nimia  sui  intirmitate  coactus  est  ab 
obsidione  recedere.    Domino  imperatori  ab  obsidione  illa 
revertenti  occurrit  Walcerus  scolarius  Cameracensis,  a  qua- 
dam  parte  capituli  electus,  cum  Gisleberto  clerico,  Montensi 
preposito,  qui  ad  ipsum  imperatorem  pro  promotione  ipsius   3o 
Walceri  et  Alberti  Leodiensis  prepositi,  a  comité  Hanoniensi 


'  Cfr.  §  51,  P-  90»  H-15. 

2  Guise,  XVIU,  53  =  §§  176,  177- 

3  Philippe  de  Heinsberg,  f  12,  13  ou  15  août  1191  (Toeche,  200). 

4  Otton,  arrière-cousin  de-  son  prédécesseur  Frédéric  (§  109),  f  v  août    33 
{Ibid.,  200;  à  la  p.  241,  il  dit  le  9  septembre). 


Chronicon  Hanoniense,  26 


missus  fuerat.   Domino  vero  imperatore  in  obsidione  illa     1191 
morante,  domina  Constantia  impcratrix  in  civitate  Salerna 
in  palatio  suo  morabatur;  sed  cives,  qui  ei  fidelitatem  tam- 
quam  domine  sue  hereditarie  fecerant,  eam  Tancredo  nepoti 
5   ejus,  facto  injuste  régi  Sicilie,  cjus  accepte  auro,  inhoneste 
tradiderunt,   unde  imperator   nimio   fuit   afflictus   dolore. 
Quam  Tancredus  cum  eam  in  Pannormo,  que  vulgariter 
Palerma  ''  dicitur,  posuisset,  cives  eam  admodum  honora- 
bant,   tamquam   dominam   suam    hereditariam,    ita   quod 
10  Tancredus  de  illa  satis  compos  non  erat.  Que  postea  tran- 
sacto  anno  uno  vel  amplius,  domino  suo  imperatori  restituta 
fuit  \   Dominus  imperator  et  scolarium  Cameracensem  et 
nuntium  comitis  Hanoniensis  benignissime  suscipiens,  sco- 
lario  certissime  episcopatum  Cameracensem,  et  preposito 
,5   Leodiensi  episcopatum  Leodiensem   per   nuncium  comitis 
Hanoniensis  promisit;  et  quia  hoc  nisi  sub  testimonio  prin- 
cipum  Theutonie  fieri  non  poterat,  et  Theutonie  princeps 
aderat  unus  tantummodo,  scilicet  patriarcha  Aquilee  %  in- 
vestituras  istas  usque  in  Theutoniam  oportuit  differre.  Unde 
20  ipse  dominûs  imperator  et  scolario  diem  constituit  in  Theu- 
toniam, et  per  litteras  et  per  nuntium  comitis  Hanoniensis 
preposito  Leodiensi  mandavit,  ut  in  Theutoniam  ad  ipsum 
accederet,  accepturus  ab  eo  episcopatum  Leodiensem,  et  per 
litteras  et  per  ipsum  comitis  Hanoniensis  nuntium  signifi- 
ai  cavit  comiti  Hanonifei  promissiones  factas  super  episcopa- 
tibus  et  preposito  Leodiensi  et  scolario  Cameracensi,  grates 
eidem  comiti  Hanoniensi  referens,  quod  pro  illorum  promo- 
tione  laborabat.    Et  quia  dominus  rex  Romanorum  antea 
novus  factus  erat  imperator,  postea  sepedictus  comitis  Hano- 
3o  niensis  nuntius  effecit  in  illis  partibus,  ubi  dominum  impe- 

ratorem  Henricum  invenit,  scilicet  apud  Reatum  '  civitatem,    Vers  le 

a.  Gujse  :  Palerma;  A,  A^,  Arndt  :  Palerna. 


«  Probablement  en  juin,  1192  (Toeche,  316). 
2  Godefroid,  1182-1194- 
-35        ?  Ricii    en    Ombrie,    entre    Spolète    et    Rome;    cfr.    Toeche,    651, 

Regesten,  n»^  134- 


262  Gisleberti 


191  quod  privilegium,  quod  ab  ipso  domino  imperatore  apud 
Augustam  super  bonis  comitis  Namurcensis  sigillo  regio 
signatum  habuerat  S  ibidem  renovatum  sub  testimonio 
principum  tam  Lumbardie  quam  '^  et  Apuli©  et  Theutonie 
renovatum.  et  sigillo  imperiali  aureo  roboratum,  et  ipsi  5 
comiti  transmissum  fuit.  Comiti  eciam  Hanoniensi  mandavit 
dominus  imperator  quod  super  feodis  imperii  *,  que  habue- 
rat cornes  Flandrensis,  nemini  alii  quam  sibi  suam  gratiam 
adhiberet.  Quorum  privilegiorum  transcripta  insubsequen- 
tibus  invenientur  ^.  10 

[177]  Hic  equidem  comes  Hanoniensis  sepedictus,  cum 
ad  principatum  Fiandrensem  pervenisset,  qui  primo  sigil- 
lum  habuerat  a  pâtre  suo  sibi  relictum,  cujus  inscriptio  erat  : 
BAF.DUINl  COMITIS  HANONIENSIS,  ex  quo  quamplures 
carte  cum  privilegiis  ab  ipso  et  a  pâtre  ejus  fuerant  signate,  i5 
postea  hoc  fracto  sigillo  pro  dignitate  Namurcensi  supercre- 
scente,  aliud  habiiit  sigillum,  cujus  inscriptio  fuit  :  BAL- 
DUINI  MARCHIONIS  NAMURCENSIS  ET  COMITIS 
HANONIENSIS.  Isto  sigillo  non  fracto  sed  recohdito*,  quo 
multas  eciam  cum  privilegiis  firmaverat  cartas,  tertium  20 
habuit  sigillum,  cujus  inscriptio  fuit  :  BALDUINI  COMITIS 
FLANDRIE  ET  HANONIENSIS  ET  MARCHIONIS  NA- 
MURCENSIS, quo  multa  innovavit  et  renovavit  privilégia. 
Defuncta  autcm  Marghareta  ejus  uxore,  cum  comitatus 
Flandrensis  ad  Balduinum  filium  ejus  devenisset,  sepedictus  a? 
comes  Hanoniensis  secundum  sigillum  suum  sibi  reassump- 
sit,  cujus  inscriptio  erat  :  BALDUINI  MARCHIONIS  NA- 
MURCENSIS COMITIS  HANONIENSIS,  et  hoc  usque  ad 
finem  vite  sue  utebatur,  quo  multa  privilégia  confirmavit, 

a.  A,  A^j  Arndt  :  ^U2im. ..  Qi.  3o 


»  Cfr.  §  170. 

2  La  Flandre  impériale. 

3  Gislebert  ne  les  donne  pas. 

4  Cette  précaution  s'explique  par  mesure  d'économie  et  aussi  parce 
que  la  confection  d'un  nouveau  sceau  exigeait  souvent  un  temps  très    35 
long  (O.  PossE,  Lehre  von  den  Privaturkunden,  131,  n.  9,  et  132). 


Chronicon  Hanoniense,  263 


quibus  Montensis,  Melbodiensis ,  Sonegiensis,  Condatensis,      Ï191 
Altimontensis ,    Crispiniensis    et    Valencenensis,    Alnensis, 
Bronieosis  et   Sancti  Dyonisii    ecclesie   cum    aliis    multis 
gaudent. 

5  [178]  Cum  grandis  '  inter  Balduinum  comitem  Hanonien- 
sem  et  Margharetam  comitissam  uxorem  ejus,  justam  Flan- 
drie  heredem,  et  Mathildem  comitis  Fiandrie  Philippi  olim 
conjugem,  controversia  verteretur,  dominus  Willelmus 
Remensis  archiepiscopus  et  comiti  Hanoniensi  et  Mathildi 

10  comitisse,  que  se  reginam  nominabat,  diem  constituit  mense 

Octobri  apud  Atrebatum,  ut  inter  eos  ibi  vel  judicium  vel     Oct. 
concordiam  componeret.  Post  multas  tamen  contentiones, 
cum  ipsa  Mathildis  comitissa  totam  Flandriam  in  dotalicio 
reclamaret,  et  econtra  cornes  Hanoniensis  judicium  requi- 

i5  reret,  proponcns  quod  dotalicium  aliud  habere  non  debebat 
quam  illud  quod  in  nuptiis  ei  concessum  fuerat,  tandem 
inter  eos  hujusmodi  pax  ordinata  est  ""  :  quod  comes  Hano- 
niensis  capud  ^  Fiandrie  et  comitatum  haberet,  scilicet  Bru- 
gas,  Gandavum,  Ypram,  Curtracum,  Aldenardam,  Waisam, 

20  Alost,  Geralmont,  et  feoda  alla  imperii,  scilicet  villas  que 
ministeria  ♦  dicuntur,  et  insulas  marinas  ^  in  quibus  insu- 
lis  comes  Hollandensis  participât,  et  ^  a  comité  Flandrensi 
tenet  in  feodo.  Ipsa  autem  Mathildis  dicta  regina  dotalicium 
sibi  in  nuptiis  traditum,  scilicet  Duacum,  Sclusam,  Orchias, 

25   Insulam,  Cassellum,  Furnas,  Dikemudam,  Borborch,  Ber- 


«  Guise,  XVIII,  54  =  §§  178-180. 

'  Cfr.  WiLL.  Andrensis,  SS.,  XXIV,  720. 

3  Caput  ne  peut  se  traduire  par  capitale  (comme  le  fait  Ménilglaise), 
c'est  la  primauté;  comitatum,  les  droits  comtaux,  notamment  la  justice. 
3o       4  Les  Quatre  Métiers,  Axel,  Bouchaute,  Hulst  et  Assenede. 

5  Le  comte  de  Hollande  tenait  en  fief  du  comte  de  Flandre,  probable- 
ment depuis  1076  {Form.  territ..  V,  122),  les  cinq  îles  méridionales  de  la 
Zélande   entre   l'Escaut   (oriental)  et  l'Hedenzee  (Escaut  occidental). 
En  1168,  un  traité  conclu  entre  Philippe  d'Alsace  et  Florent  II  avait 
35    consacré  à  nouveau  cette  situation  {Ibidem,  162  et  suiv.). 

"  11  faudrait  :  et  quas  n  comité. . .,  mais  la  syntaxe  de  Gislebert  n'est 
pas  assez  précise  pour  qu'on  s'étonne  de  cette  incorrection. 


264  Gisleberti 


1191  gas  et  mansionem  '  Niepe  sibi  retinuit.  De  justo  dotalicio  suo 
tune  domino  régi  reliquit  Sanctum  Audomarum  et  Ariam, 
que  post  ipsius  Mathildis  decessum  ad  domini  régis  Franco- 
rum  filium  parvulum  Ludovicum  jure  hereditario  devenire 
debebant'.  [n  ipsis  autem  colloquiis  nuncius  comitis  Hano-  5 
niensis,  scilicet  Gislebertus  Montensis  prepositus,  ad  ipsum 
dominum  suum  apud  Atrebatum  rediit,  per  quem  dominus 
imperator  ei  mandabat,  ut  in  adventu  Domini  vel  in  nativi- 
tate  Domini  ad  ipsum  accederetin  Teuthoniam,  suscepturus 
ab  eo  feoda  imperii,  que  habuerat  cornes  Flandrie,  et  ut  cum  »o 
eo  ordinaret  de  episcopatu  F^eodiensi  domino  Alberto  prepo- 
sito  Leodiensi  conferendo,  et  de  episcopatu  Cameracensi 
domino  Walchero  scolario  Cameracensi  dando.  Que  quidem 
omnia  domino  comiti  admodum  placuerunt.  Inde  comes 
Gandavum  cum  uxore  sua  venit,  ubi  antea  ex  suggestione  i3 
sepedicte  Mathildis  regine.  que  castrum  ad  usum  sui  munie- 
rat '*^  [non  fuerat  receptus  ]  Tune  receptus,  ad  exercitum 
suum  apud  Geralmont  rediit,  exacerbatus  in  ducem  Lova- 
niensem,  qui  eum  exheredare  laborabat,  et  presumptuose 
diffîduciaverat,  et  terram  illius  in  muitis  locis  prédis  et  20 
igné  devastans,  munitiones  quasdam,  scilicet  Tubisam,  Han- 
brughe  ^  et  Ochekircam '*,  per  vim  cepit  et  prostravit  —  que 

a.  A  :  munierat.  Tune. . .  ;  A^,  Guise  :  munierat,  tune. . .  ;  Arndt  :  mu- 
nierat. . .  tune. . .  —  d.  Guise  :  Hambruge. 


»  Le  manoir  de  Xieppe  (Nord,  Hazebrouck,  Bailleul-Nord-Est).  aS 

2  Delisle,  Catalogue^  n»  347;  Martène,  Coll.,  1,  1012. 

3  II  y  a  certainement  ici  une  lacune.  Je  conserve  la  ponctuation  du 
manuscrit  de  Paris  et  je  supplée  :  n<->n  fuerat  receptus:  on  comparera  le 
passage  du  §  175,  p.  259  :  Gandavum  aute7n  sibi  citius  non  fuit  voluntarium, 
quod  po'itca  ad  suant  voluntatem  hahuit.  Ho 

4  Oisquercq  sur  la  Senne  (Brabant,  Nivelles,  Nivelles).  Hanbrughe 
est  probablement  Hasquempont  (à  Virginal).  La  Tour  d'Hasquempont, 
qui  a  été  restaurée,  commandait  le  passage  de  la  Sennette  (cfr.  Wauters 
et  Tarlier,  Communes  belges,  canton  de  Nivelles,  28).  Entre  Braine- 
le-Comte  et  Hal,  le  Brabant  avait  conservé  une  langue  de  terre  dont  les  35 
trois  places  de  Tubize,  Oisquercq  et  Hasquempont  devaient  assurer  la 
défense. 


Chronicon  Hanoniense,  265 


quidem  munitiones  ipsum  et  suos  sepius  infestaverant  —  et  1191 
Aenghien  castrum  obsedit,  quod  quidem  castrum  a  duce 
tenebatur,  cum  ipsa  villa  a  comité  Hanoniensi  teneretur. 
Castrum  quippe  turri  et  mûris  firmatum  insultibus  absque 
5  machinis  capi  non  poterat.  Cum  autem  comes  ad  hoc  petra- 
riam  instruxisset,  videntes  obsessi  castrum  ipsum  se  defen- 
sare  non  posse,  accepto  domini  sui  ducis  consilio,  qui  eciam 
dux  viribus  comitis  resistere  non  valebat,  laudavit  et  con- 
cessit  Engleberto  de  Aenghien  ',  viro  nobih',  ipsius  castri 

10  possessori,  ut  si  castrum  illud  detinere  non  posset,  ea  tamen 
conditione  teneret,  quod  nec  ipsum  castrum  duci  Lovaniensi 
contra  comitem  Hanoniensem,  nec  comiti  Hanoniensi  contra 
ducem  Lovaniensem  redderet,  et  ita  si  Englebertus  a  comité 
Hanoniensi  impetrare  posset,  castrum  suum  in  pace  teneret; 

i5  quod  ipsi  Engleberto  tune  a  comité  concessum  fuit,  sed 
postea,  alia  occasione  superveniente,  comes  castrum  illud 
penitus  obruit  '.  In  obsidione  illa  apud  Aenghien  miles 
probus  et  magni  nominis  et  sapiens  et  in  consiliis  comitis 
Hanoniensis  potens,  Almannus  de  Provi,  infirmitate  oppres- 

20  sus  decessit.  Inde  comes,  firmatis  cum  duce  Lovaniensi 
treugis,  perrexit  in  Plandriam  cum  uxore  sua  Marghareta, 
ad  suscipienda  hominia  sua  et  exercendam  justiciam  in  illa, 
cum  ipsa  terra  a  maleficiis  vix  umquam  posset  refrenari,  sed 
semper  principem  vividum  et  in  justicia  austerum  ipsam 

25  regionem  Flandrie  oporteat  habere. 

[179]  Intérim  autem  comes  Hollandensis  ^  per  nuncios 

petebat,  ut  a  domino  imperatore  in  augmentum  sui  feodi 

quod  ab  eotenebat,  feoda  que  a  comité  Flandrensi  tenuerat  *, 

habere   posset,   et   ab   hominio  comitis   Flandrie   deinceps 

3o  emanciparetur,  et  super  hoc  ^  domino  imperatori  quinque 

»  Englebert  d'Enghien  était  l'un  des  fils  de  Hugues,  qui  avait  indû- 
ment remis  son  château  au  duc  de  Brabant  (§  52). 

2  §  204  (en  1193);  cfr.  §  52. 

3  Thierry  VII,  1 190-1203. 

35       4  Les  îles  méridionales  de  la  Zélande. 
5  Super  hoc,  c'est-à-dire  :  pour  cela. 


266  Gisleberti 


1191  milia  marchas  puri  argenti,  si  princeps  fieretS  largiri  pro- 
mittebat.  Dux  quoque  Lovaniensis  pro  terra  de  Alost',  que 
a  domino  imperatore  tenebatur,  domino  imperatori  quinque 
milia  marchas  puri  argenti  dare  volebat,  in  qua  eciam  terra 
ipse  dux  quedam  allodia  parva  et  quarumdam  villarum  5 
advocatias  de  feodo  "  suo  de  jure  esse  diceret  ^  Dominus 
autem  imperator  Romanorum,  et  comitis  Hollandensis  et 
ducis  Lovaniensis  petitiones  et  promissiones  postponens, 
omnem  gratiam  et  benevolentiam  erga  comitem  Hanonien- 
sem  habebat.  *** 

[180]  Intérim  Sygerus  Gandavensis  castellanus  ^  qui  in 
Flandria  magnam  parentelam  hominesque  multos  et  divitias 
habebat,  custodiam  castri  Gandavensis,  quod  Philippus 
comes  Flandrie  ad  reprimendam  hominum  Gandavensium 
nimiam  sgperbiam  construxerat  ^  reclamabat,  dicens  de  »5 
castellaria  sua  esse.  Comes  autem,  quia  in  terra  Flandrensi 
nondum  satis  radicatus  erat,  et  ne  Sygerus  de  eo  conqueri 
posset,  in  recompensationem  custodie  ipsius  munitionis  cen- 

a.  Arndt  :  de  feodo,  suo  de  jure. 


»  Depuis  la  transformation  que  Frédéric  !«'  avait  opérée  en  11 80  de  la  20 
notion  de  prince  de  l'Empire,  en  réservant  ce  titre  aux  vassaux  qui 
tenaient  immédiatement  leur  fief  de  l'empereury  {e" comte  de  Hollande 
n'était  plus  compté  parmi  les  Reirhsjtirsten.  Il  espérait  reprendre  cette 
place  en  se  dégageant  de  la  vassalité  de  la  Flandre  et  en  obtenant  direc- 
tement de  Henri  III  les  îles  zélandaises.  Cfr.  Ficker,  122,  et  ci-dessus  a^ 
§  148,  p.  230,  n.  I. 

2  La  terre  d'Alost  était  comprise  depuis  Baudouin  V  de  Flandre  dans 
la  Flandre  impériale  (1056). 

3  Le  duc  soutenait  que  dans  le  pays  d'Alost  il  avait  des  alleux  et  des 
avoueries  qui  étaient  tenues  de  lui  en  fief.  ^ 

4  Siger  II,  fils  d'Arnoul  de  Guines,  avait  épousé  la  fille  de  Roger, 
châtelain  de  Courtrai.  Il  fut  châtelain  de  Cxand  de  1 190  à  1200  (Duvivier, 
Chartes  inédites,  n^  145;  cfr.  n^  155;  Dk  Smet,  Corpus,  II,  819)  et  châtelain 
de  Courtrai  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»  96,  1195). 

5  En  1180.  35 


Chronicon  Hanoniense,  267 


tum  libratas  terre'  ci  assignavit,  sperans  in  illo  et  in  ejus     1191 
filiis  magnum  bonum  ulterius  ac  servicium  fidèle  habere, 
et  ne  in  aliquo  videretur  juri  contraire. 

[181]  Hiis  quidem  ^  et  aliis  comes  Hanoniensis  prepeditus 

5  negotiis,  ad  dominum  imperatorem  accedere  non  potuit,  sed 
filium  suum  Balduinum  pro  se  misit  et  cum  eo  milites 
Renerum  de  Trit,  Gerardum  de  Hamaida,  Gislenum  Belli- 
montis  castellanum,  Renardum  de  Strepi,  Gossuinum  de 
Herie^pont^   Walterum  de  Stankirca,   apud  Wormaciam     Dec. 

10  civitatem,  cum  nuncii  ipsius  comitis,  Bernerus  scilicet  de 
Roulcourt*  vir  nobilis,  et  Gislebertus  Montensis  prepositus 
longas  super  adventum  domini  comitis  a  domino  Romano- 
rum  imperatpre  inducias  habere  non  possent.  Qui  eciam  ex 
parte  ipsius  comitis  pro  promotione  prepositi  Leodiensis  et 

i5  canceliarii  Cameracensis  omnimodis  laborabant,  sed  nichil 
eis  profuit,  cum  demum  dominus  imperator  eos  in  votis  et 
petitionibus  suis  fefellerit.  Igitur  antequam  ad  dominum 
imperatorem  pervenisset  Balduinus,  comitis  Fiandrensis  et 
Hanoniensis  et   marchionis   Namurcensis    filius,    dominus 

30  imperator,  acceptis  occulte  a  domino  Johanne  archidyacono 
Cameracensi,  ex  una  parte  capituli  Cameracensis  electo, 
tribus  milibus  marchis  puri  argenti,  ab  ipso  Johanne  et  a 
Walcero  scolario,  ex  alla  parte  electo,  super  his  incerto, 
requisivit  ut  ambo  super  episcopatu  Cameracensi  sue  volun- 

23  tati  et  arbitrio  prorsus  se  submitterent.  Quod  quidem  Johan- 
nes  satis  certus  pro  data  pecunie  summa  facere  non  recu- 
*savit;  Walcerus  eciam,  cui  dominus  imperator  episcopatum 
promiserat,  ejus  promissis  satis  credens,  animo  letanti 
concessit.  Dominus  vero  imperator  episcopatum  Cameracen- 

3o  sem  Johanni  contulit,  homini  qui  satis  et  honestus  et  religio- 
sus  videbatur.  Walcero  autem  ordinavit  expensas  suas,  que 


'  Cent  livrées  de  terre  :  une  livrée  est  une  étendue  de  terre  capable  de 
fournir  une  livre  de  rente  (Godefroy,  V,  7). 
'  Guise,  XVIII,  55  =  §§  181-183. 
35       3  Henripont  (Hainaut,  Soignies,  Soignies). 
4  Roucourt,  cfr.  §  72,  n.  2. 


268  Gisleberti 


1191  erant  in  numéro  mille  et  centum  marcharum  magno  pondo, 
persolvi,  et  80  marcatas  redditus  dum  viveret  habendi  a 
Johanne  sepedicto  elccto;  que  quidem  omnia  in  nulla  parle 
ab  imperatore  vel  a  domino  Johanne  electo  erga  dominum 
Walcerum  fuerunt  observata.   Quod  quidem  apud  Haghe- 

25déc.  noam  actum  fuit  in  natali  Domini.  In  quibus  eciam  diebus 
ibidem  judicium  superius  scriptum*,  simile  illi  judicio  quod 
contra  Robertum  de  Belren  Montibus  latum  fuerat,  contra 
prepositum  Argentinensem  factum  fuit. 

1192  [182]  Tune  eciam  temporis  dominus  Albertus  de  Retest, 
Leodiensis  ecclesie  major  prepositus  et  archidyaconus,  cum 
domino  imperatore  morabatur,  expectans  donum  episcopa- 
tus  Leodiensis.  Quod  quidem  quamvis  ab  una  parte  electus 
esset»  tamen  fieri  non  poterat,  quousque  alii  Alberto,  fratri 
ducis  Lovaniensis,  ipsius  ecclesie  archidyacono,  ab  alia 
parte  electo,  esset  electio  abjudicata,  et  in  manum  domini 
imperatoris  per    sententiam    principum    devenisset.    Cum 

13  janv.  autem  dominus  imperator  in  octavis  epiphanie  Wormaciam 
venisset,  presenlatus  est  ci  Bruno',  Coloniensis  ecclesie 
major  prepositus,  vir  nobilis  et  honestus,  sed  etate  et  infir- 
mitate  gravis,  comilis  Flandrensis  et  Hanoniensis  consangui- 
neus,  electus  in  archiepiscopum.  Cui  dominus  imperator 
regalia  sine  diflicultate  aliqua  contulit.  Qui  quidem  Bruno 
nunquam    consecrari   voluit  ^  sed   pro  corporis  gravitale 


«  §141. 

2  Bruno  de  Berg,  fils  d'Adolphe  IV,  était  frère  de  l'archevcque  Frc-    aS 
déric  II   (i  156-1158,  t  1159),  neveu   de  l'archevêque  Bruno  II  (113'. 

t  1137)  et  oncle  de  l'archevêque  Knglebcrt  (1216,  f  1225)  (Toeche,  217, 
n.  10).  La  maison  de  Berg,  dont  les  origines  sont  obscures,  devait  être 
alliée  à  celle  de  Gueldre.  Dans  la  Vi(a  Albcrti  (SS.,  XXV,  140),  Bruno 
est  dit  :  cognattis  et  amiciis  de  Henri  1"  de  Brabant.  Le  comté  de  Berg,  3o 
au  XII«  siècle,  correspondait  aux  anciens  ])ays  ripuaircs  de  la  riv^droite 
du  Rhin  (Avalgau,  Tuizihgowe,  Keldahgowe,  Ruricgowe).  Bruno  occupa 
le  siège  de  Cologne  sous  le  nom  de  Bruno  111,  de  1192  à  1193  (Toeche, 
294);  il  mourut  en  1200. 

3  Ce  détail  est  inexact  (cfr.  Toeche,  218,  n.  1).  Bruno  fut  consacré 
le  31  mai  1 192. 


35 


Chronicon  Hanoniense,  269 


nimia  episcopatum  cito  renunciavit,  cui  successit  nepos  ejus      1192 
Aiulphus  ',  ipsius  ecclesic  major  decanus,  comitis  Flandren- 
sis  et  Hanoniensis  consangaineus.  Apud  Wormaciam  accessit 
dominus  Albertus  Lovaniensis  cum  eis  qui  eum  elegerant  et 

5  cum  avunculo  suo  duce  de  Lemborch  et  patruo  suo  Alberto 
comité  de  Danborch  et  de  Musau''.  Fraterautem  ejus  Henri- 
cus  dux  Lovaniensis  ad  curiam  cum  ipso  accedere  non  aude- 
bat;  imputabatur  cnim  ipsi  duci  quod  per  violentiam  fratrem 
suum  eligi   fecisset.    Itaque   Albertus  Lovaniensis  domino 

10  imperatori  tamquam  elcctus  presentatus  est.  Alberto  autem 
de  Retest  cum  sua  licet  minore  parte  resistente,  dominus 
imperator  super  discordia  electionis  sententiam  a  principi- 
bus  requisivit.  Quod  quidem  judicium  domino  Brunoni 
Coloniensi  electo  et  domino  Conrardo  Magunciensi   archi- 

iS  episcopo  et  domino  Johanni  Treverensi  archiepiscopo''  et 
Monasteriensi,  Metensi,  TuUensi  ^  Argentinensi  *,  Spirensi  ^ 
Herbipolensi  ^,  Babelbergensi,  Basiliensi  '  episcopis  commis- 
sumest,Woldenensique  etLorcensi*  et  Prumensi  abbatibus^. 
Sententiam  autem  Alonasteriensis  episcopus  protulit,  et  inde 

20  alios  omnes  sequaces  habuit,  quod  episcopatus  Leodiensis  in 
manus  domini  imperatoris  devenisset,  dandus  ad  volunta- 
tem  suam,  présente  et  audiente  Alberto  Lovaniensi  et  suis, 
qui  inde  dolebant,  et  Alberto  de  Retest  et  suis  qui  inde  gaa- 
debant,    quia  in  episcopatu  Leodiensi   Albertus  de  Retest 

25  omnem  spem  bonam  habebat,  cum  ei  illum  dominus  impe- 

a.  Arndt  :  Musan;  Guise  :  Musau.  —  h.  A,  Arndt  :  Lonensi. 


'  Adolphe  de  Berg,  fils  d'Éverard  V-^,  comte  d'Altena;  il  fut  déposé 
le  19  juin  1205  et  mourut  vers  1220. 

^  Jean,  archevêque  de  Trêves,  1 190-12 12. 
3o       ^  Pierre  de  Brizey,  évêque  de  Toul,  f  1192. 

4  Conrad  II  de  Hûneburg,  évoque  de  Strasbourg,  1 190-1202. 

5  Otto  de  Henneberg,  évoque  de  Spire,  1 188-1200. 

^  Henri  III  de  Berg,  évêque  de  Wùrzbourg,  1192-1197. 
7  Liutpold  de  Rôtelen,  évêque  de  Bâle,  Ii9i.?-i2i3.  Les  autres  prélats 
35    (Mayence,  Munster,  Metz,  Bamberg)  sont  indiqués  au  §  109. 

^  Les  abbés  de  Fulda,  de  Lorsch  et  de  Prum  (cfr.  p.  159,  n.  4). 


2no  Gisleberti 


192 


rator  ante  judicium  promississet,  et  post  factum  judicium 
sepius  promisit.  Cum  autem  Balduinus,  comitis  Flandrensis 
et  Hanoniensis  et  marchionis  Namurcensis  filius,  pro  pro- 
motione  consobrini  sui  Alberti  de  Retest  laborabat,  tamquam 
pro  eo  de  quo  nemo  dubitare  videbatur,  domious  imperator     5 
accepta  nimia  pecunia  a  Lothario  clerico,  viro  nobili,  prepo- 
10  janv.  sito  Bonnensi,  fratre  comitis  de  Hostade,  cancellariam  suam 
*  que  tune  vacabat,  ei  vendidit'.  Secunda  autem  die  a  dona- 
tione  illa  canceliarie  eidem  Lothario  sub   testimonio  pre- 
dictorum  principum,   astantibus  eciam    utroque   Alberto,    lo 
13  janv.  episcopatum  Leodiensem  contulit.  Que  quidem  donatio  et 
scandalum  in  ecclesia  et  in  populis  multis  fecit,  et  ipsum 
Mbertum  Lovaniensem  et  eundem  Lotharium  ad  mortem 
festinam  perduxit.  Albertus  autem  de  Retest  in  promissis 
defraudatusest,  cui  dominus  imperator  pro  expensis  factis    i5 
5oo  marchas  restituere  voluit,  quas  ille  accipere  contempsit. 

[183]  Intérim  comes  Hollandensis  domino  comiti  Flandrie 
et  Hanonie  super  feodis  que  a  comité  Flandrie  habuerat, 
hominium  fecit".  Balduinus  autem  filius  comitis,  acceptis 
patri  suo  induciis  veniendi  ad  dominum  imperatorem  20 
quandocumque  vellet  vel  posset,  ad  patrem  suum  reversus 
est;  que  inducie  usque  ad  tempus  congruum  et  aptam  comiti 
Hanoniensi  fuerunt  concesse. 

[184]  Eodem  ^  anno  scilicet  1191,  Acra  civitas  diu  obsessa 
capta  fuit,  in  cujus  obsidione  Philippus  rex  Francie  egro-   25 


«  Lothaire,  prévôt  de  Bonn,  était  frère  du  comte  Thierry  de  Hoch- 
staden  (§  138.  p.  207,  n.  i).  Il  avait  été  régulièrement  élu  archevêque  de 
Cologne,  mais  s'était  retiré  devant  Bruno  111  (Toeche,  217,  224  et  suiv.). 
Cfr.  sur  ces  événements  Lamhertus  parvus,  SS.,  XVI,  650;  Chron.  regia 
Colon.  (Éd.  Waitz),  155;  Willelm.  Neibi'RG.,  IV,  37  (SS.,  XXVII,  242).  3o 
La  Vita  Alherti  (SS  ,  XXV,  142  et  suiv.)  est  la  seule  source  d'après 
laquelle  Albert  de  Rethel  se  serait  désisté  en  faveur  d'Albert  de  Louvain; 
Toeche  (225,  n.  i)  croit,  peut-être  à  tort,  que  ce  récit  est  faussé  dans 
l'intérêt  du  candidat  brabançon. 

'  Cfr.  §  179.  ^^ 

3  Guise,  XVIII,  56  =  §§  184.  185. 


Chronicon  Hanoniense.  271 


tare  cepit,  cui  quidem  dicebatur  quod  rex  Anglie  in  mortem      1192 
ejus  vel  veneficiis  moliretur.    Unde   rex   Francorum  tam 
infirmitate  quam  ex  odio  régis  Anglorum  assumpta  occa- 
sione,  in  Franciam  rediit  mense  Januario".  Cujus  recessus 

5  peregrinis  christianis,  quibus  unicam  videbatur  in  ipso  rege 
refugium,  dolorem  et  detrimentum,  Sarracenis  autem,  qui 
ejus  solius  presentiam  prc  ceteris  abhorrebant,  gaudium 
contulit.  Cornes  autem  Flandrensis  et  Hanoniensis  et  mar- 
chio  Namurcensis,  audito  ejus  adventu,  Parisius  ad  ipsum    (1191) 

10  accessit,  eiqi^e  suum  hominium  pro  Fiandria  obtulit,  quod  ^^^  ^^^• 
quidem   hominium   suscipere    dominus    rex   negavit,    non 
considerans  quod  ipse  comes  erga  ipsum,  super  parte  illa 
que  ad  ipsum  et  ad  filium  ejus  Ludovicum  devenerat,  fide- 
liter  egisset,  cum  ipse  comes  in  primis  terrarum  occupatio- 

i5  nibus  domino  régi  contrarius  nimis  extitisse  potuisset. 
Verum  dominus  rex  donis  et  promissis  domine  Mathildis 
regine,  uxoris  comitis  Flandrie,  partem  totam  que  ad  comi- 
tem  Hanoniensem  devenerat  de  terra  Flandrie,  in  dotalicium 
ipsius  Mathildis  converti  volebat.  Comité  autem  Flandrie  et 

ao  Hanoniensi  justiciam  requirente,  nichil  equitatis  vel  beni- 
gnitatis  in  domino  rege  Francorum  ipse  comes  invenire 
poterat,  cui  multa  in  multorum  viribus  et  grandibus  expen- 
sis  exhibuerat  servicia.  Comiti  autem  justiciam  requirenti  et 
nichil   proficienti  intimatum    fuit    Parisius    a    quibusdam 

a5  amicis  suis,  domini  régis  familiaribus,  quod  dominus  rex 
eum  capere  proposuerat.  Comes  autem  assumpto  secum  uno 
milite  et  duobus  servientibus  nocte  recessit,  relictis  ibi  sociis 
et  servientibus  suis,  qui  in  crastino  eum  secuti  sunt.  Unde 
dominus  rex  graviter  turbatus  fuit,  et  comiti  minas  inferens, 

3o  contra  ipsum  exercitus  suqs  summonuit  et  Flandriam 
intrare  asseruit.  Econtra  comes  sibi  providit.  Cui  homines 
Flandrie  tam  majores  quam  minores  auxilium  vividum 
promiserunt,  laudantes  domino  comiti  contra  regem  bellum 
aggredi,  si  terram  Flandrensem  intrare  presumeret.  In  hiis 

35  itaque  comes  Hanoniensis  de  jure  suo  confidens,  viriliter  se 
habuit. 


»  Cont.  Aquic,  SS.,  VI,  427  :  a7ite  dies  nativitatis. 


2*72  Gisleberti 


1192 


[185J  Mirandumestequidem,  imochristianoram  peccatis 
imputandum,  quod  congregatis  ab  universis  mundi  hujus 
partibus,  in  quibus  nomen  Christi  invocatur,  militibus  pro- 
bis   et   electis  cum  suis  quampluribus   principibus,   quasi 
nichil  in  regno  Jhesu  Christi  recuperando  profecerunt,  cum     5 
solam  civilatem  Acram  recuperaverunt.  Quorum  quibusdam 
a  Sarracenis  interfectis,  quibusdam  infirmitate  propria  pre- 
veniente  mortuis,  quamplures  tam  majores  quam  minores, 
et  fere  omnes,  relicta  sancta  civitate  Jherusalem  apud  gen- 
tiles,  ad  propria  reversi  sunt.  De  quibus  unus.  qui  in  regno   10 
Francie  ditissimus  et  potentissimus  princeps  erat,  Henricus 
scilicet  Campanensis  comes  \  valde  juvenis,  martirio  Christi 
prorsus  expositus,  onus  et  laborem  morandi  in  partibus  illis 
sibi  assumpsit,  unde  pre  ceteris  hujus  mundi  principibus  et 
aliis  viris  tam  clericis  quam  laicis  laudem  et  gioriam  habere   i5 
meruit.  Cum  autem  quamplures  in  partibus  Jherosolimita- 
nis  tam  majores  quam  minores  decesserint,  de  potencioribus 
principibus  et  aliis  nobilibus  et  mihtibus  strenuis  dicendum 
est,  qui  ibi  a  seculo  migraverunt,   quorum   nobis  nomina 
nota  sunt:  Fredericus  Romanorum  imperator%  Fredericus  20 
fiiius  ejus  dux  Suevorum ',  landgravius  Duringhie  *  ipsius 
imperatoris  nepos,  Robertus  comes  de  Nassoa  \  et  Henricus 
cornes  de  Diecea  ^  et  Fredericus  de  Husa^  ipsius  impera- 
toris familiares  et  secretarii  ;  Englebertus  comes  de  Monte  ^ 
Henricus  comes  de  Bar  le  duc  ^  Henricus  dux  Burgundio-  2S 
num",  Rainaldus  de  Nivernis",  Theobaldus  comes  Blescn- 


»  Cfr.  §  172. 

2  Frédéric  Barberousse,  t  10  juin  1190  (§  152). 

3  Frédéric,  duc  de  Souabe,  f  20  janvier  1191  (§  152). 

4  Louis  III,  landgrave  de  Thuringe,  f  16  octobre  1190,  était  fils  de    3o 
Jutta,  sœur  de  Frédéric  de  Barberousse,  et  de  Louis  II  de  Thuringe. 

5  Robert  III,  comte  de  Nassau,  f  npo- 

6  Henri,  comte  de  Dietz. 

7  Frédéric  de  Hausen,  cfr.  §  136,  p.  202,  n.  7. 

8  Englebert  I",  comte  de  Berg,  f  fin  juin  1 189.  3d 

9  Henri  I",  comte  de  Bar-le-Duc,  ■\  \\9^- 

'o  Hugues  III  (cfr.  §  69,  p.  109,  n.  i),  duc  de  Bourgogne,  f  ii93- 

•I  Renaud  de  Nevers,  seigneur  de  Décise,  fils  du  comte  Guillaume  III. 


Chronicon  Hanoniense .  273 


sis  %  Stephanus  cornes  frater  ejus",  cornes  de  Vendosma  %      1192 
Radulphus  cornes  Clarimontis^  Rainaldus  Agulius''^,  Nivelo 
agnomine  Pauper,  Johannes  cornes  Ponciaci  ^,  Bernardus  de 
Sancto  Walerio^,  vice-dominus  de  Pinkinio  ^,  Fiorentius  de 

5  Hangest,  Philippus  cornes  Flandrie^,  Robertus  advocatus 
Betunensis  ^°.  Willelmus  castellanus  Sancti  Audomari  ",  Oli- 
verus  de  Maskelinis  ",  Rogerus  de  Hardencort  '^,  Radulphus 
de  Cochi  '*,  Radulphus  de  Tur,  Willelmus  de  Petreponte, 
Wido  de   CastelHone  '^,   Lovellus  frater  ejus,    Andréas   de 

10  Briena  *^,  Conrardus  marchio  IVlontis-Ferrati,  qui  in  primis 
terre  illius  aggravationibus  ipse  solus  princeps  contra 
gentiles  Acram  et  Tyrum  civitatem  detinuit  ^^  Jacobus  de 

a.  Arndt  :  Aguluis. 


'  Thibaut  V  le  Bon,  comte  de  Blois,  fils  de  Thibaut  le  Grand;  f  1191. 
iS         2  Etienne,  comte  de  Sancerre,  f  1191. 

3  Jean  I®"^,  comte  de  Vendôme,  f  1192. 

4  Raoul  I«^  comte  de  Clermont,  f  15  octobre  1191. 

5  11  faut  lire  probablement  ai^ulius;  j'ignore  le  sens  de  ce  cognomen. 
^  Jean  1",  comte  de  Ponthieu,  f  1 191. 

20  7  Bernard  de  Saint -Valéry-sur-Somme  signe,  en  1187,  un  acte  de 
Marguerite,  reine  d'Angleterre,  sœur  de  Philippe-Auguste  (Deusle, 
Catalogue,  p.  498). 

8  Gérard  II  de  Picquigny,  vidame  d'Amiens. 

9  Philippe,  comte  de  Flandre,  f  i*"^  juin  1191. 

2^       10  Robert  V,  avoué  de  Béthune,  f  18  janvier  1191. 

"  Guillaume  IV,  avoué  de  Saint-Omer  (vers  1175-1 191/92),  avait  épousé 
Ida  d'Avesnes,  fille  de  Nicolas  ((imy,  Châtelains  de  Saint-Omer,  23-26). 

12  Olivier  de  Machelen,  sur  la  Lys  (Flandre  orientale,  Gand,  Deynze)  ; 
cfr.   Du  Chesne,    Guincs,   pr.,   27,   charte  de   Philippe  d'Alsace  pour 
'^o   l'abbaye  de  Tronchiennes,  1166  :  5.  Oliveri  de  Machlinis,  et  228. 

'3  Probablement  Harcourt  (Eure).  Roger  d'Harcourt  souscrit,  le 
ler  mars  1189,  une  charte  de  Richard  Cœur-de-Lion  (Anselme,  Histoire 
généalogique,  V,  125). 

H  Raoul  de  Coucy,  qui  avait  épousé  Agnès  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 
35    douin  IV  (§  35,  p.  68,  18). 

'5  Gui,  frère  de  (xautier  de  Châtillon,  comte  de  Saint-Pol,  1 196-1233. 
'^  André,  fils  de  Gautier  II,  comte  de  Brienne. 
'7  Cfr.  §  135,  p.  200,  n.  5. 

18 


274 


Gisleberti 


192  Avethnis,  Osto  de'Trasiniis,  Walterus  de  Warini,  Eustacius 
senior  de  Ruez,  Balduinus  Caron,  Robertus  de  Belren, 
Matheus  de  Wallaincort,  Radulphus  de  Vendogiis  \  Walle- 
ras  de  Aunoit,  Henricus  Bincensis  castellanus,  Wido  et  Fulco 
fratres  de  Fontanis,  Walterus  et  Arnulphus  fratres  de  Goi,  5 
Johannes  et  Richardus,  Theodericus,  Ivo,  fratres  de  Orca, 
Ivo  de  Tumaidis,  Amandus  de  Nasta  \,  Ywanus  de  Valen- 
cenis,  Matheus  de  Arbro\  Hugo  tilius  ejus,  Hellinus  de 
Wavrin  Flandrie  senescalcus  et  Rogerus  Cameracensis  epis- 
copus,  fratres;  Hellinus  de  Maisnil  ^  Alelmus  de  Fontanis ^  'o 
Johannes  de  Hossel  ^  Wido  de  Erbelaincort^  ^  Radulphus  de 
Anvin  *^  Radulphus  de  Maini,  Walterus  de  Casnoit,  Nicho- 
laus  de  Pereweis,  Balduinus  et  Nicholaus  filii  ejus. 

[186]  Rex  autem  ^,  mutato  consilio  suo  priori  malo  con- 

a.  Guise  :  Herbelaincourt.  —  b.  Arndt  :  Amini.  '^ 


1  Raoul  de  Vendegies.  Il  y  a  deux  Vendegies  dans  le  département  du 
Nord,  l'un  dans  le  canton  du  Quesnoy,  l'autre  dans  celui  de  Solesmes. 

2  Naast,  sur  la  Senne  (Hainaut.  Soignies,  Soignies). 

3  Mathieu  de  Arbere  est  cité  dans  une  bulle  d'Alexandre  III  (15  septem- 
bre 1179),  confirmant  les  biens  de  l'abbaye  de  Ghislenghien  :  ex  dono    20 
Mathei  de  Arbere  viginti  solidos  annuatim  solvendos  apud  jfurbise,  quicquid 
juris  habetis  in  décimas  de  Lens  (Duvivier,  Hainaut,  619).  Il  s'agit  d'Arbre 
lez-Ath  (Hainaut,  Ath,  Chièvres). 

4  Un  autre  Hellin  de  Maisnil  paraît,  en  1244,  dans  un  acte  d'Arnoul  de 
Mortagne,  châtelain  de  Tournai,  approuvant  une  donation  faite  aux  Tem-    aS 
pliers.  Est-ce  Vieux-Mesnil  (Nord,  Avesnes,  Berlaimont)  ou  Le  Maisnil 
(Nord,  Lille,  Haubourdin)? 

5  II  semble  qu' A/e/mus  de  Fontanis  ne  doive  pas  être  de  la  même  lignée 
que  les  frères  Gui  et  Foulque  cités  plus  haut  (cfr.  §  252). 

^  Jean  de  Housseel  signe  (  1 1 86-1 189)  un  accord  entre  Jacques  d' Avesnes    3o 
et  l'abbaye  de  Saint-Denis  de  France  au  sujet  des  bois  de  Wignehies, 
Buironfosse,  la  Flamengrie,  Sorbais  (Duvivier,  Hainaut.  652).  Ktait-ce 
Housset,  au  sud  de  Guise?  On  sait  que  cette  dernière  place  appartenait 
aux  d'Avesnes  (§  43,  p.  78). 

7  Herlincourt  (Pas-de-Galais,  Saint-Pol,  Saint-Pol).  35 

'^  Raoul  d'Anvaing,  cité  1182  {Radulfiis  de  Avcnncs)  dans  un  acte  pour 
Bonne-Espérance  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»  60). 

9  Guise,  XVIII,  57  =  §§  186-189. 


Chronicon  Hanoniense.  275 


tra  comitem  Flandrensem  et  Hanoniensem  et  marchionem  1192 
Namurcensem,  mandavit  ej  per  litteras,  ut  securum  haberet 
conductum  accendendi  ad  se.  Cum  quo  apud  Peronam  in 
Viromandia  pacem  firmavit  sic,  quod  cornes  5  milia  marchas 
î>  puri  argenti  pondo  Trecensi,  duobus  terminis  infra  annum 
solvendas,  pro  relevio  terre  Flandrie  domino  régi  pepigit, 
cum  juris  sit  sed  non  amoris  in  Francia,  ut  quiiibet  homo 
pro  relevio  leodi  sui  ligii  tantum  det  domino  suo,  quantum 
ipsum  feodum  intra  annum  valeat  '.  Pro  hominio  autem 
10  comiti  et  ejus  uxori  Margharete  comitisse,  terre  Flandrensis 
juste  heredi,  dominus  rex  apud  Atrebatum  diem  constituit 
dominica  in  quadragesima  Reminiscere.  ler  mars 

[187]  Intérim  dominus  cornes  Flandrensis  et  Flanoniensis 
et  marchio  Namurcensis  in  capite  jejunii  ^  per  mandatum   19  févr. 

\b  domini  imperatoris  Romanorum  domino  Lothario  Leodiensi, 
ut  supra  dictum  est,  electo  et  regalibus  investito,  apud  Leo- 
dium  nuper  advenienti  occurrit.  Cui  comes  ipse  cum  aliis  et 
comitibus  et  nobilibus  et  ministerialibus  et  civibus  homi- 
nium  et  fidelitatem  fecit  ^;  cui  eciam  omnes  fere  clerici  tam 

20  majoris  ecclesie  quam  minorum  ecclesiarum  prelati  et  cano- 
nici  fidelitates  fecerunt.  Duo  autem  episcopatus  fidèles,  scili- 
cet  Henricus  dux  Lovamensis  et  Henricusdux  de  Lemborch, 
avunculus  ejus,  hominium  facere  contradicebant.  Albertus 
etenim,  ducis  Lovaniensis  frater,  a  quibusdam  electus,  cum 

25  quibusdam  canonicis  ad  dominum  papam  Celestinum*  tran- 
sierat  pro  sua  eiectione  confirmanda  et  potestate  "  domini 
imperatoris  in  episcopatibus  conferendis  minuenda  ^ 

a.  Arndt  :  potestatem. 


'    GUILHERMOZ,  313,  n.  169. 

3o       2  Caput  jejunii,  le  mercredi  des  cendres,  19  février  1192  (Du  Gange,  II, 
152).  Baudouin  d'Avesnes  (édit,  Kervyn,  II,  646)  traduit  :  a  kapesjunes, 
3  Cfr.  Vita  Alberti,  SS.,  XXV,  143. 
■♦  Célestin  III,  30  mars  1191  -8  janvier  1198. 

?  Gislebert  montre  ici  sa  partialité  pour  le  candidat  de  son  maître; 
35    Albert  de  Louvain  avait  été  élu  par  la  grande  majorité,  et  les  droits  de 
l'empereur  étaient  assurément  contestables. 


2  y  6  Gisleberti 


1192  [188]  Cornes  Flandrensis  et  Hanoniensis  et  marchio 
,«r  mars  Namurcensis  die  predicto  Atrebatum  cum  uxore  sua  Mar- 
ghareta  comitissa  venit,  et  domino  régi  pro  Flandria  ligium 
fecerunt  hominium  et  fidelitatem.  Tune  temporis  dominus 
rex  a  comitibus,  Boloniensi  '  scilicet  et  Ghisniensi  ^\  honninia  b 
suscepit,  que  ad  comitem  Flandrensem  devenire  debebant  \ 
et  a  Balduino,  filio  Evrardi  Radonis,  super  Moretanea  ' 
Castro.  Tune  temporis  dominus  rex  totam  Viromandiam 
occupaverat  de  qua  tamen  Sanctum  Quintinum  comitisse 
Bellimontis  Aenore,  juste  heredi  ipsius  terre,  tenendum  «o 
cum  aliis  castris  que  ipsa  in  vita  comitis  Flandrie  Philippi 
tenebat,  concessit  '.  Ipse  autem  dominus  rex  in  spe  succe- 
dendi  mansit,  quia  illa  proprii  corporis  heredem  non  habe- 
bat. 

iSfévr.-      [189]   Eodem   tempore   quadragesimali   dominus   comes   »5 

5  avril    domino  Johanni  Cameracensi  electo  hominium  fecit  super 

castellaria  Cameracensi  ^  in  castris  Oisi  et  Havrancort  ^  ^  et 

Paluel  \  que  eorum  dominus  ab  ipso  in  feodo  tenere  debe- 

bat;  unde  domina  Marghareta,  comitis  Blesensis  filia  ^  neptis 

a.  Arndt  :  Ghisniensi.  —  b.  Arndt  :  Haurancort.  20 


1  Renaud  de  Dammartin,  époux  d'Ida,  f  1227.  L'hommage  de  Renaud 
est  du  26  décembre  1 191  (Teulet,  Layettes  du  trésor  des  chartes,  I,  167). 

2  Baudouin  II  de  Guines  (i  169-1205). 

3  Le  contraire  résulte  des  clauses  du  traité  d'Arras. 

4  Baudouin  de  Mortagne  avait  succédé  à  Evrard  Radou  III,  son  père,    25 
comme  châtelain  de  Tournai,  vers  1190  (D'Herbomez,  Châtelains,  I.  67). 

5  Éléonore  conserve  le  Valois,  Chauny,  Ressons,  Lassigny,  Saint- 
Quentin,  Ribemont,  Origny,  avec  des  rentes  à  Roye  et  à  Péronne 
(Delisle,  Catalogue,  du  26  décembre  1191  au  4  avril  1192.  L'acte  a  été 
publié  par  Douët  d'Arcq,  Recherches  sur  les  comtes  de  Beaumont,  54).  3o 

6  La  châtellenie  de  Cambrai  appartenait  au  comte  de  Flandre  {Form. 
territ.,  I,  ch.  XII  et  spécialement  p.  148  et  suiv.)  comme  fief  cambrésien. 

7  Havrincourt  (Pas-de-Calais,  Arras,  Berlincourt). 
«  Palluel  (Pas-dè-Calais,  Arras,  Marquion). 

9  Marguerite  de  Blois,  veuve  de  Hugues  III  d'Oisy  et  nièce  de  Philippe-    35 
Auguste.  Cfr.  Form.  territ.,  V,  191. 


Chronicon  Hanoniensc.  277 


domini  régis  Francorum,  ipsi  domino  régi  Francorum  con-  1192 
tra  jus  et  rationem  hominium  fecerat,  que  a  marito  suo 
Hugone  de  Oysi  unicam  habebat  filiam,  que  '  eciam  in  eodem 
anno  nupsit  fratri  domini  imperatoris  Ottoni,  comiti  pala- 
5  tino  Burgundie  ^  qui  postea  citius  de  communi  consensu  ab 
invicem  separati  sunt  ^ 

[190]  Anno  Domini  1192  \  termino  paschali  cornes  Flan-    5  avril 
drensis  et  Hanoniensis  et  marchio  Namurcensis  ad  dominum 
imperalorem  in  Theutoniam  transivit,  et  ei  super  feodis,  que 
10  ab  eo  habuerat  comes  Flandrie.  hominium  fecit^ 

[191]  Omnia  ista  predicta,  scilicet  guerras  contra  domi- 
num regem  Francorum  quandoque  et  contra  comitem  Flan- 
drie et  ducem  Lovaniensem  et  Jacobum  de  Avethnis,  et 
omnes  acquisitiones  et  occupationes  terrarum  suarum,  scili- 
i3  cet  Flandrie  et  Namurci,  dominus  comes  Balduinus  per  suos 
solos  Hanonienses,  tam  in  eorumviribus  quam  eorum  pecu- 
nia,  complevit. 

[192]  Eodem  anno  mense  Augusto^,  Albertus  ducis  Lova-  31  juill. 
niensis  frater,  Leodiensis  electus,  peractis  in  curia  Romana 
20  ad  voluntatem  suam  negotiis  suis,  ad  propria  reversus  est, 


1  Que  eciam  ne  se  rapporte  pas  à  la  fille  de  Marguerite,  comme  le  croit 
Reixkcke,  Geschichte  der  StaJt  Cambrai,  6i,  n.  7,  mais  à  Marguerite,  elle- 
même,  qui  épousa  Olton  de  Bourgogne  (Cfr.  Form.  tcrrit.,  P,  58,  n.  7). 

2  Otton  était  le  troisième  fils  de  Frédéric  Barberousse;  il  tenait  la 
25    Franche-Comté  de  sa  mère  Béatrix,  fille  de  Renaud  III.   Il  mourut 

le  13  janvier  1201  (Wixkklmann,  Philipp  vo7i  ScJmahen,  517).  Il  s'intitule 
tantôt  comte,  marquis,  duc,  tantôt  comte  palatin  de  Bourgogne;  ce 
dernier  titre  prévalut  sous  ses  successeurs  de  la  maison  de  Méranie. 

?  Elle  contracta  une  troisième  union  avec  Gautier  d'Avesnes. 
3o       •+  (tUise,  XVIII,  58  -^  §§  190-192. 

?  Le  10  avril,  Henri  VI  était  à  Spire  (Stumpf,  n»  4743). 

"  Cfr   Balduin.  Ninovens.,  SS.,  XXX,  537.  La  Vita  Alherti,  qui,  sur 
cet  événement,  est  la  source  la  plus  précise,  donne  ici  le  31  juillet  (SS, 
XXV.  147). 


278  Gisleberti 


1192  scilicet  ad  terram  fratris  sui  ducis  Lovaniensis;  satis  etenim 
leviter  causas  suas  ad  votum  suum  promovere  potuit,  cum 
nemo  sibi  adversaretur  in  curia,  quia  Lotharius  totam  spem 
suam  non  in  Deo  sed  ia  domino  imperatore  posuerat,  et  domi- 
nus  papa  potestati  et  dignitati,  quam  dominus  imperator  in  5 
ecclesiis  episcopalibus  et  abbatiis  majoribus  habebaî,  valde 
erat  contrarius.  Unde  Albertus  super  proinotione  sua  execu- 
tores  habuit  dominum  Brunonem  Coloniensem  archiepisco- 
pum,  et  dominum  Willeimum  Remensem  archiepiscopum  \ 
ut  ilii  Lotharium  excommunicarent,  et  omnes  tam  clericos  'o 
quam  laycos  qui  ei  fidelitatem  fecerant.  Unde  eciam  domino 
Willelmo  Remensi  archiepiscopo,  Sancte  Sabme  cardinali, 
apostolice  sedis  legato,  injunctum  fuit,  ut  ipsum  Albertum 
in  sacerdotem  ordinaret  et  in  episcopum  consecraret.  Unde 
dominus  archiepiscopus,  non  considerato  quid  super  hoc  i'> 
posset  evenire  in  posterum,  honori  suo  ascribens  quod  homo 
ad  regendum  tantum  episcopatum  sibi  consecrandus  trans- 
mitteretur,  qui  de  sua  dyocesi  non  esset,  ipsum  Albertum 
24  sept,  mense  Septembri  in  sacerdotem  ordinavit"",  et  in  Leodiensem 

episcopum  consecravit.  Quo  audito  dominus  imperator  Léo-  20 
dium  venit,  ut  Lotharii  electi  sui  in  Leodio  causam  promo- 
veret,  et  ab  eis  qui  fidelitates  facere  negabant,  voiuntatem 
suam  et  fidelitates  illorum  haberi  faceret,  et  ut  inter  comi- 
tem  Hanoniensem  et  Henricum  ducem  Lovanienscm  super 
suis  discordiis  componeret.  Itaque  dominus  imperator  mense  25 
Septembri  ^  Leodium  venit,  ad  quem  comes  Flandrie  et 
Hanoniensis  et  marchio  Namurcensis  ibidem  accessit,  quem 
dominus  imperator  secum  apud  Trajectum  deduxit.  Ibi 
dominus  imperator  comitem  Hanoniensem  cum  duce  Lova- 
nicnsi  in  hune  modum  concordavit  *,  quod  dux  Lovaniensis    3o 


I  Cfr.  Chronica  regia  Colonioisis,  éd.  Waitz,  155. 

^  On  a  vu,  au  §  175,  qu'il  n'était  que  sous-diacre  :  Céle^tin  III  l'avait 
ordonné  diacre  (SS.,  XXV,  146). 

3  Sur  la  présence  de  l'empereur  à  Liège,  cfr.    V/ta  Albcrti,  SS.,  XXV, 
150;  Vita  OdiliiT.  I,  IV  (^Anal.  liollanJ.,   XIII,  207):  Lamb.  Parv.,  ad.    35 
ann.  1192,  et  SlUMPF,  4771. 

4  D'après  la  Vita  Albtrti  (SS.,  XXV,  150),  cet  accord  fut  conclu  à  Liège. 


Chrordcon  Hanoniense.  279 


comiti  Hanooiensi  villas,  scilicet  Thienas  in  Hasbanio  et 
Liernuth  '»,  quas  ei  antea  cornes  libère  et  perpetuo  tenendas 
concesserat  S  prorsus  dimisit,  et  ipsis  viUis  omnino  abrenun- 
ciavil,  et  700  marchas  argenti  per  ipsum  imperatorem  duci 

5  Lovaniensi  a  comité  datas,  et  postea  5 00  marchas  per  comi- 
tem  Flandrie  Phiiippum  datas,  comiti  Hanoniensi  reddere 
dux  Lovaniensis  pepigit;  comes  autem  Hanoniensis  homi- 
niam  castri  de  Aenghien  ei  rehabendum  concessit,  de  quo, 
ut  supradictum  est  %  ita  compositum  erat  quod  Englebertus 

10  de  Aenghien,  ipsius  castri  possessor,  nullum  duci  contra 
comitem  Hanoniensem  in  castro  illo  ferret  auxilium,  nec 
comiti  contra  ducem  Recognitum  autem  in  eadem  composi- 
tione  fuit,  quod  dux  Lovaniensis  in  terra  de  Alost  quedam 
feoda  habcbat,  unde  compositum  fuit  quod   fiiius  quilibet 

i5  comitis  Hanoniensis  ^  ea  a  duce  Lovaniensi  in  feodo  teneret. 
Quod  ita  factum  postea  fuit,  sed  comes  Hanoniensis  ipsius 
hominii  justiciam  et  servicium  et  partem  de  Geralmont, 
quam  ipse  dux  ex  parte  uxoris  sue  pro  allodio  reclamabat, 
a  duce  in  vadio  accepit.  Ibidem  dominus  imperator  effecit, 

20  quod  dux  Lovaniensis  Lothario  Leodiensi  electo  hominium 
et  fidelitatem  fecit,  et  fratrem  suum  Albertum,  jam  in  epis- 
copum  consecratum,  abjuravit. 

a.  Arndt  :  Lerunt. 


*  Cfr.  §  150,  où  il  est  fait  mention  également  des  700  marcs  dus  par  le 
25    comte  de  Hainaut.   Quant  aux  500  marcs,  ils  avaient  été  promis   par 
Philippe  d'Alsace  en  compensation  des  dommages  causés  au  duc  en  1189 
(cfr.  §  157). 
'  §  178. 

3  Le  comte  de  Hainaut,  prince  de  l'Empire,  ne  pouvait  comme  tel 
3o  prêter  serment  au  duc  de  Brabant;  on  imagine  donc  un  arrangement 
d'après  lequel  le  fils  du  comte  recevrait  les  fiefs  que  le  duc  possédait  dans 
le  pays  d' Alost,  mais  le  comte  reprit  lui-même  en  gage  (ce  qui  n'était  pas 
un  hommage)  la  justice,  les  services  de  ces  fiefs  et  la  partie  de  Grammont 
que  Henri  I«^  avait  réclamés  comme  dot  de  sa  femme  Mathilde,  fille  de 
35    Mathieu  de  Flandre;  cfr.  P'icker,  i^om  Hccrschilde,  p.  121. 


1192 


8o  Gisleberti 


1192         [193]  Albertus  autem  '  Remis  morabatur  ""  et  imperium 
intrare  formidabat.  Intérim  autem  surrexerunt  quidam  viri 
iniqui  de  Theutonia,  et  Remis  venientes  et  ibi  m.orantes  se 
exules  esse  dicebant,  qui  in   mortem  Alberti   laborabant. 
Albertus  autem,  homo  pius  et  liberalis,  iliorum  ficto  dolori     5 
compa tiens,  eos  seeum  in  cibariis  suis  sepius  colligebat  et  eos 
admodum  honorabat.   lili  autem  querentes  et  tempus  et 
locum,  ut  Albertum  occiderent,  quadam  die  finxerunt  se  ad 
patriam  suam  regressuros,  qui  cum  accepta  ab  hominibus 
24  nov.    Remensibus  quos  noverant  licentia,  civitatem  egressi  sunt  ^;    10 
quos  ut  magis  honoraret  Albertus  episcopus,  ascenso  equo 
cum  eis,  assumpto  secum  uno  clerico  et  uno  milite,  in  cam- 
pum   exiit.   Quem  illi  proditorie  interfecerunf*,  suumque 
equum  secum  deduxerunt  et  in  Theutoniam  reversi  sunt. 
Albertus  autem  de  cujus  morte  tali  dolendum  est,  in  majori   iS 
ecclesia  Béate  Marie  Remis  mense  Decembri  sepultus  est; 
cujus    mors    ex    instinctu    domini    imperatoris    et  domini 
Lotharii  Leodiensis  electi  et  fratris  ejus  comitis  de  Hostada 
processisse  dicebatur.   Lotharius  autem  Coionie  in  majori 
ecclesia,  tactis  sacrosanctis,  juravit  se  mortis  hujus  nescium   ao 
et  totius  hujus  culpe  immunem  ;  quod  tamen  sibi  nichil  pro- 
ficiebat.   Ipse   autem   Lotharius  veniens    Hoyum  ^,   comiti 
Fiandrensi  et  Hanoniensi  et  marchioni  Namurcensi  manda- 

26  déc.    vit,  ut  ad  se  accederet,  qui  ad  cum  venit  secunda  die  natalis 

27  déc.    Domini.  Tercia  autem  die  ibidem  coram  comité  Fiandrensi  a*) 

et  Hanoniensi  et  marchione  Namurcensi  et  coram  Gerardo 
comité  de  Loz  multisque  aliis  tam  clericis  quam  laycis 
juravit  idem  quod  Colonie  et  Leodii  super  innocentia  sua 
juraverat.  Deinde  ipsum  comitem  Hanoniensem  tamquam 
fidelem  suum  monuit,  ut  eum  juvaret  contra  ducem  Lova-  3f> 
nicnsem,  qui  ei  hominium  et  fidelitatem  fecerat,  tune  autem. 


'  Guise,  XVIII,  59  =  §§  i93-i97- 

2  Le  séjour  de  Reims  est  longuement  décrit  dans  la  Vita  Alberti. 

?  ToECHE,  228  et  suiv. 

4  Cfr.  Vita  Alberti,  SS.,  XXV,  162-164.  35 

5  Huv. 


Chronicon  Hanoniense.  281 


contetnpto  hominio  et  fidelitate  postposita,  ei  inimicabatur,      1192 
et  ab  eo  mortem  fratris  sui  requirebat. 

[1941  Cornes  autem,  audientibus  universis  tam  clericis 
quam  laycis,  ipsi  Lothario  auxilium  tamquam  domino  suo 
5  promisit,  ita,  inquam,  quod  si  dux  Lovaniensis  in  episcopa- 
tum  insurgeret,  et  ipse  Lotharius  contra  ducem  exercitum 
suum  commoveret,  ipse  cornes  cum  viribus  suis  et  episcopa- 
tum  et  dominum  suum  contra  ducem  juvaret.  Consiiium 
autem  dédit  comes  domino  Lothario,  ut  in  castris  suis  mora- 

10  retur  et  ibi  securus  se  haberet,  donec  videret  quid  dux 
Lovaniensis  contra  eum  facere  intenderet,  et  missis  nunciis, 
viris  discretis,  ad  dominum  imperatorem,  ejus  consiiium 
exspectaret,  que  quidem  omnia  sic  et  facere  et  sustinere  ipse 
Lotharius  comiti  promisit.  Quarta  autem  die  natalis  Domini    28  déc. 

i5  dominus  comes  cum  duce  Lovaniensi  ad  peticionem  ipsius 
ducis  in  Hasbanio  coUoquium  habuit.  Ibi  dux  comitem  tam- 
quam propinquum  et  consanguineum  suum  '  districtius 
monuit,  ut  in  morte  fratris  sui  vindicanda  eum  juvaret.  Unde 
comes  respondit,  quod  ipse  paratus  erat  eum  juvare,  salva 

20  fidehtate  dominorum  suorum.  Dicebat  autem  dux,  quod 
episcopatui  Leodiensi  nuUum  malum  inferre  volebat,  sed 
dominum  Lotharium  inimicum  suum  mortalem  esse  dicebat. 
Comes  autem  a  coUoquio  illo  recedens,  domino  Lothario  per 
suos  fidèles  et  per  fidèles  ipsius  Lotharii  mandavit  ut  in 

35  castris  suis  moraretur,  quousque  videret  ad  quem  finem  res 
ista  deveniret,  et  consiiium  domini  imperatoris  haberet;  si 
autem  in  terra  Leodiensi  pro  duce  Lovaniensi  morari  time- 
ret,  in  Hanoniam  veniret  et  ibi  securius  maneret.  Lotharius 
autem  pusillanimis,  mutato  proposito,  cum  paucis  tam  nocte 

3o  quam  die  quasi  fugiendo  secessit  in  Theutoniam,  et  usque  ad 
dominum  imperatorem  pervenit,  qui  eciam  dominus  impe- 
rator  in  his  molliter  se  habebat.  Cui  eciam  domino  impera- 


I  Ce  cousinage  remonte  à  Yolande  de  (xueldre,  femme  de  Baudouin  III 
de  Hainaut,  dont  la  sœur  Jutta  avait  épousé  Waleran  Payen,  grand-père 
35    de  Marguerite,  mère  elle-même  de  Henri  I",  duc  de  Brabant. 


282  Gisleberti 


1193     tori  dux  Lovaniensis  tt  dux  de  Lemborch,  avunculus  ejus, 
mortem  fratris  sui  Alberti  imputabant,  qui  eciam  cum  Hen- 
rico,  duce  Saxonum  dicto  ',  illius   ducis  quem    dominus 
imperator  exheredavit  filio,  confederati  sunt  contr'a  domi- 
num  imperatorem,  et  cum  eis  dominus  Conrardus  Magun- 
tiensis  archiepiscopus,  homo  melancolicus,  et  Bertholdus  % 
dux  Ciringhiorum,  multique  alii  principes  et  alii  nobiles; 
quos  tamen  omnes  dominus  imperator  ad  voluntatem  suam 
reduxit,  ita  quod  nullus  eorum  in  pace  cum  domino  impe- 
ratore  facienda  consilinm  sociorum  suorum  expectabat.  Ex   10 
vanis  autem  suggestionibus  ducis  de  Lemborch,  avunculi 
sui,  dux  Lovaniensis  per  se  et  per  suos  complices  dominum 
Henricum  imperatorem  ab  imperio  et  dignitate  deponere 
putabat  ^  et  se  imperatorem  fieri  sperabat;  quod  quidem 
ipsi  duces  domino  pape  Celestino  insinua verunt,  et  per  nun-   \b 
oies  ei  confederati  sunt.  Ipse  enim  papa  Celestinus  rancorem 
nimium  tune  temporis  contra  ipsum  imperatorem  conce- 
perat. 

[195]  Post  natale  vero  Domini  dux  Lovaniensis  cum  duce 
de  Lemborch,  avunculo  suo,  et  multis  hominibus  tam  comi-   20 
tibus  quam  consanguineis  suis  terram  comitis  de  Hostada 
invasit,  et  omnia  castra  sua,  excepto  Ara  *  Castro  fortissimo, 
ei  abstulit  et  totam  terram  in  vindictam  fratris  sui  devasta- 


»  Henri  le  Jeune,  fils  de  Henri  le  Lion,  qu'on  appelait  toujours  le  duc 
des  Saxons.  3^ 

2  BertholdV(i  186-1 218),  fils  de  Berthold  IV  (cfr.  §  109,  p.  161,  n.  3). 

3  Cfr.  ToECHE,  244. 

4  Otton  d'Ahr  (Altenahr.  Prov.  rhén.,  Cologne)  avait  épousé,  en  1147, 
l'héritière  du  comté  de  Hochstaden;  depuis  lors,  les  deux  comtés  furent 
fusionnés.  Ahr  semble  trop  éloigné  du  Brabant  pour  que  Henri  l"^  pût  3o 
rien  entreprendre  contre  ce  château-fort  :  mais  le  duc  avait  pour  alliés 
non  seulement  le  duc  de  Limbourg,  mais  encore  d'autres  comtes  sans 
doute  mieux  en  état  de  faire  campagne  dans  la  vallée  de  l'Ahr.  Ménil- 
glaise  (II,  57)  a  cru  qu'il  s'agissait  de  Haren,  près  de  Maestricht. 


Chronicon  Hanoniense.  283 


vit.  Unde  castrum  Dalehem '^  '  Vyalerannus,  ducis  de  Lem-  1192 
borch  filius,  sibi  per  aliquot  tempus  retinuit.  Hec  autem 
omnia  satis  leviter  et  occupare  et  dévasta re  potuerunt,  cura 
nemo  eis  resistebat;  que  quidem  omnia  demum  ipse  cornes 
3  de  Hostada,  facta  pace  cum  duce  de  Lemborch  et  duce 
Lovaniensi,  recuperavit,  mediante  quidem  pecunia. 

[196]  Ex  clamore  autem  super  morte  Alberti  episcopi  ad 
dominum  papam  Celestinum  delato,  dominus  Lotharius 
excommunicatus  fuit,  et  ejus  bona  omnia,  scilicet  prepositura 

10  Bonnensis  et  alie  multe  quas  habebat  aliis  personis  collata 
sunt.  Lothanus  autem  excommunicationem  diucius  sus- 
tinerc  nolcns,  ad  curiam  Romanam  transivit,  ut  absolveretur 
et  ut  vel  episcopatum  Leodiensem  vel  alia  bona  retineret. 
Quem  dominus  papa  absoivere  noluit,  quousque  ille  juravit, 

i5  quod  arbitrio  domini  pape  prorsus  staret.  Arbitrium  autem 
domini  pape  fuit,  quod  ille  episcopatui  Leodiensi  et  omnibus 
bonis  suis  que  habuerat  abrenunciavit  et  abjuravit.  Sola 
autem  prepositura  in  Confluentia  ei  a  domino  papa  dimissa 
est.  Injunctum  est  eciam  ei,  ut  ulterius  ad  ordines  vel  aliquam 

20  dignitatcm  promoveri  non  possit.  Sicque  confusus  ex  crude- 
lissimo  domini  pape  arbitrio  ad  terram  nativitatis  sue  rever- 
sus  est.  Tune  temporis  sedes  Ueodiensis  vacabat,  cum  multi 
ad  illam  anhelarent. 

[197]  Eodem  anno  ^  inter  natale  Domini  et  quadragesi-      1193 
2b   mam  Philippus  rex  Francorum  in  régis  Anglorum  terram    Avant 
insurrcxit  et  quedam  castra  occupavit.  Unde  ei  a  quibusdam  ^^  ^°  ^^^'"• 

a.  A.  A^,  Arndt  et  tous  les  éditeurs  :  Dolehain. 


'  Tous  les  éditeurs  disent  Dolhain-Limbourg.  C'est  Ualhem.  à  i6  kilo- 
mètres au  nord-est  de  Liège;  les  comtes  de  Hochstaden  tenaient  ce 
^o  château  en  fief  des  ducs  de  Brabant  (cfr.  Eknst,  Histoire  du  Limbourg.  V, 
211  et  suiv.).  Dalhem  est  généralement  appelé  Dalehew  dans  les  chro- 
niques et  dans  les  actes,  mais  quelquefois  Dolelun  et  Do/en,  forme  romane. 
Dolhain,  au  pied  de  Limbourg,  n'a  jamais  eu  de  château. 

2  Sigcb.  Cojit.  Aguic  j  SS  ,  VI,  430;  A?in.  Colon.,  317. 


284  Gisleberti 


1 193  proditoribus  castrum  Gisors,  quod  pre  ceteris  affectabat,  red- 
ditumfuit.  Dum  rex  in  partibus  Jherosolimitanis  moraretur, 
frater  ejusdem  régis  Anglorum  Johannes,  qui  Sineterra  dice- 
batur,  fratri  suo  et  domino  absenti  regnum  et  omnia  bona 
ejus  auferre  moliebatur.  S 

[198]  Anne  Domini  119^  ^  Richardus  rex  Anglorum  a  par- 

tibus  Jherosolimitanis  rediens,  ventis  sibi  contrariis,  in  ter- 

(1192-     ram  ducis  Austrie  '  applicuit  ^  quem  dux  Austrie  cepit  et 

(21  déc.;  captum  domino  imperatori  presentavit  \  ea  conditione  ut 

proprii  corporis  malum  non  pateretur,  sed  ad  redemptionem   «o 
compeili    posset.   Qui   demum   rex   Anglie   erga  dominum 
in-.peratorem  se  in  pecunia  redemit^  et  ipsi  imperatori  dono 
100  milia  marchas  argenti  magno  pondo,  et  duci  Austrie 
5o  milia  marchas  dédit,  et  domino  imperatori  in  auxilium 
exercitus  sui  in  Apuliam  galeas  cum  hominibus  ad  illas  suf-    i3 
ficientibus  promisit,  et  pro  promissis  et  amiciciis  inter  eos 
firmandis  et  tenendis  ipse  rex  Anglie   domino  imperatori 
multorum  nobilium  hominum  suorum  filios  dédit  obsides; 
inter  quos  quidem    pucros   cum   filius    domini   Rogeri   de 
Thoenio  ^,  consanguinei  comitis  Hanoniensis,  in  curru  dedu-   20 
ceretur,  quatuor  tantummodo  annos  habens,  et  per  Hano- 
niam  transiret,  dominus  comes  eum  relinuit  et  Melbodii  in 
claustro  eum  honorifice  fecit  conservari,  dominoque  impe- 
ratori mandavit,  quod  hune  obsidem  sibi  fideliter  servaret. 
Cum  autem  ipse  rex  Angiie,  finitis  omnibus  erga  dominum   25 
imperatorem,  ad  propria  reverteretur,  ipse  in  transitu  suo 


>  Guise,  XVlll,  60  =  §§  198-200. 

2  Léopold  V  d'Autriche,  f  31  décembre  1194. 

3  Dans  le  voisinage  d'Aquilée,  cfr.  Toeche,  258. 

4  A  Ratisbonne  le  6  janvier  1193  (Toeche,  261)  et  à  Spire  le  25  mars    3( 
1193  {Ibid..  268). 

5  Cfr.  Toeche,  565. 

^'  ("fr.  §  28,  p.  48,  n.  I.  Le  seigneur  de  Tosny  était  vassal  normand  du 
roi  d'Angleterre. 


Chronicon  Hanoniense ,  285 


Coloniensi  archiepiscopo  '  et  Symoni  Leodiensi  electo  '  et 
duci  Lovaniensi  et  duci  de  Lemborch  feoda  in  argento 
annuatim  persolvenda  dédit,  et  insuper  duci  Lovaniensi 
quandam   terram   in    Anglia,  quam  Matheus  cornes  Bolo- 

5  niensis,  pater  uxoris  sue,  reclamaverat,  in  feodo  reddidit. 
ipsique  duci  contra  coinitem  Flandrie  et  Hanonie  et  mar- 
chionem  Namurcensem  auxilium  promisit,  et  omnes  infco- 
dati  ab  eo  auxilium  ei  promiserunt  contra  regem  Francoruni. 
ita  quod  saitem  tantam  comiti  Flandrie  et  Hanoniensi  guer- 

o  ram  facerent,  quod  cornes  nequaquam  domino  régi  Francie 
auxilium  ferre  posset.  Conventiones  tamen  eorum  in  nuUa 
parte  fuerunt  observate;  nec  mirum,  cum  rex  Anglie  nemini 
umquam  vel  fidem  vel  pactum  servasset.  nec  omnes  illi 
nominati,  cum  quibus  fedus  firmaverat,  conventiones  suas 

5  observare  consuevissent. 

[199]  Eodem  vero  anno,  dum  rex  Anglie  apud  dominum 
imperatorem  captivus  moraretur,  dominus  rex  Francorum 
Rothomagum  obsedit  civitatem;  cum  quo  fuit  Balduinus 
comes  Flandrensis  et  Hanoniensis  et  marchio  Namurcensis 

!(.  cum  multis  militibus  et  in  propriis  expensis,  sed  nichil  pro- 
fecerunt,  attamen  castra  multa  et  fortia  et  magna  occupave- 
runt  et  terram  in  multis  locis  devastaverunt.  In  obsidione 
illa  Balduinus  comes  Flandrensis  et  Hanoniensis  per  con- 
silium    domini    régis    conventiones    matrimoniorum    cum 

ô  comité  de  Nivernis  ^  firmavit,  ita,  inquam,  quod  ipse  comes 
Nivernensis  filiam  comitis  Yolendem  haberet  uxorem, 
Philippus  vero,  comitis  filius,  filiam  comitis  Nivernensis, 


1  Adolphe  d' Aliéna,  1193-1205. 

2  Simon,   fils  de  Henri  III  de  Limbourg,  élu,  mais  non  consacré; 
3o   cfr.  §  202. 

?  Le  traité  entre  Pierre,  comte  de  Nevers,  ei  Baudouin  V,  a  été  publié 
dans  les  Bulletins  de  Li  Commission  d'Histoire,  3®  série,  V,  49.  Duvivier 
{Chartes  inédites,  n"  80)  donne  la  confirmation  de  cette  convention  par 
Philippe  I*"",  roi  de  France.  D'après  ces  conventions,  Pierre  de  Nevers 
3b  s'engageait  à  remettre  à  Philippe  le  comté  de  Trmnerre  et  les  terres  du 
Nivernais  que  la  comtesse  de  Saint-Quentin  (ÉléonoTe  de  Vermandois. 


1193 


86  Gisleherti 


1193  quinque  annos  habentem,  quando  ad  annos  nubiles  perve- 
niret,  uxorem  haberet,  et  pro  ea  comitatum  de  Turnurra 
possideret,  post  decessam  vero  ipsius  comitis.  totam  terram 
Nivernensem  haberet,  quam  ipse  comes  ex  parte  uxoris 
quam  habaerat  tenebat.  Sciendum  est  autem,  quod  comes  ? 
ille  filiusfuit  Pétri  '  deCartenai,  militis  probi,  régis  Francie 
patrui  '^  ^  cui  ^  ipse  dominus  rex  Philippus  puellam,  que 
comitatum  Nivernensem  jure  hercditario  tenebat,  dédit 
uxorem  de  qua  ille  solam  habuit  filiam.  Deinde  ejus  uxor 
mortua  est.  Concessum  autem  erat  eidem  comiti,  quod  dum  «o 
viveret  totam  terram  possideret.  Matrimonium  autem  illud* 

24  juin   eodem  anno  apud  Suessionem  civitatem  infra  octavas  sancti 

i"  juill.  johannis  celebratum  fuit,  et  conventiones  super  matrimonio 

Philippi  et  parvule  tilie  ipsius  comitis  ^  ibidem  a  multis  nobi- 

a.  Arndt  :  patrui,  cui. .  .  iî> 


veuve  [en  1 168]  de  Guillaume  IV  de  Ne  vers)  avait  reçus  en  dot.  Philippe, 
de  son  côté,  promettait  à  sa  fiancée  la  moitié  du  Namurois.  à  l'exception 
de  Namur  et  de  Bouvines.  Au  comte  de  Nevers,  Baudouin  V,  à  la  célé- 
bration du  mariage  d'Yolande,  devait  remettre  500  livrées  de  terre  à 
Roulers  et  Deynze,  et,  après  la  consommation,  500  autres  livrées  soit  à  20 
Bailleul  et  Orchies,  soit  à  Thourout  et  Harlebeke. 

'  Guillaume  V,  comte  de  Nevers,  fils  de  Gui  (1168-1175),  était  mort 
en  1181  :  sa  sœur  Agnès  avait  hérité  des  comtés  de  Nevers  et  d'Auxerre; 
le  comté  de  Tonnerre,  acquis  dans  la  première  moitié  du  XIP  siècle  par 
Guillaume  II  de  Nevers  (1089-1 147),  était  demeuré,  à  titre  de  douaire,  à  25 
Mahaut,  mère  de  Guillaume  V  et  d'Agnès.  Agnès  avait  épousé  en  11 84 
Pierre  de  Courtenay,  fils  de  Pierre  et  petit-fils  de  Louis  VI  le  Gros;  elle 
mourut  en  1192  Leur  fille  Mahaut  fut,  en  1193,  fiancée  à  Philippe, 
second  fils  de  Baudouin  V  ;  on  lui  promettait  dès  lors  le  comté  de  Ton- 
nerre. De  son  côté,  Pierre  de  Courtenay  épousait  Yolande  de  Hainaut,  'io 
qui,  dès  1181,  avait  été  fiancée  à  Henri  II  de  (Champagne  (§§  97  et  123). 
On  a  vu  que  ce  mariage  n'eut  pas  lieu,  et  que  Henri  II,  fiancé  en  1187  à 
Ermesinde  de  Luxembourg  (§  129),  prit  définitivement  pour  femme 
Isabelle,  veuve  du  marquis  de  Montferrat  (§  172,  p.  255,  n.  2). 

2  Patrui.  Pierre  de  Courtenay,  le  père,  était  frère  de  Louis  VII  et    35 
oncle  de  Philippe- Auguste. 

y  Cui  se  rapporte  au  fils  et  non  au  père. 

4  Le  mariage  de  Pierre  de  Nevers  avec  Yolande. 

î'  Le  mariage  de  Philippe  de  Hainaut  avec  Mahaut  de  Nevers. 


Chf^onicon  Hanoniense,  287 


iibus  jurate  fuerunt.  Deinde  Philippus  cuin  sorore  "^  sua  in      1193 
terram  Nivernensem  transivit,  et  ibi  ab  aliis  nobilibus  et 
militibus  et  burgensibus  fidelitates  accepit. 

[200]  Eodem  anno,  mense  Junio  ^  '  dux  Lovaniensis  et  dux  Juin 
5  de  Lemborch,  inconsultis  et  omnino  nescientibus  complicibus 
suis,  qui  cum  eis  contra  dominum  imperatorem  juraverant, 
cum  ipso  domino  imperatore  pacem  et  concordiam  firma- 
verunt  super  controversia  et  rancore,  quem  contra  ipsum 
dominum  imperatorem  pro  morte  domini  Alberti  episcopi 
10  habebant. 

[201]  Eodem  anno  ^  miles  quidam  probus,  Rogerus  de 
Warcoin  ^,  filius  Rogeri  castellani  de  Curtraco,  adversus 
comitem  Flandrensem  et  Hanoniensem  quedam  in  Flandria 
reclamabat,  super  quibus  cum  ei  justiciam  comes  offerret, 

i5  ipse  justiciam  prosequi  contempsit,  comitique  dedecus  et  suis 
hominibus  dampna  inferre  cepit.  Comes  vero  sustinebat  ut 
ille,  habito  meliori  consilio,  dedecus  illatum  emendaret  et 
dampna  restitueret;  illius  autem  semper  creverunt  maleficia. 
Unde  comes,  congregato  exercitu,  firmitatem  Warcoin  suc- 

20  cendit  et  omnia  illius  bona  devastavit.  Ille  autem  per  Flan- 
driam  et  Brabanciam  cum  paucis  occulte  equitans,  homines 
comitis  spoliabat  rébus  suis  et  eis  multa  dampna  faciebat. 

[202]   Eodem  anno  quidam   Leodienses  canonici   mense 

Octobri,  exclusis  omnibus  illis  qui  domino  Lothario  fidelita-     Oct 

23   tem  fecerant,  dicentes  eos  esse  excommunicatos,  Symonem, 

filium  ducis  de  Lemborch,  subdyaconum,  16  annos  haben- 

tem,  tam  scientia  quam  etate  minorem,  in  episcopum  elege- 

a.  Giiisc  :  uxore.  —  b.  A,  A^,  Arndt  :  Julio. 


'  Cfr.  ToECHE.  556  :  à  Coblence,  en  juin  1193. 
3o       '  Guise,  XVIII,  61  =  §§  201-203. 

?  Warcoing,  sur  la  rive  gauche  de  l'Escaut,  dans  le  comté  de  Flandre 
(Hainaut,  Tournai,  rempleuve). 


88  Gisleberti 


1193 


runt,  quem  dominoimperatori  Aquis  palatio  presentaverunt  S 
qui  illuc  cum  paucis  venerat  insipienter;  et  illi  duces  qui  m 
partibus  mis  vires  magnas  habebant,  illuc  cum  mullis  ad 
ipsum   accesserunt.   Rex  autem  Anglorum  nundum  suâm 
redemptionem   persolverat   ^   unde  argentum  per  terram     5 
illorum d ucum  transire  oportebat.  Dominus  autem  imperator 
timens  vires  ducum  illorum,  et  cupiens  argenti  sui  securum 
transitum,  Symoni  electo  gratiam  suam  inclinavit  et  eum 
regalibus    investivit,   contradicentibus    Alberto    de    Retest 
majore  preposito  et  archidyacono  et  Alberto  de  Cuch  archi-   lo 
dyacono,  Ottone  de  Falconis  Monte  archidyacono,  Hugone 
de   Petreponte  archidyacono  multisque   Leodiensis  ecclesie 
canonicis  \  Symon  autem  electus  pro  gratia  domini  impe- 
ratoris  habenda  *  partem  suam,  quam  in  Trajecto  de  jure 
episcopali  habebat,  scilicet  medietatem,  et  viUam  Berthehem    «^ 
prope  Wormaciam,  quam  dominus  imperator  in  vadio  a 
domino  Radulpho  Leodiensi  episcopo  acceperat  ^  in  pro- 
prietatem  habendas  concessit.  Castrum  quoque  episcopatus 
proprium  Duras  '  duci   Lovaniensi  et   quasdam  villarum 
advocatias  dédit  in  feodo,  et  dux  Lovaniensis  Gerardo  de  20 
Loz  comiti  ipsum  castrum  in  feodo  concessit,   quod  ipse 
cornes  jam  tune  tenebat,  quia  illud  ipse  comes  de  Loz  duci 


^  Ann.  Lamh.  Parvi,  SS.,  XVI,  650. 

2  Cfr.  §  198. 

3  Sur  les  dignitaires  du  chapitre  de  Saint-Lambert,  voir  le  travail  de    25 
M.  de  Marneffe,  Analectes  pour  servir  à  l'histoire  ecclésiastique,  XXV,  433 

et  suiv.,  et  notamment  pour  l'année  1193,  la  page  459- 

4  Simon  abandonne  à  l'empereur  la  moitié  des  droits  qu'il  avait  à 
Maestricht  et  à  Bechtheim,  près  de  Worms;  ce  dernier  bien  appartenait 
déjà  à  l'église  Saint-Lambert  au  Xl^  siècle  {Cartul.  de  Saint-Lambert,  I,    3o 
34),  et  même  au  IX«  siècle  (Kurth,  Chartes  de  Saint-Hubert,  6). 

5  On  ignore  en  quelles  circonstances  cet  engagement  avait  été  pris. 

6  Les  prétentions  de  l'évêque  de  Liège  sur  le  château  de  Duras  parais- 
sent reposer  sur  le  legs  que  Pierre  et  Conon  de  Duras  avaient  d'abord 
fait,  étant  sans  enfant;    mais  ils  l'avaient  ensuite  vendu  à   Henri  de    3) 
Louvain  (§  155). 


Chronicon  Hanoniense.  289 


Lovaniensi  subripuerat.   Wildrico  de  Wallecort  **  ^   castra     1193 
que  proprie  ad  episcopatum  Leodiensem  devenire  debebant, 
que  quidem  sepedictus  Radulphus  episcopus  ci  concesserat 
et  tamen  injuste,   scilicet  Clarum  Montem  et  Rochefort  et 
5  ad^ocatias  de  Dinant  habenda  concessit. 

[203]  Cornes  autem  Flandrensiset  Hanoniensis  et  marchio 
Namurcensis  hominium  episcopatui  Leodiensi  debitum  ipsi 
Symoni  facere  noluit,  quia  nullius  boni  spem  in  eo  habebat; 
pater  etenim  iliius,  Henricus  dux  de  Lemborch,  et  conso- 

10  brinus  ejus,  dux  Lovaniensis  Henricus,  comitem  Hanonien- 
sem,  consanguineum  suum,  semper  odio  gravi  oderant,  et 
ideo  cornes  iDius  promotionem  formidabat,  confidens  in  pro- 
fectu  predictorum  clericorum  Leodiensium,  qui  de  saniore 
parte  capituli  in  curia  Romana  contra  Symonem  intrusum 

i5  laborabant.  Predicti  etenim  clerici  electioni  ejusdem  Symonis 
adversantes,  habito  consensu  et  consilio  domini  imperatoris 
et  suggestione  comitis  Flandrie  et  Hanonie  adhibita,  scilicet 
Albertus  de  Retest  et  Albertus  de  Chue  et  Otto  de  Falconis 
Monte  et  Hugo  de  Petreponte,  Leodiensis  ecclesie  archidya- 

20  coni,  cum  quibusdam  canonicis  curiam  Romanani  adierunt, 
et  contra  electionem  Symonis  laboraverunt  *.  Lotharius 
quoque,  ut  supra  dictum  est,  per  arbitrium  domini  pape 
pauper  et  vilis  factus,  Romanam  curiam  adiit,  ut  aliquam 
misericordiam  a  domino  papa  obtinens,  ad  aliquod  majus 

25  bonum  posset  promoveri  ;  qui  Rome  infirmitate  oppressas, 
mortuus  est. 

[204]  Eodem  anno  ^  tempore  hyemali,  Theodericus  de 
Beverna  *,  castellanus  de  Dicamuda  ^  qui  in  terra  de  Alost 

a.  Arndt  :  Wallaincort. 


3o       '  Wér}'  de  Walcourt  :  cfr,  §  154. 

2  Cfr.  Aegid.  Aure.ïv.,  SS,  XXV,  114. 

3  Guise,  XVIII,  62. 

•♦  Thierry  de  Beveren  (Waes).  Arndt,  262,  a  cru  que  c'était  Biesme,  au 
sud-ouest  de  Namur,  Waes  et  Alost  avaient  été  longtemps  réunis. 
35       5  Dixmude  (Flandre  occidentale,  Furnes,  Dixmude). 

19 


290 


Gislèberti 


1194  contra  comitem  Flandrie  et  Hanonie  jus  reclamabat,  unde 
ipse  dominus  cornes  justiciam  plenariam  ei  offerebat,  ipsum 
dominum  suiim  ligium  diffiduciare  presumpsit,  et  contra 
ipsum  comitem,  Rogero  de  Warcoin,  qui  comiti  et  homini- 
bus  suis  insultus  malignos  faciebat,  et  Willelmo  de  Stinke  **  ',  5 
homini  ligio  comitis,  confederatus,  qui  quidem  pariter  duci 
contra  comitem  Hanoniensem  confederati  sunt,  promittentes 
ei  quod  in  Gandavo  et  Waisa  et  terra  de  Alost  ipsum  in  brevi 
2  février  tempore  dominum  facerent,  et  circiter  purificationem  béate 

Marie  comiti  guerram  moverunt  in  Waisa.  Dux  autem  in   10 
auxilium  illorum  perfidorum  suum  contra  comitem  exer- 
citum  commovit,  et  totam  terram  igné  et  prédis  devastans, 
Theodericus  cum   predictis    sociis    suis    castrum    parvum 
comitis,   scilicet   Ruplemunde  '',   occupavit.    Comes  autem 
Hoilandie  ^,  domini  comitis  Flandrie  et  Hanonie  homo  ligius,    >5 
illis  obligatus  est,  non  tamen  diffiduciato  domino  suo.  Comes 
vero  exercitum  Hanoniensem  contra  ducem  commovit  pau- 
cosque  Flandrenses  in  auxilium  suum  habere  potuit;  quidam 
enim  pro  guerris  a  Theoderico  et  sociis  ejus  motis  terram 
suam  sane  exire  non  poterant,  quidam  vero  ex  suggestione   20 
illorum  fidem  nuUam  domino  suo  servabant.  Comes  autem 
per  suos  Hanonienses  terram  ducis  in  magna  parte  devastavit 
et  Nivellam  usque  ad  muros  succendit.  Inde  Aenghien  veniens 
illud  obsidere  proposuit,  quod  quidem  ei  redditum  fuit,  quia 
Englebertus  dominus  castri  requisitum  a  duce  succursum   ^5 
habere  non  potuit,  unde  dominus  comes  et  muros  et  turrim 
23  févr.-  prostravit  *.  In  hac  quippe  guerra  tempus  quadragesimale 
10  avril  erat.  Dux  autem  Burgundie  ^  qui  Malhildem,  comitis  Flan- 
drie Philippi  relictam,  uxorem  habebat,  in  auxilium  domini 
comitis  venit.   Dominus  quoque  rex  Francorum  milites  in  3o 

a.  A,  A^,  Arndt  :  Scinke;  Guise  :  Sthinke. 


'  Est-ce  Stekene  (Flandre  orientale,  Saint-Nicolas,  Saint-Gilles-Waes). 

2  Rupelmonde  (Flandre  orientale,  Saint-Nicolas,  Tamise). 

3  Thierry  VII,  1190-1203. 

4  Cfr.  p.  265,  17. 

ï  Eudes  III,  duc  de  Bourgogne,  marié  à  Mathilde  de  Portugal  en  1194. 


33 


Chronicon  Hanoniense  291 


suis  propriis  expensis  misit  multosque  homines  équités  et      1194 
pedites  de  Atrebato,  de  Bapalmis,  de  Sancto  Audomaro,  de 
Aria.  Videntes   aulem   Gandavenses  homines  domino  suo 
comiti  vires  magnas  supercrescere,  ad  dominum  comitem  in 

5  auxilium  venire  voluerunt.  Dominas  vero  comes,  quia  sibi 
primo  defuerant,  eorum  auxilium  suscipere  dedignatus  est. 
Coadunatis  igitur  lot  hominibus,  dominus  comes  Nivellam 
obsidere  proposuit,  in  qua  comes  de  Loz,  comitis  Flandrensis 
et  Hanoniensis  consanguineus  et  ducis  Lovaniensis  homo  \ 

10  cum  multis  militibus  et  hominibus  bellicosis  erat.  Comes 
autem  itinere  suo  turrim  de  Feslui  cepit  et  prostravit,  et 
turris  de  Archenna  "  reddita  sibi  fuit;  que  non  prostrata, 
duci  postea  iilesa  in  quadam  pace  facta  fuit  reddita.  Dum 
autem  apud  Archennam  cum  suo  exercitu  magno  pernoctaret 

i5  dominus  comes,  et  in  crastino  Nivelle  tantos  insultus  facere 
proposuisset,  quod  eam  per  vires  exercitus  sui  capere  spe- 
raret,  tanta  supervenit  piuvia,  quod  homines  vei  equi  vix 
sustinere  poterant.  Mirandum  est  autem,  quod  mane  facto 
homines,  tam  domini  régis  Francorum  quam  ipsius  comitis. 

20  tam  milites  quam  alii  pedites  et  équités,  nescitur  quo  ducti 
spiritu,  non  accepta  Hcentia,  ab  exercitu  recesserunt,  ita 
quod  vix  septima  pars  exercitus  cum  domino  comité  reman- 
sit.  Unde  mirabatur  dominus  comes,  mirabantur  quoque 
omnes  cum  eo  rémanentes,  mirabantur  eciam  ipsi  receden- 

25   tes.  Sicque  dominus  comes,  licet  invitus,  retrocessit.  Deinde 
inter  ipsum  et  ducem  et  ejusdem  ducis  adjutores  firmate 
fuerunt  treuge  usque  post  pascha  ^  i^  diebus.  Quod  igitur  24  avril 
dominus  comes  ab  insultibus  Nivelle  inferendis  retrocessit, 
ex  defectu  suorum  hominum  et  auxiiiatorum,  divino  mira- 

3o  culo  meritis  et  precibus  gloriose  virginis  Gertrudis,  ipsius 
fundi  domine,  prevenienti  prorsus  ascribebatur. 


^  Il  était  vassal  du  duc  pour  le  château  de  Duras  (cfr.  §  202). 
2  Feluy  et  Arquennes,   dans  l'ancien   Brabant  (Hainaut,  Charleroi, 
Seneflfe). 
33       3  Pâques,  le  10  avril  ii94« 


2Û2  Gisleberti 


t5  août 
Mai 


1194  [205]  Anno  vero  Domini  1194%  dominas  Henricus  impe- 
rator  usqiie  ad  Sanctum  Trudonem  pervenit%  ubi  et  domi- 
num  comitem  Flandrensem  et  Hanoniensem  et  marchionem 
Namurcensem  et  Henricum  ducem  Lovaniensem  ad  se  venire 
fecit.  et  inter  eos  super  pace  facienda  vel  treugis  longis  5 
faciendis  vel  firmandis  plurimum  laboravit,  sed  nichil  pro- 
fecit.  Attamen  treuge  demum  inter  eos  usque  in  assumptione 
béate  Marie  firmate  fuerunt  \ 

[206]    Eodem   anno,    mense   iVlayo,   domina   Marghareta 
comitissa  in  Flandria  graviter  egrotavit,  que  cum  de  vita   10 
ejus  desperaretur,  Montibus  se  navigio  propter  sanitatem 
aeris  advehi  fecit  ibique  Deo  volente  convaluit. 

[207]  Deinde  mense  Julio  Balduinus  cornes  Montibus 
graviter  egrotavit,  ita  quod  de  vita  ejus  desperabatur; 
attamen  tune  convaluit. 

[208]  Tempore  illo  et  anno,  mense  Julio,  Henricus,  domini 
comitis  junior  filius,  miles  fieri  voluit,  cujus  voluntati  in  hoc 
pater  contrarius  erat.  Ille  autem  a  proposito  nolens  reccdere, 
ad  Rainaldum  comitem  de  Danmartin  et  de  Bolenio  tran- 
sivit,  qui  eum  honorifice  in  militem  ordinavit  \  ao 

[209]  Tempore  illo  homincs  multi  in  Gandavo,  et  potentes 
parentela  et  turribus  fortes,  inter  se  discordabant  et  sepius 
ad  arma  conveniebant;  unde  sepius  multi  occidebantur, 
multi  quoque  vulnerabantur.  Dominus  autem  comes  pro 
pace  inter  eos  reformanda  laborabat;  unde  pars  quedam  in  2S 


Juillet 


'  Guise,  XVIII,  63  =  §§  205-209. 

^  TOECHF,  307.  Henri  était  à  Aix-la-Chapelle  le  18,  le  19,  le  26  avril 
(Stumpf,  4854-4856).  La  Chronique  de  Saint-Trond  ne  fait  pas  mention  de 
la  visite  impériale. 

?  Cfr.  Sigeb.  Cont.  Aquicinct.,  SS.,  VI,  431.  ^° 

4  On  a  vu,  au  §  134,  qu'Albert  de  Louvain,  quoique  clerc,  s'était,  de  la 
même  façon,  malgré  l'opposition  de  son  père,  fait  armer  chevalier  par 
Baudouin  V  de  Hainaut  (en  1187). 


Chronicon  Hanoniense.  293 


voluntate  et  consilio  domini  comitis  manebat,  altéra  vero      1194 
parsejus  voluntati  acquiescere  contempnebat.  Cum  autem 
dominus  cornes  super  hoc,  mense  Julio,  apud  Gandavum    Juillet 
moraretur,  et  ipsi  homines,  présente  cciam  domino  comité, 

5  sepius  ad  arma  conveniebant,  dominus  comes  illinc  recedere 
nolebat,  timens  ne  illi,  qui  sue  voluntati  erant  contrarii,  per 
ducem  Lovaniensem  et  comitem  Hollandensem  et  eorum 
complices  adversus  eum  aliquid  mali  machinarentur.  Dum 
autem  his  contentionibus  pacificandis  dominus  comes  satis 

,0  intentus  esset,  comes  Namurcensis,  qui  nunquam  fidem  vel 
pactum  comiti  Hanoniensi  servaverat,  pcr  vires  quorumdam 
auxiliatorum  suorum  in  comitem  Flandrensem  et  Hanomen- 
sem  et  marchionem  Namurcensem,  nepotem  suum,  cum 
exercitu  insurrexit,  qui  ptr  pecuniam  suam  da!am  Henri- 

,5  cum  ducem  de  Lemborch  et  ejus  filios  Henricum  et  Wale- 
rannum,  milites  probos,  secum  habuit,  qui  dominum  comi- 
tem pro  ipsius  comitis  Namurcensis  guerris  antiquis  oderant. 
Symon  quoque  Leodiensis  electus  in  eodem  fuit  exercitu, 
Albertus  quoque  comes  de  Danborch  et  de  Musau  et  Frede- 

20  ricus  comes  de  Vienna  '  et  Gerardus  comes  Juliacensis  ^ 
multique  milites  de  terra  ducis  LoManiensis.  Istiomnes  nomi- 
nati  auxilium  ducis  Lovaniensis  expectabant,  cujus  treuge  in 
assumptione  béate   Marie   finem  capere  debebant  ^   Cum    15  août 
autem  isti  predicti  terram  Namurcensem  intrarent  et  ad 

a5  obsidionem  Namurci  intenderent,  hoc  domino  comiti  apud 
Gandavum  moranti  se^^ius  significabatur.  Comes  vero  ipsis 
nunciis  ad  se  venientibus  precipiebat,  ut  hoc  nemini  in  par- 
tibus  illis  nisi  sibi  soli  dicerent.  Itaque  dominus  comes  ex 
astutia  casum  illum  apud  se  reconditum  habebat.  Predicti 

3o  autem  domini,  scilicet  dux  de  Lemborch  et  filii  ejus,  sciUcet 


1  Frédéric,  comte  de  Vianden.  Le  comté  de  Vianden  était  un  démem- 
brement de  l'Ardenne. 

2  Gérard  de  Juliers,  frère  du  comte  Guillaume  II,  n'apparaît  dans  les 
chartes  de  Cologne  avec  le  titre  de  comte  qu'en  1198  :  acte  d'Adolphe  I", 

35   archevêque  (Lacomblet,  I,  396)  :  Willelmus  et  Gerardus  comités  Julia- 
censes. 

3  §  205. 


2g4  Gisleberti 


1194      Symon  Leodiensis  electus,    Henricus,   Walerannus,   comes 
Namurcensis  et  Luscemborch,  Albertus  comes  de  Danborch 
et  de  Musau  et  Fredericus  comes  de  Vienna  et  Gerardus  de 
J  uliaco,  cum  exercitu  suo  usque  Novillam  '  prope  Namurcum 
perveneruat    ibique    quamdam     munitionem    parvam    et     5 
debilem  obsederunt,  quam  tandem  ceperunt.  Intérim  autem 
milites  Hanonienses  et  servientes  équités  et  quidam  pedites 
electi  apud    Namurcum   pro  custodia   castri   convenerunt. 
Homines  vero  Gandavenses  voluntati  domini  comitis  con- 
trarii,  ejus  iram  diutius  sustinere  non  valentes,  ejus  mise-   10 
ricordie  se  submiserunt.  Dominus  autem  comes,  acceptis 
bonis  obsidibus  et  in  castro  suo  ibidem  incarceratis  et  omni- 
bus ibidem  ad  suam  voluntatem  peractis,  versus  Namurcum 
contra  hostes  properavit  et  per   Hanoniam  transiens  exer- 
31  juillet  citum  plenarium  post  se  venire  jussit  et  quadam  dominica   i5 
vigilia  sancti  Pétri,  intrante  mense  Augusto,   Namurcum 
venit;  pudensque  quod  illi  terram  suam  intrare  presump- 
serunt,  et  ei  mala  et  dampna  injuste  inferre  non  cessarent, 
non  expectatis  hominibus  suis  invitatis  ad  hoc,  in  crastino 
ler  août  quadam  die  Lune,  die  festo  sancti  Pétri,  cum  paucis  militibus  20 
contra   multos,  cum  paucis   servientibns  equitibus  contra 
multos,  cum  paucis  peditibus  contra  multos  bellavit;  in  quo 
bello  Henricum  ducem  de  Lemborch  et  Henricum  filium  ejus 
viriliter  se  defensantes  cepit,  cum  quibus  eciam  milites  108, 
exceptis  aliis  equitibus  et  peditibus,  capti  fuerunt;  milites  25 
autem  per  quoddam  vivarium  fugientes  circiter  i5  submersi 
fuerunt.  Symon  vero  electus  et  Walerannus  frater  ejus  et 
Henricus  comes  Namurcensis  et  Albertus  comes  de  Danborch 
et   Fredericus  comes   de  Vienna  in   fugam  conversi  sunt. 
Sicque  dominus   comes,   Deo  volente,   obtinuit   victoriam,   3o 
rediensque  Namurcum,  ibidem  ducem  de  Lemborch  et  Hen- 
ricum filium  ejus  captos  custodiri  fecit.  In  bello  autem  illo 
gloriam   et    laudem    probitatis    magnam    Balduinus    filius 
domini  comitis  et  Nicholaus  de   Ruminio  et  Robertus  de 


'  Noville-les-Bois    (Namur,    Namur,    Éghezée),   à    15    kilomètres  au    35 
nord-est  de  Namur. 


Chronicon  Hanoniense,  295 


Wavrin,  Flandrie  senescalcus,  habuerunt.  Ex  altéra  vero  1194 
parte  pre  ceteris  laudem  habuit  Henricus  fiiius  ducis  de 
Lemborch.  In  casu  isto  **  solus  *  '  de  hominibus  domini  co- 
mitis  occisus  est,  qui  tamen  in  obsidione  domus  de  Novilla 
3  a  balista  cecidit.  In  beilo  illo  contra  comitem  Hanoniensem 
erant  milites  400  aut  plures  et  totidem  clientes  équités  et 
pedites  circiter  20  miiia.  Cornes  autem  in  sua  parte  habuit 
milites  160  et  clientes  équités  200  et  pedites  circiter  10  milia. 
Inde  dominus  cornes  terram  comitisdeDanborch  ad  honorem 
10  Musau  pertinentem  igné  concremavit.  Inde  in  Hanoniam 
revertens,  Henricum  ducem  de  Lemborch  in  Castro  suo  de 
Ath^  a  militibus  et  servientibus  detineri  et  custodiri  fecit, 
Henricum  quoque  filium  ejus  in  pede  vulneratum  apud 
Haismoncanoit  custodiri  fecit. 

i3       [210]  Deinde  ""  dominus  comes  eodem  tempore,   scilicet 
mense  Augusto,  in  campis  de  Hal  cum  duce  Lovaniensi  per 
très  dies  colloquium  habuit,  qui  tandem  concordati  sunt,  pace 
inter  eos  firmata  ^.  Theodericus  autem  de  Beverna  extra  pa-   20  août 
cem  ducis  remansit.  Rogerus  vero  de  Warcoin  cum  domino 

20  comité  pacem  antea  fecerat,  relicto  Theoderico.  Eodem  tem- 
pore Willelmus  de  Stinke  '^^  eorum  conjuratus,  a  quodam 
serviente,  qui  eum  oderat,  in  introitu  templi  interfectus  fuit. 


a.  A  :  isto;  Arndt  :  illo.  —  b.  Arndt  :  solus. . .  de  hominibus.  —  c.  Aj 
Arndt  :  Alth;  A^,  Guise  :  Ath.  —  d.  Arndt  :  Scinke. 


25  '  Solus^  c'est-à-dire  :  «  un  seul  des  hommes  ».  Il  n'y  a  pas  de  lacune 
dans  le  manuscrit. 

2  (iuisE,  XVIII,  64  =  §§  210-212. 

3  Reiffenberg,  Monum.,  I,  317.  L'acte  est  daté  du  20  août  1194,  inter 
Lembeke  et  liai;  il  est  confirmé  par  les  bourgeois  d'Anvers,  Bruxelles, 

3o  Louvain,  Nivelles,  Gembloux,  Tirlemont,  Léau,  Lierre,  Jodoigne  d'une 
part,  et  par  ceux  de  Namur,  Thisnes,  Binche,  Le  Quesnoy,  Valenciennes, 
Mons,  Grammont,  Audenarde,  Courtrai,  Ypres,  Bruges  et  Alost  de 
l'autre. 


296 


Gisleberti 


1194      In  pace  autem  comitis  Flandrie  et  Hanonie  et  marchionis 
Namurcensis  et  domini  ducis  Lovaniensis  compositum  fuit  ' 
quod  dux  de  Lemborch  et  filii  sui  in  eadem  pace  firmata  et 
amicitia  manerentet  a  captione  cum  filiis  suis  dux  de  Lem- 
borch super  fidem  suam  per  obsides  recedere  posset.  Cum     5 
autem  aliquis  episcopatum  Leodiensem  de  jure  et  gratia 
domini  pape  obtineret  et  in  episcopum  consecratus  esset,  et 
ille  episcopus  pro  duce  de  Lemborch  et  filiis  suis  se  obsidem 
apud  dominum  comitem  constitueret  pro  pace  tenenda,  dux 
de  Lemborch  et  filius  ejus  Henricus  fide  interposita  iiberi   10 
essent,  et  obsides  sui  apud  dominum  comitem  positi  Iiberi 
redderentur.  Inde  eciam  dux  Lovaniensis  apud  dominum 
comitem  obsidem  se  constituit.  Itaque  dux  de  Lemborch  et 
Henricus  filius  ejus  posuerunt  pro  se  in  captione  domini 
comitis  obsides  pueros  suos  duos,  quorum  unus  ipsius  ducis   i5 
filius  erat,  alter  vero  filius  erat  Waleranni,  filii  ducis. 

[211]  Theodericus  autem  in  Waisa  remanere  non  audens, 
munitionem  suam  de  Beverna  vacuam  reliquit,  quam  domi- 
nas comes  occupavit  et  eam  custodiri  fecit.  Theodericus 
autem  per  comitem  HoUandensem  in  insulis  propc  Flan-  20 
driam  in  Waisam  domino  comiti  quandoque  insultus  facie- 
bat  '.  Per  predictam  itaque  conditionem  Henricus  dux  de 
Lemborch  a  captione  comitis  abire  dimissus  est,  Henricus 
vero  ex  infirmitate  vulneris  in  pede  apud  Haimoncasnoit 
moram  faciebat,  sed  quia  a  quampluribus  asserebatur  quod   35 
comes  super  tam  levi  tantorum  virorum   liberatione  non 
sanum   habuisset   consilium,   ipse   comes   Henricum    apud 
Haimoncasnoit  morantem,   justa  occasione  habita,  diutius 
detinuit,  quia  fratres  sui,  scilicet  Symon  Leodiensis  electus 
et  Walerannus,  hominibus  comitis  mercatoribus  res  suas  3o 
abstulerant,  quas  reddere  nolebant. 


'  Ces  dispositions  ne  sont  pas  énoncées  dans  l'acte  du  20  août. 
2  Le  comte  de  Hollande  faisait  des  incursions  dans  le  pays  de  Waes,  en 
prenant  pour  base  d'opération  les  îles  zélandaises. 


Chronicon  Hanoniense,  297 


[212]  Tempore  illo  clerici  Leodienses  prédictif  qui  contra      1194 
Symonem  Leodiensem  electum  laborabant,  scilicet  Albertus 
de  Retest,  Leodiensis  ecclesie  major  prepositus  et  archidya- 
conus,  domini  comitis  consobrinus,  et  Albertus  de  Cuch  et 

5   Otto  de  Falconis  Monte  et  Hugo  de  Petreponte,  Leodiensis 
ecclesie  archidyaconi,  omnes  domini  comitis  consanguinei, 
peractis  in  curia  Romana  ad  voluntatem  suam  negotiis  suis, 
ad  propria  reversi  sunt  mense  Septembri  ';  quibus  concessa     Sept. 
est  potestas  eligendi  quem  vellent  et  ubi  vellent,  executores- 

10  que  sue  cause  habuerunt  dominum  Willelmum  Remensem 
archiepiscopum.  Romane  ecclesie  cardinalem  %  apostolice 
sedis  legatum,  et  dominum  Johannem  Cameracensem  epis- 
copum  ^  et  dominum  Johannem  Treverensem  archiepisco- 
pum* et  ejus  suffraganeos,  ut  illi  dominum  Symonem  amo- 

i5  nerent,  quatinus  ille  prorsus  cederet,  quod  si  facere  nollet, 
eum  excommunicarent.  Illi  autem  dominum  Symonem, 
super  hoc  satis  ammonitum  nec  cedere  volentem,  excom- 
municaverunt  et  ejus  comphces,  quia  ejus  electio  cassata  est 
a  summo  pontifice,  a  quo  non  electio  sed  violenta  intrusio 

20  dicebatur. 

-  [213]  Eodem  anno,  mense  Septembri,  sepedictus  Baldui-  Sept. 
nus  cornes  Flandrensis  et  Hanoniensis  et  marchio  Namur- 
censis,  quia  insularum  marinarum  homines  sibi  rebellantes 
debitam  ei  reverentiam  et  subjectionem  exhibere  negabant, 
aS  instinctu  comitis  Hollandensis,  qui  insularum  ipsarum  me- 
dietatem^  ab  ipso  comité  in  feodo  ligio  tenebat,  exercitum 
Flandrensem  contra  homines  illos  movit  et  in  eodem  exer- 
citu  quosdam  Haoonienses  secum  habuit;  sed  ventis  sibi 
contrariis,  post  longam   moram  in   litore   factam  transire 


3o        '  SS.,  XVI,  650  {Reijicri  ann.)  :  circa  Augustum. 

2  Guillaume  de  Champagne  avait  été  promu  cardinal  par  Alexandre  III 
en  II 79. 

3  Jean  II  d'Antoing,  1192-1197. 

4  Jean,  1190-1212. 

3S       5  La  moitié  des  îles,  c'est-à-dire  les  îles  méridionales. 


298  Gisleberti 


1194  dubitans,  inde  ad  propria  reversus  est.  Intérim  ejus  uxor 
Margareta  comitissa  in  mansione  sua  prope  Brugas,  que 
Mala  '  dicitur,  graviter  egrotavit. 

[214]  Predicti  Leodienses  canonici  '  de  gratia  summi  pon- 
tificis,  immo  de  jure  agentes,  ad  dominum  comitem  Monti-     5 
bus  accesserunt,  cui  soli  comiti  a  summo  pontifice  totius 
episcopatus  Leodiensis  cura  commissa  erat,  cum  dominus 
papa  in  illo  bonam  circa  jura  ecclesiastica  devotionem  et 
prudentiam  cognosceret,  illiusque  vires  ad  removendos  vio- 
lentorum  insultus,  quibus  Leodiensis  ecclesia  graviter  oppri-   10 
mebatur,  satis  sufficientes  perciperet.  Ipsis  autem  sepedictis 
preposito  et  archidyaconis  et  eorum  sociis  canonicis  Leo- 
diensibus  potestas  eligendi  episcopum  servata  erat.  Unde  de 
consilio  domini  comitis  diem  electioni  aptum  constituerunt 
ii-i8nov.  Namurci  infra  octavas  sancti  Martini;  cui  quidem  eiectioûi   i5 
dominus  comes  pro  morte  comitisse  uxoris  sue  interesse 
non  potuit. 

[215]  Intérim  domina  comitissa  Marghareta  a  seculo  mi- 
15  nov.  gravit,  que  Brugis  in  monasterio  Sancti  Donaciani  sepulta 

fuit  ^,  ubi  ipsa  très  prebendas  sacerdotibus  perpetuo  confe-  ao 
rendas  instituit.  Cuidam  hospitali*  in  Hanonia  in  territorio 
de  Bossuth  centum  solidos  denariorum  Fiandrensis  monete 
in  redditibus  de  Brugis  annuatim  habendos  et  capellano 
ejusdem  loci  attribuendos  perpetuo  assignavit.  Domui  autem 
leprosorum  prope  Haimoncasnoit  centum  solidos  ejusdem  25 
monete  in  eisdem  redditibus  assignavit,  ut  capellanus  loci 
illius  iilos  habeat.  Monasterio  quoque  dominarum  sanctimo- 


'  Maie,  à  Sainte-Croix  (V2  kilomètre  à  l'est  de  Bruges). 

2  Guise,  XVIII,  65  —  §§  214,  215. 

3  Inscription  sépulcrale  dans  Mir.ï;ls,  I,  295;  cfr.  Vinchant,  Annales, 
Append.,  t.  VI,  305. 

4  Ruteau  {Annales  de  Vinchant,  p.  257)  dit  que  c'est  à  la  chapelle  de 
l'hôpital  de  Hanneton  lez-Boussu;  cfr.  l'analyse  de  l'acte  dans  Dom 
Baudry  {Mon.,  VIII,  413). 


3o 


Chronicon  Hanoniense.  299 


nialium  prope  Haimoncasnoit,  quod  Ursinavallis^  dicitur,  1194 
decem  libras  ejusdem  monete  in  eisdem  redditibus  assigna- 
vit,  ut  sacerdos  loci  illius  illas  habeat.  Cui  in  principatu 
Flandrie  successit  filius  ejus  primus  Balduinus  "*.  Sepedictus 
5  autem  cornes  Balduinus,  qui  primo  Hanoniam,  postea  et 
Hanoniam  et  Namurcum,  deinde  et  Flandriam  et  Flanoniam 
et  Namurcum  possederat  et  ea  viriliter  et  prudenter  rexerat, 
defuncta  uxore  sua  nobilissima  Marghareta,  ex  cujus  parte 
Flandriam  jure  hereditario  tenuerat,  in  dominio  comitatus 

10  Hanoniensis  et  marchie  Namurcensis  mansit,  sigilloque  suc 
quod  habuerat  inscriptum  tam  pro  Flandria  quam  Hanonia 
et  Namurco,  sicut  decuit  confracto,  sigillum  quod  habuerat 
secundum,  cui  inscriptio  erat  MARCHIONIS  NAMURCEN- 
SIS ET  COMITIS  HANONIENSIS,  quod  quidem  reposue- 

i5  rat  ^  sibi  reassumpsit  et  illud  usque  in  extremum  diem  vite 
sue  habuit. 

[216]  Predicti  Leodienses  canonici  ^  in  unitate  ecclesie 
consistentes^  pênes  quos  erat  electio  episcopalis,  in  Namurco 
convenerunt,  quia  in  Leodio  vel  Hoyo  vel  aliis  Leodiensis 

20  episcopatus  castris  securus  eis  non  patebat  aditus,  cum 
Symon  de  Lemborch  Leodiensis  intrusus  per  vires  suas 
contra  Deum  et  justiciam  occupasset,  et  ad  monitionem 
summi  pontificis  cedere  nolebat,  cum  per  judices  delegatos 
a  summo  pontifice,  scilicet  per  Treverensem  archiepisco- 

25   pum,  per  Trajectensem  ^  et  Monasteriensem  ^  et  Metensem  ^ 


I  Orsinval  (Nord,  Avesnes,  Quesnoy-Ouest).  Duvivier,  Chartes  iné" 
dites,  n«  89  :  les  dix  livres  sont  prises  de  brevibus  quae  majus  ojfficium 
appelliintur . 

'  Baudouin  IX  de  Flandre. 
3o       ?  Cfr.  §  177. 

4  Guise,  XVIII,  66. 

5  Ménilglaise  traduit  :  unis  à  l'église;  le  sens  paraît  être  qu'ils  veulent 
mettre  fin  au  schisme  et  rétablir  l'unité  de  l'église;  cfr.  §  225. 

•^  Baudouin,  évêque  d'Utrecht,  1178-1196,  fils  de  Thierry  VI  de  Hol- 
35    lande. 

7  Hermann  de  Katzcnellnbogen,  évêque  de  Munster,  1 174-1203. 
^  Bertold,  évêque  de  Metz,  1180-1212. 


f 

3oo  Gisleberti 


1194     et  Cameracensem  episcopos,  continua  in  illum  excommuni 
cationis  sententia  promulgaretur  et  in  illius  fautores.  Unde 
sepedicti  viri  Leodiensis  ecclesie,  non  numéro  sed  merito 
majores,  de  justicia   confidentes,  quibus   comitis  Balduini 
promissum  auxilium  grande  conferebat  solalium,  in  ecclesia 
Sancti  Albani  constituti,  unum  de  sua  societate  virum,  satis 
maturum   prudentemque   et   tam    in    temporalibus    quam 
ecclesiasticis  admodum  eruditum,  Albertum  d^Cuch  dyaco- 
num,    Leodiensis    ecclesie    archidyaconum,    in   episcopum 
[i-i8nov.  Leodiensem  mense  Novembri  infra  octavas  sancti  Martini   10 
elegerunt,  quorum  electio  Symoni  sepedicto  Leodiensi  in- 
truso  suisque  complicibus  nimium    erat    ridiculum.    Qui 
ecclesias  graviter  opprimentes,  mandatis  apostolicis  inobe- 
dientes,  divinam  ulcionem  non  formidantes,  de  viribus  ma- 
jorum,  quibus  orti  erant,  prorsus  confidentes,  sacerdotes,    i5 
monachos  et  cujusque  ordinis  clericos  captos  incarcerabant, 
et  in  vinculis  detentos  et  contumeliis  affectos  ad  redemptio- 
nem  compellebant,   et  in   bonis   ecclesiasticis   quamplures 
archidyaconos,  abbates,  prepositos,  decanos,  canonicos,  pres- 
biteros  destituebant  et  alios  instituebant,  immo  intrudebant.   20 
Cornes  autem  Hanoniensis  et  marchio  Namurcensis  Baldui- 
nus,  sepulta  honorifice  in  Brugis  karissima  uxore  sua  Mar- 
ghareta,  et  dominio  Flandrie  ad  honorem  et  utilitatem  Bal- 
duini filii  sui,  comitis  novi,  ordinato,  ad  dominum  Albertum 
electum  accessit  Namurcum,  et  ibidem  in  monasterio  Sancti   25 
Albani  sub  testimonio   multorum,  tam  clericorum  quam 
nobilium   et    ministerialium»    et   cujuscumque   conditionis 
virorum,  debitum  ligiumque  cum  fidelitate  eidem   electo 
fecit  hominium.  Cui  post  ipsum,  de  ejus  consilio  et  auxilio 
promisso,  multi  tam  nobiles  quam  ministeriales  hominia  et  3o 
fidelitates  exhibuerunt. 

[217]  Sciendum  est  autem  \  quos  labores  et  quantos  ipse 
comes  ad  honorem  Dei  pro  Leodiensis  ecclesie  relevatione 
post  hanc  electionem  sustinuerit  et  sibi  viriliter  totum  onus 


'  Guise,  XVill,  67. 


Chronicon  Hanoniense.  3oi 


assumpserit.  Veniens  etenim  Dynant,  castrum  fortissimum,  1194 
multisque  hominibus  populatum,  homines  illos  ad  hoc 
coegit,  quod  domino  Alberto  novo  electo  fidelitatem  tamquam 
domino  suo  fecerunt;  turrim  autem  castri  saperions  in 
5  manus  ipsius  electi  convertit,  cum  castrum  illud  inexpugna- 
bile  videretur,  et  iilad  vir  nobilis  et  potens  Widricus  de 
Walecourt  custodire  habebat  ^  qui  Symoni  sepedicto  homi- 
nium  et  fidelitatem  fecerat.  Halois  '  autem  castello  in  manus 
eciam  electi  redacto,  hominibus  Hoyensibus  mandavit  domi- 

10  nus  cornes,  ut  dominum  suum  novum  electum  ad  eos  venien- 
tem  in  ipsa  villa  susciperent  eique  debitum  honorem  et  fide- 
litatem exhibèrent,  cum  Symon  sepedictus  castrum  superius 
militibus  multis  et  clientibus  ad  defensionem  sufficientibus 
et  victualibus  munivisset.  Homines  autem  multos  per  dies 

i5  et  in  multis  inducias  a  domino  comité  petebant,  ut  domino 
Symoni  super  fidelitate  illi  prestita  competenter  renunciare 
possent,  cum  ipsi  et  ducis  de  Lemborch  et  ejus  filiorum  et 
eciam  ducis  Lovaniensis  et  comitis  de  Danborch  et  Musau 
vires  formidarent,  et  insultus  illorum  qui  in  castro  superiori 

20  morabantur  continuos  timerent.  Comes  autem  eis  promit- 
tebat  auxilium  et  defensionem  contra  omnes  homines,  si 
dominum  novum  electum  suscipere  vellent.  Post  multa 
autem  quesita  subterfugia  tandem  ipsi  homines,  comitis 
Hanoniensis  potentiam  ubique  terrarum  magnam  cognos- 

a5  centes  et  de  illius  constantia  plurimum  confidentes,  consti- 
tuti  in  loco  inter  Mosam  fluvium  et  Bealfort  ^  castellum, 
juraverunt  quam  plures  illorum  potentiores  quod  si  dominus 
Albertuselectus  Hoyum  veniret,  ipsum  honorifice  susciperent 
et  ei  fidelitatem  facerent  et  in  castro  superiori  obsidendo 

3o  omne  quod  possent  auxilium  facerent.  Dominus  autem 
electus  eis  promisit  auxilium  contra  omnes  homines.  Comes 
autem  Hanoniensis  et  marchio  Namurcensispro  parte  domini 


I  On  a  vu  (§  154)  que  Wéry  de  Walcourt  tenait  l'avouerie  de  Dinant, 
comme  les  comtes  de  Montaigu,  ses  prédécesseurs. 
35       2  Halloy,  à  Braibant,  à  l'est  de  Dinant. 

?  Beaufort  à  Ben-Ahin,  k  5  kilomètres  à  l'ouest  de  Huy.  Les  ruines  du 
château  dominent  la  colline. 


3o2  Gisleherti 


1194     electi  et  sua  eis  juravit,  quod  si  dominus  electus  ab  eis  sus- 
ciperetur  prestitis  ei  fidelitatibus,  ipse  cornes  cum  eis  in  ipsa 
villa  morando,  in  viribus  suis  castrum  superius  obsideret  et 
inde  nequaquam  recederet,  nisi  capto  prius  vel  sibi  reddito 
ipso  Castro,  et  eos  contra  sepedictum  Symonem   et  suos     3 
tueretur.    Unde  mirabantur   universi   audientes    et    adhuc 
mirandum  est,  cum  illud  castrum   contra  vires  vel  eciam 
artes  hominum  inexpugnable   videretur.   Itaque  dominus 
electus  cum  fideli  suo  comité  Hanoniensi  Hoyum  veniens, 
fidelitates  ab  universis  hominibus  Hoyensibus  accepit,  sed    to 
quia  dominus  electus  nuUius  majoris  vel  minoris  auxilium 
habere  poterat  ad  arma,  nisi  illud  per  solumcomitem  Hano- 
niensem  haberet,  ipse  comes,  congregato  undique  exercitu, 
1105      tam  a  Hanonia  quam  a  terra  Namurci,  obsidionem  Castro 

isjanv.  fîrmavit  post  octavas  epiphanie.  In  quo  exercitu  dominus   i^ 
comes  milites  habuit  circiter  5oo  et  servientes  équités  toti- 
dem  et  pedites  homines  40  milia  vel  plures,  qui  omnes  in 
Hoyo  hospitati  sunt  apte,  et  absque  ipsius  ville  gravamine 
vel  alicujus  clamore  ;  nichil  enim  alicui  rapiebant  neminique 
molestiam  inferebant.  Obsessorum  autem  in  Castro  summus   20 
provisor  erat  et  procurator  et  totius  facti  dominium  habebat 
Hellinus  de  Villa  ',  miles  probus,  qui  ex  dominio  Namurcensi 
domino  comiti  Hanoniensi  hominio  obligatus  erat;  sed  quia 
familiaris  et  ministerialis  erat  Leodiensis  ecclesie  '»,  inde  as- 
sumpta  occasione,  cum  multa  pro  custodia  castri  ei  data   25 
essent  et  promissa  *  %  domino  novo  electo,  qui  de  jure  labora- 
bat,  et  comiti  Hanoniensi  contrarius  existebat,  cum  ipse  Hel- 
linus sententie  in  dominum  Symonem  late  et  in  ejus  com- 
plices et  in  omnes,  qui  ei  vel  fidelitate  vel  hominio  alligati 

a.  A  :  ..  .Leodiensis  ecclesie.  Inde  assumpta. . .    —  b.  A,  Arndt  :  pro    3o 
custodia  castri  et  data  essent  et  promissa  domino  novo  electo;  Guise  :  ei 
data  essent  et  promissa. 


1  Probablement   Ville-en-Hesbaye.  (Liège,    Waremme,   Avennes),    à 
15  kilomètres  au  nord-ouest  de  Huy. 

2  Le  texte  d' Arndt  est  inintelligible.  35 


Chronicon  Hanoniense .  3o3 


erant,  denunciationem  sepius  audivisset  \  Comes  equidem      1105 
continues  castro  faciens  insultus,  cum   difficile   sit  Castro 
appropinquare,  tamen  per  artas  vias  in  iabore  nimio  locum 
acquisivit  pro  machina,  que  manghenelius  dicitur  arcus  ", 

5  per  quam  machinam  ipsi  castro  insultus  faciebat,  unde 
obsessorum  quidam  occisi  sunt,  quidam  vulnerati.  Et  cum 
loca  Castro  viciniora  equa  nequaquam  et  ad  sessionem  ma- 
chine, que  petraria  nominatur,  apta  videbantur,  comes  in 
viribus  et  artibus  suorum  petrarie  apparate,  tam  ex  lapidum 

10  structura  quam  ex  terre  admixtione,  locum  ad  hoc  aptum 
composuit.  Ordinata  i^itur  petraria,  quia  divinum  auxilium 
comiti  pro  justicia  laboranti  in  actibus  suis  promptum  erat 
et  paratum,  dux  Lovaniensis  percipiens  comitis  Hanoniensis 
vires  prevalere,    ad   ipsum   comitem    Hoyum   amicabiliter 

i5  accessit,  rogans  comitem,  ut  ipsum  castrum  reciperet  et  illud 
et  Halois  et  Dinant  et  Fossas  et  Tudinium  et  Covinum  ^  con- 
servaret;  ipse  quoque  dux  Lovaniensis  Leodium  et  Trajec- 
tum  et  Tungras  et  Franchiermont*  et  Waremiam'*  ^  ex  parte 
comitis  Hanoniensis  custodiret,  a  quibus  Symonem  et  suos 

20  prorsus  expelleret,  hac  interposita  conditione,  quod  dominus 
Albertus  electus  et  Symon  intrusus  ad  curiam  Romanam 
super  jure  episcopatus  sine  dilatione  proficiscerentur  et  illi 

a.  Arndt  :  Warennam. 


'  Il  dirigeait  les  assiégés,  bien  que  vassal  namurois  du  comte  de 
25  Hainaut,  parce  qu'il  était  ministerialts  de  l'évêque  de  Liège,  et  comme  on 
lui  avait  offert  beaucoup  d'argent  pour  garder  le  château,  il  avait  saisi 
ce  prétexte  et  3e  montrait  hostile  au  nouvel  élu,  Albert  de  Cuyk,  qui 
défendait  le  bon  droit,  et  au  comte  de  Hainaut,  quoi  qu'il  eût  parfaite- 
ment connaissance  de  la  sentence  rendue  contre  Simon. 
3o  ^  Manghenellus  arcus  :  un  mangoneau  lançant  des  traits,  par  opposition 
à  \i, petraria. 

3  Ce  sont  les  châteaux  de  1  cvêque  de  Liège. 

4  Franchimont,  dépendance  de  Theux  (Liège,  Verviers,  Spa). 

5  II  faut  sans  doute  lire    Waremiam  (Waremme).   Sur  cette  forme 
^5    attestée  dès  1229,  voir  Schoonbroodt,  Val-Saint-Lambert,  n»  86;  sur  le 

château  de  Waremme,  cfr.  De  Ryckel,  li.  S.  A.  et  H.  de  Liège,  t.  V. 


3o4  Gisleberti 


1195  eorum,  qui  super  his  in  causa  obtineret  per  sententiam  vel 
gratiam  Romane  curie,  illi  et  Leodium  et  omnia  castra  uni- 
versaque  bona,  ad  episcopatum  Leodiensem  pertinentia, 
libéra  redderentur.  Ejecto  itaque  Symone  ab  omnibus  bonis 
episcopatus,  qui  in  viribus  tôt  et  tantoram  predictorum  5 
principum  et  nobilium  electus  et  a  domino  imperatore 
regalibus  investitus  fuerat,  mirabantur  universi  audientes 
et  videntes,  quod  tantus  nobilis  a  tanto  honoris  culmine 
ejiceretur,  ipseque  et  sui  a  facie  domini  comitis  advenientis 
semper  fugiebant.  *° 

[218]  Tempore  illo  et  anno  %  dum  hec  tractabantur  circa 
episcopatum  Leodiensem,  Constantia  imperatrix  Romano- 
rum,  quam  Salernenses  cives  maie  tradiderant  Tancredo 
régi  %  qui  sibi  Siciliam  injuste  usurpaverat,  a  civibus  Pa- 
normiensibus,  licet  invito  Tancredo,  domino  suo  Henrico  i'> 
Romanorum  imperatori  reddita  est  ^  que  eodem  anno  mense 
Decembri  filium  peperit  *.  Eodemque  anno  ipse  dominus 
imperator  Romanorum  Henricus,  defuncto  Tancredo  \  re- 
gnum  Sicilie  et  ducatum  Apulie  jure  adeptus  est. 

15  février  [219]  Eodem  anno,  tempore  quadragesimali,  dominus  20 
2  avril  Albertus  Leodiensis  electus  et  Symon  Leodiensis  intrusus 
ad  curiam  Romanam  super  lite  episcopatus  iter  arripuerunt. 
Dominus  equidem  Albertus  pro  itineribus  suis  ad  curiam 
Romanam  et  pro  moris  in  illa  factis  et  pro  reditibus  a  curia 
illa  et  pro  ejectione  Symonis  et  suorum  a  castris  Leodiensis  ^5 
episcopatus  et  pro  custodia  castrorum  ipsorum  grandibus 
expensis   factis,  debebat  comiti    Hanoniensi  2450  marchas 


'  Guise,  XVIIl,  68  =  §§  218-220. 
2  Cfr.  §  176  (en  1191). 

?  Constance  fut  libérée  probablement  en  juin  1192  (Toeche,  316)  par    3o 
Tancrède  et  non  i?i7>Tfo  Tancredo. 

4  Frédéric  II,  né  le  26  décembre  1194  à  Jesi,  dans  la  marche  d'Ancone. 

5  Tancrède  était  mort  le  20  février  1194.  Les  données  chronologiques 
de  Gislebert  sont  ici  inexactes. 


Chronicon  Hanoniense.  3o5 


argent!  magno  pondo,  quas  ipse  cornes  a  quibusdam  credi-  1195 
toribus  mutuo  acceperat  sub  gravi  fenore,  eu  jus  fenoris  ipse 
solus  cornes  omne  gravamen  in  solutione  paciebatur,  quod 
fenus  ad  200  marchas  vel  ultra  fuit  computatum,  exceptis 
5  aliis  expensis  magnis,  quas  ipse  cornes  et  ejus  homines  pro 
promotione  domini  Alberti  et  super  ejectione  Symonis  a 
castris  Leodiensis  episcopatus  fecerg^nt. 

[220]  Post  longam  autem  in  curia  Romana  moram  et 
grandium  expensarum  gravamina  dominus  papa  electionem 

10  Symonis  cassavit  et  domni  Alberti  electionem  confirmavit; 
sed  Symonis  nobilitatem  considerans,  ne  ipse  a  tôt  et  tantis 
principibus  procreatus  a  curia  Romana  prorsus  confusus 
recederet,  misericorditer  circa  personam  ejus  agens,  cardi- 
nalem  eum  dominus  papa  fecit.  Qui  cito  post  in  ipsa  curia   i^août 

i5  infirmitate  superveniente  decessit ',  et  quam  plures  de  illius 

societate  et  de  societate  domini  Alberti  ibidem  mortui  sunt. 

.  Dominus  Albertus  graviter  febricitans  reditum  ad  propria 

arripuit  cum  plenitudine  gratie.  Dominus  autem  imperator 

Romanorum  Heoricus,  subjugato  sue  voluntati  de  jure  here- 

20  ditario  Sicilie  regno,  inde  in  Theutoniam  rediit  anno  Domi- 
ni 1195. 

[221]  Eodem  anno  *  Philippus,  comitis  Hanoniensis  filius,    21  mai 
in  festivitate  pentecostes  a  domino  Philippo  rege  Francorum 
honorifice  miles  ordinatus  est. 

25  [222]  Eodem  tempore  et  anno  Henricus,  Henrici  quondam 
ducis  Saxonum  filius,  illius,  inquam,  Henrici,  quem  dominus 
Fredericus  imperator  Romanus  a  ducatu  Saxonie  in  majo- 
ribus  bonis  suis  exhereditaverat,  Conrardi  comitis  palatini 


'  En  1195,  le  i«  août,  d'après  Gilles  d'Orval  (SS.,  XXV,  114),  tandis 
3o    que  Renier  de  Saint- Jacques  met  ses  funérailles  à  cette  date. 
^  Guise,  XVIII,  69  =  §§  221-226. 

20 


3o6  Gisleberti 


[95  Reni  filiam  '  duxit  in  uxorem  in  detrimentum  *  domini  im- 
peratoris  Henrici,  unde  ^  postea  terram  et  bona  ipsius  comi- 
tis  palatini  de  jure  obtinuit  et  gratiam  domini  imperatoris 
sibi  acquisivit. 

[223]  In   diebus  illis  Balduinus  Montensis  castellanus  *,     5 
miles  admodum  sapiens*a  seculo  migra  vit,  qui  ecclesie  Béate 
Waldetrudis  pro  remedio  anime  sue  villam  Offias  ^  quam  a 
domino  comité  Hanoniensi  in  feodo  tenebal,  in  eiemosinam 
assignavil,  ut  in  ipsa  ecclesia  perpetuum  pro  anima  ejus 
celebretur  anniversarium,  ita  quidem  quod  ipsa  villa  hospi-   «o 
tali  Jherosolimitano  a  Montensi  ecclesia  sub  annuo  censu 
20  solidorum  in  festo  sancti  Martini  Montibus  persolven- 
dôrum  concederetur.   Quo  Balduino   defuncto,   filius  ejus 
Henricus   hanc   eiemosinam   per    manum    domini   comitis 
Hanoniensis  sepedicti  et  per  scriptum  et  ipsius  comitis  sigil-   i5 
lum  confirmavit  ^.  Ecclesia  autem  Montensis  hospitali  Jhero- 
solimitano villam  predictam,  sicut  supra  dictum  est,  sub 
annuo  censu  contulit;  super  quo  quidem  censu  plenius  per- 
solvendo,  ad  petitionem  hospitalis,  dominus  comes  Hano- 
niensis apud  Montensem  ecclesiam  obsidem  se  constituit.    20 
Unde  ipsius   hospitalis  fratres  domino  comiti  et  predicto 
castellano  quarundam  missarum  celebrationem  exhibendam 


•  Agnès,  fille  de  Conrad,  nièce  de  Henri  VI. 

2  In  detrimentum  imperatoris,  parce  qu'il  était  sollicité  par  Philippe- 
Auguste  qui  demandait  la  main  d'Agnès.  Sur  ce  mariage  romanesque,    25 
cfr.  ToECHE,  291  et  566.  Pour  échapper  au  roi  de  France,  la  jeune  fille, 
qui  aimait  Henri,  se  réfugia  avec  sa  mère  au  château  de  Stahleck  et  s'y 

fit  marier  la  même  nuit,  sans  aucun  apparat  (entre  le  5  novembre  11 93 
et  le  29  janvier  1194). 

3  Unde,  à  la  suite  de  ce  mariage.  3o 

4  Baudouin  est  cité  comme  châtelain  de  Mons  depuis  1155  (Duvivier, 
Chartes  inédites,  n°  22). 

5  Offies,  dépendance  de  Dimont  (Nord,  Cambrai,  Marcoing). 

<^  Cfr.  Chartes  de  Sainte -Waudru,  I,  n«»  XXII  et  XXIII,  pp.  36  et  39, 
mai  II 95,  et  n«  XXX,  février  1 196.  33 


Chronicon  Hanoniense.  3o7 


perpetuo  promiserunt,  de  quibus  in  subsequentibus  plenîus     1195 
dicemus'. 

[224]  In  diebus  illis  cornes  Hanoniensis,  marchio  Namur- 
censis,  cum   duce   Lovaniensi,   cum  quo   iongas  habuerat 

5  discordias,  pacem  et  fedus  indissolubile  firmavit.  Contigit 
itaque  quod  tempore  eodem,  anno  scilicet  Domini  iiqS,  ipse 
dux  Lovaniensis  contra  ducem  Henricum  de  Lemborch, 
avunculum  suum,  et  contra  comitem  de  Geira  ""  ex  illorum 
excessu  odium  et  rancorem  habuit,  unde  utrinque  ad  guer- 

10  ram  convenerunt^.  Dominus  autem  cornes  Hanoniensis,  mar- 
chio Namurcensis  et  ejus  filius  Balduinus  cornes  Flandrie 
ad  petitionem  ducis  Lovaniensis  ei  auxilium  contra  hostes 
fecerunt  et  in  magnis  viribus  cum  ipso  duce  Lovaniensi 
Trajectum  supra  Mosam  fluvium  transierunt.  Quorum  ad- 

i5  ventum  in  tantis  viribus  hostes  sustinere  dubitantes,  illorum 
misericordie  se  prorsus  submiserunt.  Quibus  peractis  domi- 
nus cornes  Hanoniensis  cum  fiho  suo  BaJduino  comité  Flan- 
drensi,  et  cum  domino  archiepiscopo  Coloniensi  Adulpho  * 
et  Henrico  duce  Lovaniensi  ad  dominum  flenricum  Roma- 

20  norum  imperatorem  profectus  est,  ut  pro  fiho  suo  comité 
Flandrensi  apud  dominum  imperatorem  efficere  mereretur 
ut  filius  ejus  a 'domino  imperatore  quedam  feoda  ^,  que 
comités  Flandrenses  ab  imperatoribus  tenere  soient,  sine 
difficultate   reciperet.    Venientesque    in   Theutoniam   circa 

25  Renum  apud  Argentinam  civitatem,  que  vulgariter  Straze- 
borg  dicitur,  dominum  imperatorem  invenerunt  ^  ibique 
Balduinus  cornes  Flandrensis,  comitis  Hanoniensis  et  mar- 
chionis   Namurcensis  filius,  a  domino   imperatore  débita 


*  Le  chroniqueur  ne  revient  plus  sur  ce  sujet. 
3o       ^  Le  comte  de  Gueldre,  Otton,  mort  vers  1206- 1209. 

3  On  ignore  les  causes  de  ce  conflit  (cfr.  Ernst,  Histoire  du  Limbourg, 
II,  237). 
•»  Adolphe  d'Altena,  1 193-1205. 
5  La  Flandre  impériale. 
35       6  Henri  VI  était  à  Strasbourg  le  13  août  1195  et  le  18  août  (Stumpf, 
4957,  4958). 


3o8  Gisleberti 


1195 


feoda  recepit  et  ei  hominium  cum  fidelitate  debitum  exhi- 
bait: et  cum  in  terra  illa  estivo  tempore  eciam  indigenis 
aeris  et  aquarum  corruptio  nimiam   afferat  infirmitatem, 
Août     tempore  illo  mense  Augusto  tanta  in  partibus  ilHs  inoleverat 

infirmitas  quod  ipsi  indigène  quamplures,  relictis  civita-  5 
tibus  et  domibus  suis,  ad  montana  secedebant.  Unde  domi- 
nus  comes  Hanoniensis  et  archiepiscopus  Coloniensis  et  dux 
Lovaniensis  multique  de  eorum  comitatu,  tam  milites  quam 
servientes,  nimia  occupati  sunt  infirmitate,  quorum  quidam 
ad  festinam  mortem  inde  pervenerunt,  sed  dominus  cornes  10 
Hanoniensis  pre  aliis  principibus  graviore  accepta  infirmi- 
tate ad  propria  rediit,  et  cum  languere  cepisset,  Montibus 
propter  meliorem  aeris  sanitatem  venit.  Infirmitas  autem 
illa  post  languores  nimios  ipsum  principem  potentissimum 
et  prudentissimum  ad  mortem  usque  perduxit.  »5 

[225]  Dum  dominus  comes  Hanoniensis,  marchio  Namur- 
censis,  xMontibus  in  castro  suo  egrotabat,  supervenerunt 
rumores,  quod  dominus  Albertus  Leodiensis  electus  '  cum 
plenitudine  gratie  a  curia  Romana  reditum  arripuerat,  et 
dominus  Symon  Leodiensis  intrusus,  ducis  de  Lemborch  20 
filius,  decesserat.  Surrexerunt  autem  quidam  perniciosi  de 
écclesia  Leodiensi,  illi  scilicet  qui  primo  per  domini  Alberti 
Lovaniensis  electionem,  deinde  per  domini  Symonis  de 
Lemborch  intrusionem,  in  écclesia  Leodiensi  graves  move- 
rant  seditiones,  ut  in  aliquo  modo  domini  Alberti  electi,  a  2b 
sede  apostolica  confirmati,  promotionem  impedire  possent 
vel  saltem  ei  detrimenta  et  calumpnias  inferrent.  Fingen- 
tésque  illum  in  itinere  decessisse,  quendam  virum  nobilem, 
Ottonem  de  Falconis  Monte,  ipsius  ecclesie  archidyaconum  % 
qui  tamen  electioni  domini  Alberti  de  Kuch  suum  prebuerat  3o 
assensum,  in  episcopum  Leodiensem  elegerunt,  venientesque 
Dec.     Wormaciam  civitatem  ad  dominum  imperatorem  ^  suum 

1  Albert  de  Cuyck,  cfr.  §§  216  et  219. 

2  Cfr.  §  202,  p.  288;  §  203,  p.  289,  et  Gilles  d'Orval,  SS.,  XXV,  114, 
115.  Otton  de  Fauquemont  était  fils  de  Gossuin  III  (Ernst,  V,  236).  35 

3  Henri  VI  est  à  Worms  du  5  au  lo^écerabre  1195  (Stumpf,  n»»  497» 
49&2). 


Chronicon  Hanoniense,  309 


electum  Ottonem  ei  presentaverunt.  In  quorum  adventu  1196 
dominus  Albertus  a  curia  Romana  rediens  supervenit,  qui 
per  litteras  apostolicas  electionem  ejus  confirmantes,  et  per 
suos  fautores  in  unitate  ecclesie  consistentes,  domino  impe- 
5  ratori  presentatus,  regalia  Leodiensis  episcopatus  ab  eo  sine 
diiatione  et  difficultate  aliqua  suscepit,  cui  et  Otto  et  ipsius 
Ottonis  electores  in  presentia  domini  imperatoris  fideiitates 
exhibuerunt.  Albertus  autem  regalibus  a  domino  imperatore 
investitus  et  a  metropolitano  suo  Coloniensi  archiepiscopo 
10  consecratus  ',  infra  octavas  epiphanie  Leodium  pervenit.        6-13  janv. 

[226]  Eodem  tempore,  cum  comes  Hanoniensis  et  filius      1195 
ejus  comes  Flandrensis  a  curia  domini  imperatoris  redis- 
sent ",  comes  Flandrensis  de  mandato  domini  régis  Franco- 
rum  ad  ipsum  iter  arripuit,  in  quo  itinere  infirmitàte' pre- 

,5  ventus  fuit,  ita  quod,  peractis  cum  domino  rege  negotiis 
suis,  et  ab  ipso  rege  domino  suo  monitus  ut  ad  auxililïnî 
çjus  contra  regem  Aoglorum  veniret,  in  lectica  usque  Came- 
racqni  ailatus  fuit  ibique  per  aliquot  aies  quiescens,  Deo 
volente  cepit  convalescere.   Inde  ad  mandatum  patris  sui 

20  comitis  Hanoniensis  Montibus  ad  patrem  egrotan  te  m,  cor- 
pore  adhuc  debilis,  pervenit,  et  cum  pâtre  moram  faciens, 
;-  plenam  ibi  recepit  sanitatem.  Cum  autem  eundi  ad  auxi- 
lium  domini  sui  régis  Francorum,  qui  contra  regem  Anglo- 
rum  guerram  habebat,  ipse  comes  Flandrie  se  prepararet, 

35  et  ad  hoc  tempus  instaret,  pater  ejus  comes  Hanoniensis  de 
assensu  et  laudamento  illius  secundo  filio  suo  Philippo  ter^ 
ram  Namurci  post  ipsius  decessum  habendam  assignavit; 
ita  quod  Philippus  terram  illam  a  fratre  suo  comité  Flan- 
drensi  et  Hanoniensi  post  patris  decessum  in  feodo  Jigio 

3o  teneret,  et  ipsa  terra  dominio  Hanoniensi  adderetur,  cornes 
autem  Hanoniensis  ipsam  terram  ab  imperatore  teneret  ^. 


1  Reineri  Annales  S.  Jacobi  Leod.j  SS.,  XVI,  652. 

2  Gislebert  reprend  les  événements  où  il  les  avait  laissés  au  §  224; 
Baudouin  V  et  son  fils  étaient  revenus  de  Strasbourg  à  Mons,  vers  la  fin 

35   d'août. 

3  Cet  arrangement  sauvegardait  la  disposition  de  1188  (§  149);  voir 
aussi  le  §  255.  Toutefois,  il  en  résultait  que  le  marquis  de  Namur,  tenant 


3io  Gisleberti 


195  Ad  hec  cornes  Hanoniensis  sapientissimus  egrotans  compo- 
suit  cum  filio  suo  Balduino  tomite  Flandrensi,  ubicumque 
locorum  constituto  ipso  comité  Flandrensi  ^  quod  omnia,  que 
ipse  cornes  Hanoniensis  in  elemosinas  distribuendas  et  in 
débita  solvenda  et  in  beneficiis  pueris  suis  conferendis  assi- 
gnaret,  sub  Camberonensis  '  et  Sancti  Gisleni  ^  abbatum  et 
Willelmi  fratris  soi  et  Nicholai  de  Barbencione  *,  tidelis  et 
consanguinei  sui,  testimonio,  ipse  cornes  Flandrie  rata 
observaret  firmiusque  prosequeretur;  unde  cornes  Flandren- 
sis  ad  ordinationem  patris  sui,  fide  interposita  tactisque 
sacrosanctis,  juramentum  fecit  scriptoque  et  sigilio  suo  con- 
firmavit.  Inde  cornes  ipse  Flandrensis  cum  militibus  multis 
ad  domini  sui  régis  Francie  auxilium  properavit^. 

[227]  Dominus  equidem  cornes  Hanoniensis^,  marchio 
Namurcensis,  egrotans  Montibus,  princeps  potentissimus  et 
a  suis  amatissimus,  saluti  anime  sue  volens  providere,  debi- 
torum  suorum  solutionem  congrue  et  opportune  ordinavit, 
filieque  sue  Sibilie  '  virgini  duo  milia  marchas  argenti  assi- 
gnavit.    De  debito  autem  supradicto  ^,   quod   ei   dominus 


son  fief  d'un  autre  vassal  laïque,  ne  pouvait  plus  être  considéré  comme  ao 
prince  de  l'Empire.  Cfr.  Ficker,  Reichsfûrstenstand,  I,  192,  et  Heerschild, 
134,  et  la  décision  de  la  Cour  féodale  du  Hainaut,  25  septembre  121 1 
(Reiffenberg,  Monum.,  I,  152).  constatant  que  :  ipse  marchio  Namur- 
censis homo  essct  ctiriœ  Hanoniensis.  La  tenure  d'un  cadet,  impliquant 
hommage  à  son  frère  aîné,  s'appelle  i  fratriagium  (Ducange,  Fraternitas,  aS 
61). 

»  C'est-à-dire  aussi  bien  pour  la  Flandre  impériale  (§  224)  que  pour  la 
Flandre  sous  la  couronne, 

2  Baudouin  de  Tournai,  abbé  de  Cambron,  f  1221  (Monast.  de/g.,  î, 
346).  3o 

3  Hugues,  abbé  de  Saint-Ghislain  {Monast.  hclg.,  I,  256). 

4  Nicolas  de  Barbençon,  cfr.  §  29,  p.  54,  12. 

5  La  guerre  à  laquelle  Baudouin  IX  prend  part  a  pour  théâtre  la 
Normandie  et  le  Berry.  La  trêve  conclue  à  Issoudun  contre  Philippe- 
Auguste  et  Richard  est  du  5  décembre  1 195.  35 

6  Guise,  XVIII,  70  =  §§  227-233. 

7  Elle  épousa  dans  la  suite  Guichard  IV,  sire  de  Beaujeu  (Rhône). 
«  Cfr.  §  219. 


Chronicon  Hanoniense.  3ii 


Albertus  Leodiensis  episcopus,.sicut  supradictum  est,  debe-  1195 
bat,  medietatem  duobus  filiis  suis,  Philippe  scilicet  et  Hen- 
rico,  aliam  vero  medietatem  majori  ecclesie  Leodiensi  assi- 
gnavit,  ut  in  opus  monasterii,  quod  novum  reparabatur, 
converteretur.  Puerisque  suis,  quorum  quosdam  non  de 
uxore  sua,  sed  de  mulieribus  nobiiibus  genuerat  ',  bona 
quedam  assignavit;  servientibusque  suis  de  bonis  suis  im- 
pertiebatur.  Res  autem  suas  mobiles,  scilicet  segetes,  equos, 
vestes  et  hujusmodi,  que  quidem  usque  ad  1200  marchas 
argenti  vel  ultra  existimabantur,  in  manus  quatuor  predic- 
torum,  scilicet  Camberonensis  et  Sancti  Gisleni  abbatum  et 
Willelmi  fratris  sui  et  Nicholai  de  Barbencione  commisit, 
par  eorum  dispositionem  in  elemosinas  distribuendas. 

[228]  Et  quia  comitum  Hanoniensium  jus  erat  in  Hanonia 
quoddam  de  ursis  pascendis  et  ipsorum  ursorum  custo- 
dibus,  quod  quidem  in  detrimentum  et  gravamen  hominum 
pauperum  erat,  et  idem  quoque  in  tedium  hominum  divi- 
tum  vertebatur,  iste  comes  misericordie  respectu  jus  illud 
et  consuetudinem  prorsus  universis  hominibus  suis  remisit. 

[229]  Ouasdam  eciam  consuetudines,  quas  ipse  comes  in 
jus  suum  convertere  intendebat  in  Montibus  et  in  Bincio  et 
in  Haimoncasnoit,  que  quidem  utelagia  et  mensuragia  ' 
dicebantur,  quia  in  mensurationibus  segetum  accipiebantur, 
prorsus  remisit  et  eandem  remissionem  scripto  et  sigillo 
suo  confirmavit. 


'  Entre  autres  Godefroid,  chanoine  de  Cambrai,  prévôt  de  Sainte- 
Marie  à  Bruges;  puis  en  1196,  prévôt  de  Malines;  en  1198,  archidiacre  de 
Cambrai;  en  1202,  prévôt  de  Saint- Amé  de  Douai  (cfr.  §  255). 

2  Utelagia.  droit  sur  la  mesure  de  terre  qui  contient  un  oitel;  l'oitel 
3o  est  un  huitième  de  mesure  de  semence  (cf.  Godefroy,  V,  591,  Oitelage). 
A  Cambrai,  Valenciennes,  la  forme  usitée  était  witel  ou  mtens;  dans  une 
charte  que  publie  M.  Duvivier,  Baudouin  V  donne  à  l'abbaye  de  Bonne- 
Espérance  la  moitié  des  droits  de  witelage  à  Valenciennes  {Chartes  iné- 
dites, n®  33).  Le  mensuragium  s'applique  au  mesurage  des  grains. 


3 1 2  Gisleberti 


1195  [230]  De  hominibus  autem  qui  se  burgenses  esse  dicebant, 
et  in  villis  campestribus  manentes  burgensiam  libertate 
gaudebant,  unde  et  ab  ecclesiis  et  a  militibus  graves  sepe 
procedebant  queremonie,  ordinavit  dominus  cornes  et  de 
consilio  nobilium  suorum  instituit,  ut  nemo  burgensis  ulte-  5 
nus  esset,  si  in  burgo  non  maneret  '. 

[231]  De  canibus  autem  suis  et  venatoribus,  qui  multa 
per  ioca  in  Hanonia  gistas  suas  et  porsonii«  *  de  jure  habe- 
bant,  qui  prêter  jus  abbatias  et  curtes  abbatiarum  in  gistis 
suis  opprimere  consueverant,  ordinavit  dominus  cornes  et  10 
instituit,  ut  ab  hiis  abbatie  et  eorum  curtes  libère  permane- 
rent,  hoc  excepto  quod,  si  aliqua  ecclesia  terram  aliquam 
possideret  ex  alicujus  donatione  et  venditione,  que  de  con- 
suetudine  illarum  esset  terrarum,  in  quibus  canes  et  vena- 
tores  jus  suum  habent,  ecclesia  inde  ad  valentiam  ^  terre  \b 
illius  jus  suum  et  canibus  et  venatoribus  exsolvet,  et  ultra 
hoc  non  cogetur. 

[232]  Erga  Gerardum  de  Sancto  Oberto,  fidelem  suum  et 
consobrinum,  bénigne  agens  et  caritative,  quia  ille  in  Ostre- 
vanno  terram,  qyam  ejus  antecessores  comiti  Hanoniensi,  2;0 
hujus  comités  patri,  vendiderant,  jus  reclama  bat  *,  villam 
Riwam  ^  prope  Cameracum,  quam  ipse  comes  et  ejus  uxor 
Marghareta  comitissa  sibi  acquisierant,  ipsi  Gerardo  in  aug- 
mentum  feodi  sui  dédit,  excepta  ville  ipsius  décima,  quam 
ipse  comes  et  ejus  uxor  Marghareta  ca pelle  sue  in  Valencenis  aS 


'  C'est  l'interdiction  de  la  bourgeoisie  foraine. 

2  Porsoniaj  cfr.  14,  p.  23,  n.  2,  et  §  250. 

3  Ad  valentiam,  en  raison  de  la  valeur. 

4  Gérard  était  le  fils  de  Gilles  de  Saint-Aubert  et  de  Berthe  de  Bou- 
ch^in;  cfr.  §  32,  pp.  58-60.  On  se  rappelle  que  Baudouin  IV  avait  acheté,  3o 
des  enfants  du  second  mariage  de  sa  mère  Yolande  avec  Godefroid  de 
Bouchain,  leurs  droits  sur  la  châtellenie  de  Valenciennes  et  leur  héritage 
tant  dans  l'Ostrevant  que  dans  le  Cambrésis.  Nous  ignorons  sur  quels 
titres  Gérard  pouvait  se  fonder  pour  contester  la  validité  de  cette  cession. 

5  Rieux  (Nord,  Cambrai,  Carnières).  35 


Chronicon  Hanoniense,  3i3 


ad  institutionem  prebendarum  contulerant'.  Gerardus  autem  1195 
domino  comiti  et  patri  ejus  pie  remisit  quicquid  ipsi  comi- 
tés contra  ejus  patrem  Egidium  et  contra  se  ipsum  interce- 
perant  et  quocumque  modo  deliquerant,  terram  Ostrevan- 
b  num  domino  comiti  Hanoniensi  et  ejus  heredibus  nominatim 
relinqueps. 

[233]  Ad  augmentum  quoque  prebendarum  capeile  sue 
in  Valencenis  dominus  comes  42  modios  segetis  ad  mensu- 
ram  Montensem  annuatim  percipiendos  assignavit,  confe- 
10  rens  ipsi  capeile  decimam  quam  in  villa  Tungra  "  in  Bra- 
bantia  habebat,  ita  quidem  ut,  si  quid  de  42  modiis  quan- 
doque  canonicis  illis  defuerit,  hoc  in  décima  Branie  Wilho- 
tice  suppleatur.  Hoc  itaque  scripto  et  sigillo  suo  dominus 
comes  roboravit  ^. 

i5  [234]  Lobiensi  ecclesie  *  decimam  in  vinea  sua  de  Hyum  S 
quam  ipsa  Lobiensis  ecclesia  sepe  reclamarat,  sed  nunquam 
habuerat,  habendam  perpetuo  concessit.  Unde  ipsa  ecclesia 
caritatis  intuitu  firmavit  ipsi  comiti  quod  perpetuum  pro 
anima  ejus  cum  veneratione^  anniversarium  ipsius  ecclesie 

20  conventus  celebrabit. 


1  C'est  en  1192  que  Baudouin  V  avait  donné  à  sa  chapelle  (la  Salle-le- 
Comte,  à  Valenciennes)  la  dîme  de  Rieux  (MiR^us,  II,  829/980  et  981  ; 
Lkglay,  Revue,  95). 

2  Tongres,  dans  l'ancien  Brabant  (Hainaut,  Ath,  Chièvres). 
25       3  DuviviER,  Hainaut,  658  (13  décembre  1195). 

4  Guise,  XVIII,  71  =  §§  234-239- 

5  Hyon,  à  2  kilomètres  au  sud-est  de  Mons.  Vers  la  fin  du  XI®  siècle, 
les  moines  de  Lobbes  s'étaient  plaints  à  l'évêque  de  Liège,  Otbert  (1091- 
II 12),  de  ce  que  leur  abbé  Arnoul  et  le  prévôt  Oilardus  leur  avaient 

3o   enlevé  plusieurs  dîmes,  notamment  celles  de  Hyon  {Gesta  nbb.  Lobb.j 

SS.,  XXI,  313,  32). 

6  Veneratio,  le  mot  qui  revient  souvent  dans  les  paragraphes  suivants, 
est  difficile  à  interpréter;  on  remarquera  surtout  son  emploi  au  §  251  : 
duas  missas  cum  prosa  et  vcneratione.  La  pros^a  est  une  oraison  que  l'on 

3S  chantait  avant  l'évangile  les  jours  de  grandes  fêtes;  la  veneratio  semble 
donc  aussi  se  rattacher  au  rituel.  C'est  peut-être  l'adoration  de  la  croix 
ou  bien  celle  des  reliques  du  saint  local. 


3 1 4  Gisleberti 


1195  [235]  Altimontensi  ecclesie  dominus  cornes  nemus  quod- 
dam  \  quod  injuste  per  aliquos  annos  posséderai,  restituit. 
Unde  ipsa  ecclesia  caritatis  intuitu  concessit  et  firmavit  ipsi 
comiti  quod  perpetuo  pro  anima  ejus  anniversarium  cum 
veneratione  celebrabit.  Quod  quidem  scripto  et  sigillis  do- 
mini  comitis  et  ecclesie  illius  confirmatum  est. 

[236]  Ecclesie  sancti  Dyonisii  in  Brockeroia  bona  sua,  ab 
antecessoribus  suis  ipsi  ecclesie  cum  libertate  collata,  et 
incisionem  lignorum  in  nemore  de  Havrez  "  %  scripto  et 
sigillo  suo  confirmavit. 

[237]  Ainensi  ecclesie  dominus  cornes  sex  boneria  terre 
dédit  apud  Tiegnies  et  Offrignies  ^  de  bonis  que  ipse  cornes  a 
Bernardo  de  Rocha*  acquisierat,  remota  omni  advocatia  et 
calumpnia.  Ad  hoc  Alnensis  ecclesia  caritatis  intuitu  firma- 
vit ipsi  comiti  quod  post  ejus  decessum  perpetuum  pro 
anima  ejus  cum  veneratione  celebrabit  anniversarium.  Quod 
quidem  scripto  cyrographizato  et  sigillo  ipsius  comitis  et 
sigillo  ecclesie  confirmatum  est. 

a,  Arndt  :  Haurez. 


»  Devillers,  Descr.  anal..  III,  138  :  nemora  quedam  in,..  Harbenchons    ao 
et  in. . .  Ërfrenval  (?). 

2  Havre,  à  7  >/2  kilomètres  à  l'est  de  Mons. 

3  Devillers,  Dcscript..  I,  263.  Teignies  ou  Thiegnies,  dépendance  de 
Clermont  lez-Walcourt  (Namur,  Philippeville,  Walcourt)  dont  l'église 
appartenait  à  l'abbaye  d'Aine.  Pour  Offrignies.  Ménilglaise  (II,  313)  a  eu  ^5 
tort  de  songer  à  Offignies,  dépendance  de  Dour;  c'est  vraisemblablement 
aussi  une  localité  du  Namurois.  Le  Polyptyque  de  Lobbes  (Duvivier, 
Hainaut,  308)  signale  dans  le  pagus  Lommaccnsis  seu  Sambrensis  :  Tingtes, 
Offrigies. 

4  Bernard  de  Rocha  figure  encore  dans  un  acte  de  Ghislain,  châtelam    3o 
de  Beaumont,  1188  (Devillers,  Descript..  1,  85,  no  242).  à  propos  du  fief 

de  Eureniis  et  {Ibid..  n^  243)  dans  un  acte  de  l'abbé  d'Hautmont  relatif  à 
un  bien  d'Aibes,  qui  n'est  pas  Aibes  sur  la  Meuse,  comme  le  pense 
M.  Devillers  {Ibid.,  Table,  p.  V),  mais  Aibes,  près  de  Quiévelon,  cité 
dans  le  premier  acte  {Chevelons  et  Ostregnies  :  Ostregnies,  hameau  de    35 


Chronicon  Hanoniense,  3i5 


[238]  Broniensi  ecclesie  centum  solidos  denariorum  in  red-     1195 
ditibus  suis  de  Bincio  dominus  cornes  assignavit,  de  primis 
scilicet  redditibus  in  nalali  Domini  annuatim  percipiei>dos; 
de  quibus  viginti  solidi   in   luminare  ecclesie  conveAendi 

5  sunt,  in  anniversarium  vero  ipsius  comitis  perpetuo  cum 
veneratione  celebrandum  *»  40  solidi  in  refectionem  fratrum 
convertentur,  in  anniversarium  autem  uxoris  sue  Margha- 
rete  comitisse  in  refectionem  fratrum  convertantur  20  solidi, 
et  in  communem  ipsorum,  scilicet  comitis  et  comitisse,  nec 

10  non  et  parentum  omnium,  fratrum  ecclesie,  memoriam  per- 
petuam  in  refectionem  fratrum  20  solidi,  secunda  die  purifi- 
cationis  béate  Marie,  amministrabuntur.  Que  quidem  scripto 
cyrographizato  et  sigillo  ipsius  comitis  et  sigillo  ipsius- 
ecclesie  confirmata  sunt. 

i5  [239]  Crispiniensi  ecclesie  terras  suas,  quas  apud  Se- 
vorch  *  habebat  ipsa  ecclesia,  que  advocatiam  domini  comitis 
et  ejus  fratris  Henrici,  qui  villam  Sevorch  a  domino  comité 
tenebat*,  dominus  comes  ab  omni  tallia  et  exactione  et  an- 
garia  omnique  advocatia  libéras  fecit  ^.  Ad  hoc  ipsa  ecclesia 

20  caritatis  intuitu  firmavit  domino  comiti,  quod  dum  ipse 
viveret,  quaqua  die  missa  de  gloriosa  virgine  Maria  in  ipsa 
ecclesia,  in  altari  ipsius  virginis  Marie  celebraretur;  post 

a.  Arndt  :  celebrando. 


Colleret,  ancienne  annexe  spirituelle  de  Rocq).  Tous  ces  lieux  sont  situés 
25  dan?  le  canton  de  Maubeuge  (Nord,  Avesnes);  Rocha,  Rocq  (Duvivier, 
242,  Rokcs;  314,  Roca  in  pago  HanioensU  Polyptyque  de  Lobbes,  fin  du 
IX®  siècle)  est  aujourd'hui  Recquignies  sur  la  Sambre,  à  l'est  de  Mau- 
beuge (avec  un  château  du  XV®  siècle);  cfr.  aussi  Devillers,  Descript., 
III,  no  LVII,  1162  :  ^can  de  Rupe  vel Roca,  dans  un  acte  d'Arnoul,  prévôt 
3o  de  l'église  de  Saint-Quentin  de  Maubeuge,  et  p.  173,  n»  LXXXIV,  1188  : 
Bernard  de  Roches.  Jean  de  Rocq  est  cité  :  en  11 30-1 135  (Duvivier, 
Chartes  inédites»  n"  14),  en  1150-1165  (n*»  27),  en  1165  avec  son  fils 
Bernard  (n®  28),  en  1 170  (n*»  31  et  32). 

'  Sebourg  (Nord,  Valenciennes,  Valenciennes-Est). 
35       ^  Cfr.  §  34,  p.  67,  15-21. 

3  MiRiEUS,  II,  1105.  Le  texte  dit  seulement  :  quandam  injustam.  consue- 
tudinem,  quœ  vulgo  tallia  dicitur . . .  resignavit. 


3 1 6  Gisleberti 


195  decessum  vero  ipsius  comitis  in  eodem  altari  pro  anima 
ipsius  comitis  missa  que  pro  fidelibus  defunctis  celebratur, 
quaqua  die  in  perpetuum  celebrabitur.  In  quarum  missarum 
celebratione  orationes  pro  ipsius  comitis  anima  proprie  et 
spéciales  tam  in  coUectis  quam  in  secretis  et  postcommu-  5 
nionibus  dicentur  \  Hec  quidem  omnia  scripto  cyrographi- 
zato  et  sigillo  ipsius  comitis  sigilloque  ecclesie  cum  sigiHo 
abbatis  confirmata  sunt. 

[240]  Ab  annis  antea  transactis  "'  circiter  i5  effecerat  do- 
minus  comesapud  ecclesiam  Sancti  Autberti  Cameracensis  10 
ex  elemosina  décime  de  lvuis^  quod  ipsa  ecclesia  caritatis 
intuitu  firmavit  ipsi  comiti,  dum  vivèret  ipse  comes,  quaqua 
septimana  ter  missa  de  sancto  Spintu  seu  de  gloriosa  virgine 
Maria  in  ecclesia  iila  celebraretur;  post  ejus  vero  decessum 
missa  quam  ecclesiasticus  ordo  pro  fidelibus  defunctis  celé-  i5 
brari  instituit,  quaqua  septimànà  ter  in  perpetuum  pro 
anima  ipsius  comitis  el  ejus  antecessorum  et  successorum 
celebrabitur.  Que  quidem  scripto  cyrographizato  et  sigillo 
domini  comitis  sigilloque  ipsius  ecclesie  confirmata  sunt*. 

[241]  Ab  annis  antea  transactis  circiter  7  pbtiiiiuerat  domir  20 
nus  apud  ecclesiam  de  Bona  Spe  ^  ex  quadam  elemosina  par 


1  Collecta  {Colleté,  Godefroy,  IX,  126)  :  oraison  de  la  messe  qui  se  dit 
avant  l'épitre,  au  nom  de  tous  les  fidèles  réunis;  sécréta,  oraison  dite  à 
voix  basse,  après  la  préface  de  la  messe.',  postcommutiio,  antienne  chantée 
après  la  communion.  25 

..  2  Guise,  XVIII,  72  =  §§  240-243. 

3  Iwuy  (Nord,  Cambrai,  Cambrai-Est). 

4  Par  un  acte  qui  se  place  entre  le  28  mars  et  le  8  novembre  1182 
(DuviviER,  Chartes  inédites,  n°  57),  Baudouin  V  confirmait  à  l'abbaye  de 
Saint-Aubert  la  dîme  d'Iwuy  que  lui  avait  donnée  Gautier  de  Honne-  3o 
court;  mais  ce  n'est  point  la  charte  à  laquelle  fait  allusion  Gislebert  et 
qui  devrait  remonter  à  1180  {ab  annis  antea  transactis  circiter  15);  il  n'y 
est  pas  fait  mention  des  messes  promises  au  comte. 

5  Bonne-Espérance,  abbaye  de  Prémontrés,  à  Vellereille-le-Hrayeux 
(Hainaut,  Thuin,  Binche).  35 


Chronicon  Hanoniense.  3ij 


ipsum  comitem  et  per  Henricum  Binciensem  castellanum,      1195 
super  quodam  terragio  '  et  quodam  terre  dom.inio  et  qui- 
busdam  pratis  et  quodam  censu,  quod  ipsa  ecclesia  miseri- 
coidie   et    pietatis   intuitu    ipsi    comiti    confirmavit    quod 

5  quaqua  die,  dum  viveret  ipse  cornes,  missa  de  beata  Dei 
génitrice  Maria  in  altari  sanctae  Cruels  pro  saLute  ipsius 
comitis  celebraretur,  post  decessum  vero  ejus  quaqua  die  in 
perpetuum  missa  que  pro  fidelibus  defunctis  celebratur,  in 
eodem  altare  pro  ipsius  comitis  anima  et  antecessorum  et 

10  successorum  suorum  salute  celebrabitur,  in  quarum  niissa- 
rum  celebratione  proprie  et  spéciales  pro  ipso  comité  tam  in 
coUectis  quam  in  secretis  et  postcommunionibus  dicentur 
orationes.  Que  quidem  scripto  cyrographizato  et  sigillo  ipsius 
comitis  et  sigillo  ejusdem  ecclesie  cum  sigilio  abbatis  confir- 

i5  mata  sunt. 

[242]  Ab  annis  antea  transactis  circiter  7  effecerat  domi- 
nus  cornes  apud  Melbodiensem  ecclesiam  Béate  Aldegundis 
per  quasdam  elemosinas  ab  ipso  et  ab  ejus  fideli  Gisleno, 
Belli  Montis  casteliano,  coUatas  de  bonis  que  ad  custodiam 

ao  turris  Belli  Montis  pertinebant,  scilicet  de  duabus  partibus 
décime  de  Frocapella  "*,  et  de  quatuor  solidis  denariorum  et 
quatuor  caponibus  in  eadem  villa,  et  de  molendino  in  eadem 
villa,  quod  Gisleni  molendinum  nominatur,  quoque  10  men- 
suras  moliture,  que  charletti  ^  dicuntur,  et  de  tercia  parte 

2î)  décime  de  Rancea,  et  de  duabus  partibus  minimarum  deci- 
marum  de  Grandi  Rivo  et  de  Suvri  et  de  Monte  Bliard  *,  quod 
ipsa  ecclesia  domino  comiti  concessit  et  firmavit  ut  in  ecele- 
sia  sua,  dum  comes  viveret,  pro  ipsius  salute,  omni  die 


ï  Terragium.  Le  terrage  vise  ici  les  droits  utiles,  certaines  redevances 
3o    payées  par  les  usagers,  en  opposition  au  dominium  terrœ,  qui  est  le 
domaine  direct.  Cfr.  P.  Errera,  Les  Masuirs,  I,  411. 

2  Froidchapelle  (Hainaut,  Thuin,  Beaumont). 

3  Charlet  (Godefroy,  II,  74),  sorte  de  vase  :  mesure  pour  le  grain. 
Dans  le  patois  wallon,  charlet  désigne  un  bidon  ou  pot  de  fer-blanc. 

35       4  Rance,  Grandrieu,  Sivry,  Montbliart  (Hainaut,  Thuin,  Beaumont). 


3i8  Gisleberti 


1195     sabbati,  missa  de  gloriosa  Dei  génitrice  Maria,  omnique  die 
dominica   missa  de  sancto  Spiritu   celebraretur   in   altari 
sancti  Dyonisii,  post  decessum  vero  ejus,  quaqua  die  Lune  et 
quaqua  die  Jovis,  in  eadem  ecclesia  in  eodem  altari  missa 
que  ad  celebrandum  pro  fidelibus  defunctis  ordinata  est,     5 
pro  remedio  anime  ipsius  comitis  et  Margharete  uxoris  ejus 
et  predecessorum  suorum  successorumque  omnium  perpé- 
tue celebrabitur;  in  quarum  missarum  celebratione  proprie 
et  spéciales  tam  in  collectis  quam  in  secretis  et  postcommu- 
nionibus  dicentur  pro  ipso  comité  sepedicto  orationes.  Hec   'o 
quidem  scripto  cyrographizato  et  ipsius  comitis  sigillo  et 
sigillo  ejusdem  ecclesie  roborata  sunt.  In  illis  eciam  diebus 
dominus  comes  partem,  quam  in  nemore  de  Tiioit  '  prope 
Melbodium,  et  partem,  quam  in  nemore  de  Falisa  "  prope 
Melbodium  habebat,  Melbodiensi  ecclesie  Béate  Aldegundis   i5 
in  omni  jure  a  dominatione  et  advocatia  omnique  jure  libe- 
ram  dédit,  et  ea  super  majus  altare  ipsius  ecclesie  per  ces- 
pitem  et  ramum  coUocavit,  cui  quidem  donationi  uxor  ejus 
Marghareta  comitissa  et  eorum  filii  Balduinus,  Philippus 
et    Henricus    manus   apposuerunt.    In    nemore    autem    de   20 
Çovisans  ^  dominus  comes   pro  advocatia  terciam  partem 
tantummodo   sibi    retinuit.    In   predicta  autem    nemorum 
donatione  dominus  comes  et  ejus  uxor  Marghareta  comitissa 
et  eorum  filii  prenominati  juraverunt,  fide  interposita  tac- 
tisque  sacrosanctis,  quod  hec  bénéficia  Melbodiensi  ecclesie    25 
rata  et  inviolata  conservabunt.  Ad  hec  ipsius  ecclesie  abba- 
tissa  et  conventus  caritatis  intuitu  concesserunt  et  firma- 
verunt  domino  comiti  et  comitisse  quod  post  eorum  deces- 


I  Cfr.    DuviviER,    Hainaitt.    602,    charte    de    Baudouin    IV,    1167,    à 
l'abbaye  de  Haumont  :  in  tcrritorio  Lovrolcs  (Louvroil,  au  sud-ouest  de    3o 
Maubeuge)...   qucdain  silvula  Tilictiun  dicta.   11  y  a  aussi  à  Maubeuge 
même  un  Bois  du  Tilieui. 

^  Le  bois  de  la  Falize,  à  Rousies  (Est  de  Maubeuge). 

3  Le  Cartulaire  des  rentes  et  cens  du  co^tUe  de  Hainaut  cite  plusieurs 
fois,  de  1265  à  1286,  aux  environs  de  Maubeuge,  Conviseans,  Conviseaus,     35 
Coviseaus. 


Chronicon  Hanoniense.  3 19 


sutn  pro  animabus  ipsorum  perpetuum  cum  veneratione     "95 
celebrabit   anniversarium.    Que  quidem   scripto  et   sigillo 
comitis  sepedicti  et  ejusdem  ecclesie  sigillo  confirmata  sunt. 
In  testamento  autem  suo,  in  sua  infirmitate  ordinato,  ipsi 

5  ecclesie  Melbodiensi  dominus  cornes  nemus  quoddam  prope 
Melbodium,  quod  per  aliquot  annos  injuste  contra  ipsam 
ecclesiam  tenuerat,  quod  quidem  nemus  de  Elemosina  ' 
dicebatur,  libère  restituit,  nichil  dominationis  vel  juns  in 
illo  sibi  retinens,  statuens,   ut  ipsi  us   nemoris   proventus 

10  omnes  tam  in  fundo  quam  in  cumblo  *  in  vestes  dominarum 
convertantur.  Quod  quidem  ipse  comes  scripto  et  sigillo  suo 
ecclesie  confirmavit. 

[243]  Ab  annis  antea  transactis  circiter  9,  Hoelus  de  Ka- 
vren^,  vir  prudentissimus,  decimam,  quam  a  domino  comité 

i5  Hanoniensi  tenebat  apud  Kavren,  assignavit  *  per  manum 
domini  comitis  Cameracensi  ecclesie,  ut  sacerdos  in  ecclesia 
de  Kavren  institueretur,  qui  pro  sainte  animarum  domini 
comitis  et  Hoeli  divina  in  perpetuum  celebraret.  Ipse  autem 
semper  ad  hec  complenda  institui  non  potest,  nisi  habito 

20  cujuslibet  domini  comitis  Hanoniensis  assensu  et  consilio. 
H^c  quidem  scriptis  et  tam  domini  comitis  Hanoniensis 
quam  Cameracensis  ecclesie  sigillis  confirmata  fuerunt. 

j244]  Ab  annis  ^  quoque  antea  preteritis  sepedictus  comes 


•  Le  bois  de  l'Aumône  était  situé  au  sud  de  Maubeuge,  vers  Louvroil. 

25        2  Xam  in  fundo  quam  in  cumblo,  enfons  et  en  comble,  expression  de  style 

pour  signifier  :  entièrement,  intégralement;  cfr.  P.  Errera,  Les  Masuirs, 

1,95- 

3  Cfr.  §  46. 

4  On  ne  trouve  pas  cette  charte  d'Hauwel  dans  le  fonds  du  chapitre  de 
3o    Cambrai;  mais  Agnès,  veuve  d'Hauwel,  et  ses  fils  déclarent,  en  1190, 

donner  une  partie  de  leur  dîme  de  Quiévrain  pour  célébrer  l'anniversaire 
de  la  mort  d'Hauwel,  et  instituent  un  chapelain  pour  dire  la  messe  pour 
l'âme  du  défunt  et  pour  celle  du  comte  Baudouin  (Duvivier,  Chartes 
inédites,  n°  76). 
35       5  Guise,  XVIII,  73  =  §§  244-246. 


320  Gisleberti 


1195      Hanoniensis  Balduinus,  marchio  Namurcensis,  supradictis 
patri  suo  Balduino  et  Midi  matri  sue  in  salute  et  remedio 
animarum  suarum  aliquatenus  volens  providere,  cum  eorum 
corpora    in    Montensi    ecclesia   Béate  Waldetrudis   sepulta 
essent  honorifice,  et  anniversaria  eis  ab  ipsa  ecclesia  non  ex     5 
debito  sed  ex  gratia  exhiberentur  et  cum  veneratione  cele- 
brarentur   eorum  anniversaria,    tam    a    dominabus    Béate 
Waldetrudis  et  earum  canonicis  quam  a  canonicis  Sancti 
Germani;   unde  ipsi  ecclesie  Béate  Waldetrudis  sex  libras 
denariorum  in  censibus  terrarum  apud  Villam  super  Hainam   10 
in  festo  sancti  Remigii  assignavit  perpetuo,  quos  quidem 
census  ipse  cornes  pro  advocatia  quadam  in  usus  suos  pro- 
prios  et  in  redditum  suum  converterat.  Denarii  autem  sex 
libris  supercrescentes  in  luminare  ecclesie  Sancti  Germani 
debent  converti.  De  sex  itaque  libris  denariorum  60  solidi  in    i5 
anniversarium  patris,  qui  in  superiori  choro  sepultus  fuit 
ante  majus  altare,  convertendi  sunt  et  distribuendi;  in  an- 
niversarium  matris,    in    superiori   cripta    sancti  Johannis 
Baptiste  sepulte,  60  solidi  sunt  convertendi  et  distribuendi. 
Modus  autem  distributionis  hic  est  ut  in  vigiliis  anniversa-   20 
riorum  illorum  cuique  canonico  et  cuique  canonice  Béate 
Waldetrudis,  et  cuique  canonico  Sancti  Germani  quatuor 
denarii,  in  missa  vero  sex  sunt  attribuendi.  Cuique  eciam 
presbitero  ville  Montensis  in  monasterio  Béate  Waldetrudis 
et  Sancti  Germani  et  Sancti  Pétri  et  Sancti  Andrée,  et  in  2b 
capella  de   Bertainmont  '  et  in  capella  leprosorum,  et  in 
capella  domini  comitis  divina  celebranti  usque  ad  16  sacer- 
dotes,  duo  denarii  in  vigiliis,  in  missa  vero  sex  sunt  ammi- 
nistrandi.  Pulsatoribus  campanarum  sex  denarii,  in  lumi- 
nare duo  solidi,  in  offertorium  sex  denarii  sunt  convertendi.   3o 
Rector  scolarum  in  vigiliis  quatuor  denarios,  in  missa  qua- 
tuor denarios  habeat.    In   missa  autem  cuique  sacerdoti, 
exceptis  16  predictis,  et  cuique  dyacono  très  denarii  et  cui- 
que subdyacono  duo  denarii  sunt  attribuendi.  Cuique  autem 
clerico,  inferiorem  ordinem  habenti  vel  eciam  non  habenti,   35 


Bertaimont,  ancien  faubourg  de  Mons,  érigé  en  paroisse  en  1227. 


Chronicon  Hanoniense,  32 1 


si  se  clericum  esse  profiteatur,  unus  denarius  amministran-  1195 
dus  est.  Si  quid  aiitem  residui  fuerit,  illud  communi  ecclesie 
consilio  in  usus  ecclesie  convertendum  est.  Si  quis  autem 
clericus  Béate  Waldetrudis,  canonicus  vel  canonica,  vel 
5  canonicus  Sancti  Germani  in  vigiliis  vei  missa  defuerit, 
nichil  portionis  habebit,  nisi  infirmitate  detineatur,  vel  de 
consilio  ecclesie  ad  negotia  ecclesie  mittatur.  Hoc  autem 
utriusque  ecclesie  canonici  jurare  debent,  et  domine  in  vir- 
tute  obedientie  promittere.  Hec  autem  scripto  cyrographi- 
10  zato  et  sigillo  comitis  sepedicti  et  sigillo  Béate  Waldetrudis 
confirmata  sunt.  Hujus  autem  comitis  filius  Balduinus,  miles 
novus,  cum  Marghareta  uxore  sua  hos  denarios  ecclesie 
Montensi  perpetuo  amministrandos  juramento  prestito  fir- 
mavit. 

i5  [245]  Tempore  paulo  antea  preterito  ipse  dominus  comes 
Hanoniensis  Montensi  ecclesie  confirmaverat  quandam  ter- 
ram  in  potestate  de  Comis  %  que  ad  ipsam  ecclesiam  ex 
elemosina  Alderici  devenerat,  quam  ab  omni  advocatia  et 
exactione  liberam  fecit,  ut  ipsa  ecclesia  terram  illam  libère 

30  et  quiète  possideat  in  perpetuum.  Quod  quidem  scripto  et 
sigillo  suo  dominus  comes  eidem  ecclesie  confirmavit.  Satis 
autem  dicta  infirmitate  dominus  comes  detentus,  quedam 
que  contra  ecclesiam  ipsam  in  ipsius  reclama tione  sibi 
usurpaverat,  scilicet  décimas  oblationum  de  Brania  Wilho- 

25  tica,  tam  in  burgo  quam  in  villa,  ipsi  ecclesie  libère  et  abso- 
lute  restituit,  et  ne  ulterius  ecclesia  super  hiis  aliquod  pate- 
retur  detrimentum,  scripto  et  sigillo  suo  ea  ipsi  ecclesie 
confirmavit. 

[246]  In  hujus  eciam  infirmitatis   occupatione  dominus 

3o  comes  qui  de  potestate  de  Kevi,  apud  Rogerias  facto  vivario, 

quasdam  terras  occupaverat,  in  quibus  ecclesia  Montensis 

reddituum  et  censuum  pro  occupatione  vivarii  dampnum 

sustinebat,  quasdam  tallias  et  exactiones,  quas  in  quibusdam 


'  Cuesmes.  Cfr.  Chartes  de  Sainte -Waudru,  n»  XVIII,  p.  30  (1192). 

21 


322  Gisleberti 


1,95  terris  ipsius  ecclesie  propriis,  in  potestate  de  Kevi  apud 
Rogerias'  et  Alarsart  et  Horuc»"  et  in  bonerium  unum,  a 
Lamberto  emptum,  quandoque  exigebat,  ipsi  ecclesie  in 
elemosinam  et  in  recompensationem  predictorumreddituum 
et  censuum  libéras  prorsus  remisit^  ut  Montensis  ecclesia  5 
tam  in  illis  terris  quam.in  aliis  quas  apud  Kevi  possidebat, 
libéra  et  quieta  gaudeat  possessione.  Quod  quidem  eidem 
ecclesie  scripto  et  sigillo  suo  dominus  confirmavit. 

[247]  Melbodiensi  ecclesie  ♦  Sancti  Pétri  et  Sancti  Quin- 
tini  terras  quasdam  arabiles  in   potestate   de   Ihi  ^  et  de   »o 
Havai  *  ^  et  de  Goiniis  ^  quas  contra  reclamationem  ipsius 
ecclesie  et  ejus  dampnum  et   detrimentum   possidebat,  et 
nemus  libère  et  quiète  restituit,  ut  ipsa  ecclesia  de  terra  illa 
in  pace  et  ad  voluntatem  suam  et  de  nemore  tam  in  fundo 
quam  in  cumblo  agat.  Ad  hoc  ipsius  ecclesie  canonici  in    »5 
altare  sancti  Jacobi  apostoli,  fratris  beati^Johannis  ewange- 
liste,  ante  chori  introitum  quaqua  die  in  perpetuum  missam 
celebrari  facient,  ita  quidem  quod  dum  viveret  dominus 
comes,  quaqua  die  missa  de  sancto  Spiritu   celebraretur  ; 
post  decessum  vero  ipsius  missa,  que  pro  fidelibus  defunctis  20 
celebranda  est,  quaqua  die  in  perpetuum  pro  anima  ejus 
celebrabitur.  In  quarum  celebratione  missarum  proprie  et 
spéciales  pro  ipsius  domini  comitis  sainte  tam  in  coUectis 

a.  Arndt  :  Home.  —  S.  Arndt  :  Hauai. 


'  Rogeries,  dépendance  de  Ooegnies-Chaussée  (Hainaut,  Mons,  Pâtu- 
rages). 

2  Alardsart  et  Horue,  à  yuévy-le-Petit. 

3  Cfr.  Chartes  Je  Saijite-Waudru.  I,  44,  8  décembre  1195,  et  56  :  Bau- 
douin VI  ratifie  les  chartes  de  son  père  par  lesquelles  il  avait  alfranchi 
des  terres  que  l'église  possédait  a  Quévy  et  Cuesmes. 

4  Guise,  XVIII,  74  =  §§  247,  248. 

5  Ihy,  dépendance  de  Havay,  et  non  Givry,  comme  l'a  cru  Arndt. 
^  Havay  (Hainaut,  Mons,  Pâturages). 

7  Goegnies-( ".haussée  {Ibidem). 


3o 


Chîonicon  Hanoniense.  32  3 


quam  secretis  et  postcommunionibus  dicentur  orationes.  In      1195 
anniversarium  vero  ejus  cum  veneratione  celebrandum  per- 
pétue 25  solidos  de  suis  propriis  denariis  ipsi  canonici  inter 
se  distribuent.  Hec  quidem  scripto  et  sigillo  ipsius  comitis 
5  et  sigillo  ejusdem  ecclesie  confirmata  sunt. 

[248]  In  Condatensi  '  ecclesia  dominus  cornes  altare  insti- 
tuit  in  honorem  sancti  Pétri  apostoli  in  introitu  chori,  ad 
quod  sacerdotem  instituit,  ut  ibi  dum  viveret  dominus 
cornes,  quaqua  die  dominica  missa  de  Spiritu  sancto  celebra- 

10  retur,  aliis  vero  diebus  de  gloriosa  Dei  génitrice  Maria  ;  post 
decessum  vero  ejus  in  perpetuum  missa  pro  remedio  anime 
ejus,  quam  ecclesiasticus  ordo  pro  fidelibus  defunctis  cele- 
brari  statuit,  celebrabitur.  In  quarum  celebratione  missarum 
proprie  et  spéciales  dicentur  orationes.  Sacerdos  autem  ad 

i3  hec  complenda  a  quolibet  comité  Hanoniensi  semper  institue- 
tur,  salvo  jure  canonicorum  ecclesie  in  suis  offertoriis  ^.  Cui 
sacerdoti  dominus  comes  Hanoniensis  sepedictus  assignavit 
i5  boneria  terre  arabilis  apud  Wandelaincort  ^.  Sacerdos 
autem  ille  continuum  ipsi  ecclesie  in  horis  conventualibus 

20  tam  matutinis  quam  missis  et  aliis  horis  exhibebit  servi- 
tium.  Ille  autem  sacerdos  quilibet  in  sui  institutione  tam  de 
complemento  missarum  quam  de  jure  canonicorum  conser- 
vando  et  de  peragendo  ecclesie  in  horis  conventualibus  ofE- 
cio  juramentum  prestabit.  Dominus  comes  eciam  assignavit 

25  eidem  ecclesie  Condatensi  60  solidos  denariorum  annuatim 
in  censibus  Branie  Wilhotice  in  festo-sancti  Johannis  Baptiste 
percipiendorum,  quos  in  anniversario  ejus  canonici  présentes 
et  anniversarium  ejus  recolentes  cum  veneratione  inter  se 
distribuent.    Hec  quidem  omnia  tam   super  complemento 

3o  missarum  et  super  beneficio  terre  sacerdoti  assignate  quam 
super  anniversario  recolendo,  scripto  cyrographizato  et  si- 


MiR/EUS,  1,  721  (acte  incomplet). 
Offcrtoria,  les  offrandes  des  fidèles. 
Wadelincourt  (Hainaut,  Ath,  Ouevaucam     ). 


324  Gisleberti 


195     gillo  ipsius  domini  comitis  Hanoniensis,  marchioais  Namur- 
censis,  et  sigillo  ipsius  ecclesie  confirmata  sunt. 

[249]  In  Sonegiensi  ecclesia  '  dominus  cornes  Hanoniensis, 
marchio   Namurcensis  sepedictus,  altare  in  honore  sancti 
Johannis  ewangeliste  in  introitu  chori  in  sinistra  parte  insti-     5 
tuit^  ut  ibi,  dum  viveret  ipse  cornes,  quaqua  die  dominica 
missa  de  sancto  Spiritu,  in  aliis  vero  diebus  missa  de  gioriosa 
Dei  génitrice  Maria  celebraretur,  post  decessum  vero  ipsius 
quaqua  die  in  perpetuum  missa,  quam  ecclesiasticus  ordo 
pro  fidelibus  defunctis  celebrari  instituit,  in  ipso  altari  pro   10 
remedio  anime  sue  ceiebrabitur.    In  quarum  celebratione 
missarum   proprie  et  spéciales   pro  ipso  comité   dicentur 
orationes  tam  in  colJectis  quam  secretis  et  postcommunio- 
nibus.  Sacerdos  autem  ad  hec  compienda  a  quolibet  comité 
Hanoniensi  semper  instituetur,  saivo  jure  canonicôrum  in   i3 
suis  offertoriis.  Hic  quoque  sacerdos  ipsi  ecclesie  in  matuti- 
nis  et  missis  et  ceteris  horis  couvent uali bus  deserviet,  cui 
sacerdoti  dominus  cornes  perpetuum  beneficium  assignavit, 
ut  annuatim  habeat  in  parte  décime  domini  comitis  apud 
Braniam  Wilhoticam  i5  modios  segetis,  medietatem  scilicet   ao 
ivernagii  et  medietatem  avene.  Sacerdos  autem  quilibet  in 
sui  institutione  super  missarum  complemento  et  super  ser- 
vitio  continuo  ecclesie  exhibendo  et  super  jure  canonicôrum 
conservando  prestabit  juramentum.  Ad  hec  dominus  cornes 
sepedictus  pro  anniversario  suo  cum  veneratione  celebrando   33 
60  solidos  denariorum  in  censibus  suis  apud  Braniam  Wil- 
hoticam in  festo  sancti  Johannis  annuatim  percipiendorum 
assignavit,  quos  ipsi  canonici  in  celebratione  anniversarii 
présentes  inter  se  distribuent.  Hec  quidem  tam  de  comple- 
mento missarum  et  de  beneficio  sacerdoti  assignato  et  de   3o 
anniversario  recolendo  scripto  cyrographizato  et  ipsius  co- 


'  (iuiSE,  XVII I,  75  r=  §§  249,  250, 

2  DuviviER,  Chartes  inédites,  n»  94.   La  première  partie  de  l'acte  est 
reproduite  intcgralemcnt  par  Ciislebert. 


Chronicon  Hanoniense .  325 


mitis  Hanoniensis,  marchionis  Namurccnsis,  sigillo  et  Sone-      n95 
giensis  ecclesie  confirmata  sunt. 

[250]  Hic  eciam  cornes  Hanoniensis,  marctiio  Namurcen- 
sis,  Montensem  ecclesiam  majori  amplectens  dilectione   et 

5  circa  illius  prosperitatem  et  tranquillitatem  curam  gerens 
diligentiorem  et  sollicitudinem,  quedam  que  ipsi  ecclesie  de 
jure  abbatie  debebat,  que  quidem  ipse  etejus  antecessores 
plenarie  exsolverant,  unde  eam  ab  omni  labore  et  gravamine 
liberaverant,  ne  umquam  ipsa  ecclesia  ejusdem  comitis  vel 

lo  ejus  successorum  diebus  aliquam  pateretur  molestiam,  reco- 
gnovit  et  ipsi  ecclesie  confirmavit  '  quod  ipse  et  ejus  succes- 
sores  a  quibusdam,  que  in  conventualibus  ecclesiis  quando- 
que  requiruntur,  a  domino  papa  et  ejus  cardinalibus  et 
legatis  et  a  domino  archiepiscopo  Remensi  et  ejus  officialibus 

i5  et  a  domino  episcopo  Cameracensi  et  ejus  officialibus,  que 
equidem  giste  vei  porsonia  ""  dicuntur,  prorsus  debent  iibe- 
rare  et,  si  necesse  fuerit,  eas  constagias^  pro  ipsa  ecclesia 
persolvere,  ita  quod  nunquam  hec  nisi  a  dominis  comitibus 
Hanoniensibus  requirenda  sunt.  Ut  autem  ipsa  Montensis 

30  ecclesia  super  his  gaudeat  perpétua  pace  et  libertate,  domi- 
nus  comes  Hanoniensis  Balduinus,  marchio  Namurcensis, 
scripte  et  sigillo  suo  eadem  confirmavit. 

[251]  Hic  eciam  comes  Hanoniensis*,  marchio  Namur- 
censis, ad  consequendum  majus  anime  sue  remedium  Mon- 
j3  tibus  in   monasterio  Béate  Waldetrudis  altare  in  introitu 
chori  in  honore  beati  Jacobi  apostoli,  fratris,  inquam,  beati 
Johannis  ewangeliste,  construi  ordinavit  ^  disponens  et  fir- 


•  Chartes  de  Sainte-  Waudru,  I,  n»  XXV,  p.  42,  8  décembre  1195. 
^  Cfr.  §  14,  p.  23,  n.  2,  et  §  250. 
3o       3  Constagiae,  dépenses,  frais;  cfr.  Du  Cange,  II,  683,  v"  Custus;  cfr. 
Chartes  de  Sainte-  Waudru,  I,  42,  8  décembre  T195.  On  pourrait  lire  aussi 
coustagias. 

4  Guise,  XVIII,  76  —  §§  251,  252. 

5  Chartes  de  Sainte -Waudru,  I,  46,  8  décembre  1195,  n»  XXVII.  Los 
35    mo\s  fratris  inquam  sont  dans  la  charte. 


326  Gisleberti 


1195      mans   ut   ubicumque  locorum  eum  decedere  contingeret, 
corpus  ejus  in  ipsa  ecclesia  ante  idem  altare  sepeliretur,  et 
quaqua  die,  dum  viveret  ipse  cornes,  in  eodem  altari  missa 
de  gloriosa  Dei  génitrice  Maria  celebraretur;  post  ejus  vero 
decessum  quaqua  die  in  perpetuum  missa,  quam  ecclesiasti-     5 
eus  ordo  pro  fidelibus  defunctis  celebrari  ordinavit,  in  ipso 
altari   pro   remedio  anime    ejus   celebrabitur;   in  quarum 
celebratione  missarum  proprie  et  spéciales  pro  eodem  comité 
tam  in  coUectis  quam  secretis  et  postcommunionibus  dicende 
sunt  orationes.  Sacerdos  autem  ad  hec  complenda  a  domino   10 
comité  Hanoniensi  semper  instituetur,  salvo  jure  canonico- 
rum  Sancti  Germani  in  suis  '  offertoriis.  Et  idem  sacerdos  in 
majoribus  sollempnitatibus  anni  in  ecclesia  Béate  Waldetru- 
dis  tam  vesperis  et  matutinis  et  processionibus  et  majoribus 
missis    cum   canonicis  Sancti   Germani   et  eorum  vicariis   i5 
deserviet  ;  cui  quidem  sacerdoti  dominus  comes  assignavit 
quoquo  anno  i5  modios  segetis,  scilicet  medietatem  ivernagii 
et  medietatem  avene,  in  parte  sua  décime  apud  Lestinas  '. 
Sacerdos  autem  ille  in  sui  institutione  tam  super  comple- 
menio    missarum    et    jure    canonicorum    Sancti   Germani   20 
conservando  quam  super  officio  ecclesiastico  Béate  Walde- 
trudi  exhibendo  juramentum  prestabit.  Super  his  ^  equidem 
ordinatum  fuit,  ut  si  aiicui  sacerdotum  jam  nominatorum, 
Melbodiensi  scilicet,  Condatensi  et  Sonegiensi  et  IVlontensi, 
quandoque  placuerit  duas  missas  in  una  die  celebrare,  prima   ib 
pro  fidelibus  defunctis  cum  prosa  et  veneratione  celebra- 
bitur.  Ad   hec  conventus   Béate   Waldetrudis  ipsi   domino 
principi  suoque  advocato  et  abbati,   cujus  dilectionem  et 
familiaritatem  ceteris  preferebat,  caritatis  intuitu  concessit 
et  firmavit  quod  post  ejus  decessum  quaqua  die  Lune  ad   3o 
ipsum  altare  sancti  Jacobi  missam  conventualem  ante  horam 


'  Le  texte  de  la  charte  ne  porte  pas  suis. 

^  On  voit  nettement  par  la  comparaison  des  deux  textes  comment 
procédait  (rislebert:  il  ne  copiait  pas  littéralement,  mais  résumait,  con- 
densait et  il  changeait  souvent  l'ordre  des  matières. 

?  Super  fih...  etc.,  ne  fait  pas  partie  de  la  charte  de  1195,  mais  se    35 
trouve  dans  la  coniirmation  de  1196  {Chartes  Je  Sainte-WauJru,  49). 


Chronicon  Hanoniense,  327 


diei  primam  cum  sacerdote  predicto,  adhibitis  dyacono  et      1195 
subdyacono,  celebrabit.  Dyacono  autem  et  subdyacono  ipse 
dominas  cornes  assignavit  20  solidos  denariorum  in  censibus 
suis  apud  Lestinas  in  festo  sancti  Andrée  percipiendorum, 

5  quos  dyaconus  et  subdyaconus  inter  se  equaliter  divident. 
Custos  autem  ipsius  ecclesie,  ejusdem  comitis  alumpnus  ^  et 
cancellarius,  Gislebertus,  ad  hec  auxit  ""  de  personatu  custo- 
die,  ut  omnis  ecclesie  custos  quaqua  die  in  missa  ilia  cerei 
unius  lumen  apponat  et  quaqua  die  Lune  lumen  duorum 

10  cereorum.  Ad  anniversarium  vero  suum  cum  veneratione 
perpetuo  celebrandum  ipse  dominus  comes  60  solidos  dena- 
riorum in  censibus  suis  apud  Lestinas  in  festo  sancti  Andrée 
percipiendorum  assignavit  ipsi  ecclesie,  qui  inter  canonicos 
et  canonicas  Béate  Waldetrudis  et  canonicos  Sancti  Germani 

i5  et  sacerdotes  et  clericos  alios  distribuentur,  ea  distributione 
et  distinctione  qua  in  anniversariis  parentum  illius  ordina- 
tum  est,  ut  satis  prediximus.  Ut  autem  predictarum  missa- 
rum  ceJebrationes  non  omittantur,  et  anniversaria  perpetuo 
recolenda  non  pretermittantur,  et  ne  bénéficia  ad  comple- 

ao  mentum  eorum  ordinata  successoribus  "  ejus  aliquatenus 
violentur,  quod  absit,  ipse  dominus  comes  Hanoniensis, 
marchio  Namurcensis,  sigillo  suo  cum  sigillo  Béate  Walde- 
trudis et  scripto  cyrographizato  ea  confirmavit. 

[252]  Hujus  domini  comitis  Hanoniensis  Balduini,  mar- 
a5  chionis  Namurcensis  sepedicti,  Balduini  comitis  et  Alidis 
comitisse  filii,  milites  probissimi,  multi  nobiles  et  quidam 
ministeriales  precipui  fuerunt  consiliarii  in  actibus  suis  et 
commilitones  in  armis,  quorum  quidam  consiliarii  tantum, 
quidam  autem  commilitones  tantum  aut  et  consiliarii  et 
3o  commilitones.  Consiliarii  quidem  fuerunt  Eustacius  senior 
de  Ruez,  Nicholaus  de  Barbencione,  Hoelus  de  Kavren,  Bal- 

a.  Arndt  :  et  successoribus. 


^  Cfr.  Ministeria  curiae  Han.,  à  l'appendice. 

^  La  donation  de  Gislebert  n'est  pas  renseignée  dans  les  actes  sus- 
35    mentionnés. 


328  Gisleberti 


195     duinus  Montensis  castellanus,  Renerus  de  Trith,  Gossuinus 
de  Tulin,   Consiliarii   et  commilitones  fuerunt  Willelmus 
ipsius  comitis  frater  *,  Eustacius  junior  de  Ruez,  Almannus 
de  Provi,  Hugo  de  Croiz,  Osto  de  Trasiniis,  Walterus  de 
Warini,  Walterus  de  Fontanis,  Johannes  Cornutus,  Nicho-     5 
laus  agnomine  Monachus,  Renardus  de  Strepi.   Commili- 
tones tantum  et  quandoque  consiliarii,  Johannes  de  Mauci- 
cort,   Polius  de  Vileirs,  Gaufridus  Tuelasne  ",  Egidius  de 
Aunoit,  Egidius  de  Frasne,  Balduinus  de  Toenio,  Gerardus 
ipsius  comitis  frater,  Balduinus  agnomine  Caron  ^,  Robertus    10 
de  Belren,  Hugo  de  Antun  ^  Gerardus  et  Walterus  fratres 
de   Birbaiz,   Wido   et   Fulco  de   Fontanis,   fratres   predicti 
Walteri,  Willelmus  agnomine  Flaons,  Richardus  de  Orca, 
Walterus  de  Stankirca,  Walterus  de  Blanden,  Walterus  de 
Goi,  Willelmus  de  Unghesiis,  Libertus  de  Lissi  %  Heluinus    i5 
de  Turri,  Hugo  de  Aunoit,  Sawardus  de  Marliz^  Balduinus 
de  Valencenis,  Symon  de  Melbodio,  Willelmus  de  Ansen  '^, 
Gossuinus  de  Wavrin,  Balduinus  de  Nova  Villa.  Hos  omnes 
sepedictus  comes  in  donis  equorum  et  armorum  ac  vestium 
et  muneribus  argenti  honoravit  et  quamplures  eorum  majo-   ao 
ribus  beneficiis  impensis  ditavit. 

[253]  Sepedictus  comes  Hanoniensis  ^,  marchio  Namur- 
censis,  primus  Balduini  comitis  et  Alidis  comitisse  filius, 
princeps  prudentissimus  ac  potentissimus  bonusque  justi- 

a.  Arndt  :  Melasne.  —  h.  Arndt  :  Karuns.  —  c.  Arndt  :  Aulun.  —    25 
d.  Arndt  :  Ausen. 


'  (Tuillaunie,  tils  naturel  de  Baudouin  IV,  dit  l'Oncle  (sous  Bau- 
douin VI),  seigneur  de  Thy-le-Château  (qu'il  reçut  en  1190  de  son  frère 
Baudouin  V),  bailli  du  Hainaut  au  moins  depuis  1193;  il  gouverna  le 
Hainaut  pendant  l'absence  de  Baudouin  VI,  fut  prévôt  de  Bruges,  chan-  3o 
cclier  de  Flandre  et  mourut  en  1231  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»"  179 
et  suiv.). 

2  Kst-ce  Lexhy,  dép.  de  Horion-Hozémont  iLiégei,  ou  Liessies(Nord)? 

3  Marl\ ,  à  l'est  de  Valenciennes.  Cfr,  Duvivier,  Chartes  inédites,  n°  67 
(1188)  :  S.  Seuvardi  de  Marliz.  35 

4  (^uiSE,  XVIII,  77  =  §§  253,  254. 


Chronicon  Hanoniense.  329 


ciarius  et  ab  hominibus  suis  tam  majoribus  quam  mino-      1195 
ribus  amatissimus,  qui   cum  annorum   esset  21,  defuncto 
patre  suo,  ad  dominium  comitatus  Hanoniensis  pervenerat, 
et  iilud  annis   24  et  sex  ebdomadis  viriliter  ac   potenter 

5  tenuerat,  et  in  ipsis  annis  per  7  annos  marchiam  Namur- 
censem  et  per  très  annos  comitatum  Flandrensem  possé- 
derai ;  qui  eciam  cornes  Jacobi  de  Avethnis,  viri  nobilis  ac 
prudentis  et  admodum  potentis  militisque  probissimi,  sibi 
rebellantis  superbiam  represserat,  et  Ludovici  régis  Franco- 

,0  rum  vires  in  malum  ipsius  Jacobi  et  Rainaldi  de  Rosoit  et 
comitis  Retensis  paratas  removerat,  et  comiti  Flandrie  et 
Viromandie  Philippo  ex  mutua  confederatione  contra  Jaco- 
bum  sepedictum  et  contra  Radulphum  de  Coci  et  contra 
suum    generum    Philippum    regem    Francorum    multa   et 

,s  magna  fecerat  auxilia,  et  rupto  fédère  inter  ipsum  et  comi- 
tem  Flandrensem  et  Viromandensem,  régi  Francorum 
contra  eumdem  comitem  et  contra  regem  Angiorum  grande 
tulerat  auxilium;  qui  eciam  terram  et  castra  sua  contra 
ipsum   comitem    Flandrensem    et    contra   archiepiscopum 

20  ColoDiensem  et  ducem  Lovaniensem  viriliter  ac  prudenter 
tenuerat,  et  post  multa  que  avunculo  suo  Henrico  comiti 
Namurcensi  et  Lusceleborch  contra  hostes  tulerat  auxilia, 
rupto  inter  eos  dilectionis  et  conditionis  fédère,  castra  ejus 
in  illius  comitis  et  comitis  Campanensis  gravamen  et  detri- 

35  mentum,  et  domini  régis  Francorum  et  régis  Angiorum  et 
Theobaldi  comitis  Blesensis  et  Stephani  comitis  et  ducis 
Burgundensis  et  comitis  de  Bar  et  Willelmi  Remensis  archi- 
episcopi  et  Philippi  comitis  Flandrensis  et  Henrici  ducis 
Lovaniensis  et  Philippi  Coloniensis  archiepiscopi  et  Ottonis 

3o  comitis  de  Ghelra  et  Henrici  ducis  de  Lemborch  et  Manasseri 
comitis  Retensis  rancorem  et  calumpniam  et  minas  occupa- 
verat,  nondum  satis  certus  domini  imperatoris  Romanorum 
Frederici  et  filii  ejus  Henrici  Romanorum  régis;  qui  eciam, 
defuncto  Philippo  comité  Flandrensi,  comitatum  Flandrie 

35  de  jure  contra  dominum  regem  Francorum  et  contra  Ma- 
thildem  reginam,  ejusdem  comitis  Philippi  uxorem,  et 
contra  Henricum  ducem  Lovaniensem  sibi  detinuerat;  qui 
eciam  Symonem  de  Lemborch,  clericum,  Henrici  ducis  de 


33o  Gisleberti 


1,95  Lemborch  filium,  ducis  Lovaniensis  consobrinum,  a  majore 
parte  capituli  Leodiensis  electum  et  regalibus  investitum,  a 
castris  episcopatus  et  omnibus  bonis  in  viribus  suis,  Deo 
volente,  ejecerat,  et  in  Leodiensi  episcopatu  ad  honorem  Dei 
alium  instituerai,  Albertum  scilicet  de  Kuc;'qui  eciam  5 
comes  Hanoniensis  in  paucis  hominibus,  in  quibus  spem 
boni  et  dilectionis  habuerat,  vel  cum  quibus  fedus  firma- 
verat,  dominis  scilicet  suis  et  vicinis  consanguineisque  ma- 
joribus  principibus  fidei  constantiam  invenerat,  cum  ipse 
neminem  majorem  vel  minorem  in  fide  promissa  fallere  10 
vellet;  qui  tamen  dominum  Fredericum  Romanorum  impe- 
ratorem  et  ejus  filium  Henricum  imperatorem  in  sua  pro- 
motione  semper  amabiles  et  propicios  invenerat,  post  longos 
satis  dicte  infirmitatis  languores  in  Montibus  ibidem  a 
seculo  migravit,  anno  dominice  incarnationis  iigS,  mense   i5 

[7  déc.  Decembri,  12.  Kal.  Januarii,  octava  scilicet  die  ante  festum 
nativitatis  Domini  \  Cujus  corpus  in  Montibus  in  monaste- 
rio  Béate  Waldetrudis  ante  altare  satis  dictum  beati  Jacobi 
apostoli,  sicut  ipse  cornes' adhuc  vivens  ordinaverat,  sepul- 
tum  fuit  honorifice,  cujus  exequiis  et  sépulture  filius  ejus,  20 
Balduinus  comes  Flandrensis,  ab  expeditione  domini  régis 
Francorum  rediens,  interfuit.  Interfuerunt  eciam  alii  ejus 
filii  Philippus  et  Henricus  et  Sybilia,  filia  ejus,  multique 
nobiles  et  cujusque  conditionis  homines. 

[254]  Hec  omnia  conscripta  a  Gisleberto,  hujus  comitis  25 
clerico,  scripto  commendata  sunt,  qui  gesta  quorumdam 
imperatorum  et  regum  et  comitum  Hanoniensum  et  quo- 
rumdam comitum  Flandrensium,  qui  predecesserant,  ex 
scriptis  ecclesiarum  quamplurium  collegerat  et  his  jura 
Béate  Waldetrudis  amiscuerat  et  hujus  comitis  Hanoniensis,  3o 
priocipis  illustris,  actibus  tam  in  prosperitate  quam  adver- 


'  Le  12  des  Kalendes  de  janvier  correspond  au  21  décembre,  mais 
le  huitième  jour  avant  la  Noël  reporte  au  17  de  ce  mois.  Cette  dernière 
date  est  fournie  aussi  par  la    Continuatio  Aquici7ictina  (SS.,   VI,  433)   : 
Ohiit  Balduinus...  i6  Kal.  Januarii.  Il  est  probable  qu'il  y  a  dans  le    35 
texte  de  Gislebert  une  erreur  de  copiste  :  XII  pour  XVI. 


Chronicon  Hanoniense,  33 1 


sitate  itvt  omnibus  interfuerat,  quem  ejus  dominus  cornes  1195 
cancellarium  suum  effecerat  et  eum  in  bonis  ecclesiasticis 
promoverat,  scilicet  in  prepositura  Sancti  Germani  et  Béate 
Waldetrudis  custodia  et  prebenda  et  in  Sonegiensi  et  Con- 
5  datensi  et  Melbodiensi  ecclesiis  prebendis,  et  in  Namurcensi 
abbatia  Béate  Marie,  et  in  prepositura  et  custodia  et  pre- 
benda Sancti  Albani  et  in  custodia  et  prebenda  Sancti  Pétri 
Namurcensis. 

[255]  Balduino  comiti  Hanoniensi,  marchioni  primo  Na- 

10  murcensi,  principi  illustri  ac  famoso  defuncto,  successit  '  in 
comitatu  Hanoniensi  Balduinus,  filius  ejus  primus,  cornes 
Flandrensis.  Hic  enim  Balduinus  cornes,  Balduini  comitis  et 
Margharete  comitisse  filius,  ex  patris  hereditate'comitatum 
Hanoniensem   et  ex  jure   matris  comitatum  Flandrensem 

i5  adeptus  est.  Philippus  vero,  secundus  filius,  patri  in  mar- 
chia  Namurcensi  successit,  qui  inde  fratri  suo  comiti  Flan- 
drensi  et  Hanoniensi  ligium  hominium  super  omnibus  terre 
illius  bonis  et  castris  tamquam  comiti  Hanoniensi  fecit,  ut 
ille   cum  nobilibus  Hanonie,   domini  comitis   Hanoniensis 

20  fidelibus,  et  judicia  et  testimonia  habeat  proferre,  et  domi- 
nus cornes  Hanoniensis  marchiam  illam  a  domino  impe- 
ratore  Romanorum  ligie  teneat.  Ipse  autem  comes  Flan-      1196 
drensis  et  Hanoniensis  Henrico  fratri  suo  mille  libratas  terre 
in  feodo  ligio  dédit,  de  quibus  sexcentas  libratas  in  Flandria 

25   et  quadringentas  libratas  in   Hanonia  assignavit.    Deinde 

mense  Februario  ad  dominum  Albertum  Leodiensem  episco-  Février 
pum  apud  Hoyum  castrum  accessit  et  ei  ligium  pro  Hanonia 
cum  débita  fidelitate  fecit  hominium.  Ipse  autem  episcopus 
ibidem  ad  honorem  et  petitionem  ejusdem  comitis,  Gode- 

3o  frido  clerico,  Sancte  Marie  in  Brugis  preposito  et  Camera- 
censis  ecclesie  canonico,  ipsius  comitis  fratri,  sed  non 
germano,  abbatiam  et  preposituram  Maslinensis  ecclesie 
contulit  ^ 


»  Guise,  XIX,  i  =  §§  255,  256. 
35        2  Cfr.  la  note  i  de  la  p.  311  (§  227). 


332     Gisleberti  Chronicon  Hanoniense. 


II 96  [256]  Deinde  mense  Marcio  Maria  comitissa,  ejusdem 
^^^^"^  comitis  Flandrensis  et  Hanoniensis  uxor,  cum  Mathilde 
ducissa  Lovaniensi,  Henrici  ducis  uxore,  ipsius  comitis 
Hanoniensis  consobrina,  iter  peregrinationis  ad  Sanctum 
Egidium  arripuit,  que  domine  prospère  incedentes  prospe- 
rius  ad  propria  régresse  sunt,  multis  beneficiis  largisque 
elemosinis  multa  per  loca  ecciesiis  et  pauperibus  coUatis. 

[257]  Hic  eciam  comes  "  Flandrensis  et  Hanoniensis  omnia 
supradicta,  que  pater  ejus  et  avus  Montensi  ecclesie  confir- 
maverant,  sciiicet  de  concambio  Branie  Wilhotice  ^,  et  liber- 
tate  constagiarum*,  que  a  conventualibus  ecciesiis  quandoque 
requiruntur,  et  de  libertate  terrarum  de  Kevi^  et  de  Comis^, 
et  de  missa  pro  anima  patris  sui  et  ejus  anniversario,  et  anni- 
versariis  avi  sui  et  avie,  et  de  duobus  modiis  frumenti  ^  pro 
censu  molendini,  et  de  elemosina  Montensis  castellani  Bai- 
duini  *,  scriptis  et  sigiilo  suo  diligenter  confirmavit. 

EXPLICIT   CRONICA   HANONIE. 


»  Saint-Gilles  (Gard);  cfr.  p.  150,  10. 

^  Guise,  XIX,  2,  qui  ajoute:  Et  hic  finit  chronica  Gilberti. 

3  Cfr.  Chartes  de  Sainte-  Waudru,  1,  n»  XXIV,  8  décembre  t  195  (p.  41)  :    20 
Baudouin  V  renonce  à  ses  prétentions  :  <>uper  quibiisdam  redditibus  que 
oblationes  nominantur  in  burgo  de  Braina   WiUiotica,  super  concambio  quod 
pater  suus  cum  ipsa  ecclesia  de  ipsa  villa  fecerat  (  voir  ci-avant  p.  73,  n.  8). 

4  Cfr.  §  250. 

5  (^.fr.  §  246.  a5 
^  Cfr.  §  245. 

7  Le  comte,  en  1 192,  s'était  engage  à  une  rente  perpétuelle  de  deux 
mesures  de  blé  en  échange  de  la  part  que  l'église  de  Sainte -Waudru  lui 
avait  cédée  dans  le  moulin  d'Hyon  {Chartes  de  Sainte -Waudru,  I,  33, 
n»  XX),  et  la  confirmation  en  1 196  {Ihid.,  54,  n»  XXX).  3o 

*  Cfr.  §  223  et  charte  de  Baudouin  VI,  février  11 96  {Chartes  de  Sainte- 
Waudru,  I,  54,  n»  XXX). 


APPENDICE 


MINISTERIA  CURIE  HANONIENSIS 
(1212-1214) 


Le  manuscrit  de  ce  document  appartient  au  chartrier  de 
Sainte -Waudru;  il  repose  aux  archives  de  Mons  oîi  il  est 
coté  Mons,  n°  ôgi.  Le  rôle  se  compose  de  cinq  bandes  de 
parchemin;  il  n'est  ni  daté,  ni  scellé;  l'écriture  est  du  com- 
mencement du  Xllb  siècle.  M.  Léop.  Devillers  m'apprend 
qu'un  double  avait  été  déposé  dans  le  trésor  de  l'église  de 
Saint-Jean,  à  Valenciennes,  mais  qu'il  n'a  pu  savoir  s'il  y 
existe  encore.  Le  texte  a  été  publié  par  H.  Delmottc,  en  i832, 
dans  les  Archives  historiques  et  littéraires  du  nord  de  la 
France  et  du  midi  de  la  Belpque,  /.  //,  p.  ij3.  Arndt  en  a 
donné  une  édition,  à  la  suite  de  la  Chronique  de  Gislebert, 
dans  le  tome  XXI  des  Scriptores,  pp,  ôo2-6o5  {édition  in-S"^ 
pp,  2g4-3oi),  Enjîn  M.  Devillers  en  a  inséré  de  courts  frag- 
ments dans  le  premier  volume  des  Chartes  de  Sainte-Waudru, 
pp,  102-104, 

Pour  la  date  de  la  rédaction,  Arndt  indiquait  :  vers  12 10; 


334       Ministeria  Curie  Hanoniensis, 


M.   Devillers,  plus  exactement  :   entre   1211  et  12 14;  il  est 
possible  même  de  resserrer  encore  un  peu  cette  période,  car  le 
mariage  de  Jeanne  de  Flandre  avec  Ferrand  de  Portugal  n'a 
été  conclu  qu'au  mois  de  janvier  121 2;  or,  c'est  sur  les  ordres 
de  Ferrand  que  le  document  a  été  dressé.  On  sait,  d'autre  part,     5 
que  ce  prince  fut  emmené  en  captivité  à  Paris  après  la  bataille 
de  Bouvines  (27  juillet  12 14)  et  qu'il  ne  recouvra  la  liberté 
que  le  6  janvier  1227  ;  il  mourut  en  i233,  mais  il  est  impos- 
sible de  reculer  la  rédaction  jusqu'à  son  retour  en  Flandre.  Il 
résulte,  en  effet,  du  préambule  que  Gislebert,  l'un  des  princi-   10 
paux  collaborateurs,  était  à  ce  moment  prévôt  des  églises  de 
Mons,  c'est-à-dire  à  la  fois  de  Saint-Germain  et  de  Sainte- 
Waudru;  la  prévôté  de  Saint-Germain  lui  appartint  au  moins 
jusqu'en  1224  (Chartes  de  Sainte-Waudru,  n"  XC,  p.  /^5); 
mais  en  janvier  1226  elle  se  trouvait  aux  mains  d'un  certain   iS 
Nicolas  (Ibidem,  n»  XC///,  p.  14g),  qui  la  conserva  jusqu'en 
1241.  A  Sainte-Waudru,  Gislebert  avait  été  longtemps  vice- 
prévôt;  le  prévôt  en  iigj  et  jusqu'en  120g  s'appelle  Eustache 
(Ibidem,   n°   XXXIV,   p.  67,   lu,  p.  g4).  En  1217  et  1220 
(Ibidem,    n«   LXIV,   pp.   log  et   lxxviii,    p.   i3o),    Gislebert   20 
apparaît  comme  prévôt,  mais  il  résulte  de  la  combinaison  des 
dates  qu'il  avait  dû  occuper  cette  charge  déjà  quelques  années 
auparavant,  et  certainement  entre  1212  et  1214. 

Les  termes  mêmes  du  préambule  semblent  indiquer  qu'il  a 
été  ajouté  postérieurement  au  corps  même  de  l'acte,  car  les  2b 
mots  :  Gillebertum  tune  temporis  Montensium  ecciesiarum 
prepositum,...  Willelmus  qui...  Balduini...  patruus  extite- 
rat....  Gillebertus  qui  multis  temporibus  ecciesiarum  Mon- 
tensium  preposituras  obtinuerat  et  ...  usque  ad  senilem  eta- 
tem  educatus  fuerat  rappellent  des  faits  passés  et  ne  peuvent  3o 
se  rapporter  au  présent. 

Pateant  universis  presentibus  et  futuris  ministeria  '  curie 
Hainoiensis,  jure  hereditario  possidenda,  tam  in  domina- 


«  Sur  les  Ministeriales  en  général,  consulter  Waitz,  V(t,  v%  322-388; 
SCHRŒDER,  Lehrbuch  3,  433-441.  ^^ 


Ministeria  Curie  Hanoniensis.       335 


tione  Montensi  quam  in  dominatione  Valencenensi  et  Ostre- 
vanensi  ',  consilio  curie  '  Hainoiensis  et  consensu  commuai 
ipsorum  ministerialium,  par  fidèles  principis  illustris  domini 
Fernandi,  Flandrie  et  Hainoie  comitis,  VVilieimum  scilicet 
5  dictum  patruum  ^  et  Gillebertum  tune  temporis  Monten- 
sium  ecclesiarum  prepositum,  conscripta  et  prolata  ad  per- 
petuam  memoriam,  ut  ipsa  scripta  pênes  ecclesiam  Béate 
VValdedrudis  Montensem  et  pênes  ecclesiam  Sancti  Johannis 
Valencenensem  custodienda  pcrmaneant,  ut  si  necesse  fuerit 

10  quandocumque  ad  ipsa  scripta  recurratur.  VVilieimus  quoque 
predictus,  qui  Balduini  ^  comitis  Flandrensis  et  Hainoiensis 
principis  illustrissimi  et  postmodum  imperatoris  Constan- 
tinopolitani  patruus  extiterat,  predictus  etiam  Gillebertus, 
qui  multis  temporibus  ecclesiarum  Montcnsium  preposituras 

i5  obtinuerat  et  a  pueritia  sua  in  curia  Hainoiensi  usque  ad 
senilem  etatem  educatus  fuerat,  predicta  ministeria  sicut  ea 
audierant  et  viderant,  et  tam  a  ministris  senioribus  quam  ab 
aliis  viris  sane  opinionis  plenius  didicerant,  que  secuntur 
conscribi  fecerunt. 

20       Sciendum  igitur,  quod  dominus  de  Sancto  Oberto  ^  ille 


'  Le  gouvernement  de  Mons  formait  le  noyau  du  comté  de  Hainaut  tel 
qu'il  avait  été  définitivement  constitué  sous  les  Ottons;  le  gouvernement 
de  Valenciennes,  qui  avait  été  détaché  du  comté  primitif  par  Otton  1®^, 
avait  été  récupéré  par  Hermann  vers  le  milieu  du  XI®  siècle.  Quant  à 

25  rOstrevant,  c'était  un  fief  français  dont,  en  dernier  lieu,  les  seigneurs  de 
Bouchain  avaient  été  titulaires,  sous  la  suzeraineté  fiamande  d'abord, 
sous  celle  du  Hainaut  sans  doute  depuis  le  riioment  où  la  place  même  de 
Valenciennes  avait  été  cédée  par  Baudouin  V  de  Flandre  à  Hermann, 
l'époux  de  Richilde.  Les  offices  de  ces  deux  territoires,  celui  de  Mons  et 

3o    celui  de  Valenciennes,  uni  à  l'Ostrevant,  étaient  demcurésvdistincts. 

2  La  cour  de  Hainaut  se  composait  des  pairs  des  trois  chàtelainies  de 
Mons,  de  Valenciennes  et  de  Bcaumont,  ainsi  que  des  principaux 
ministeriales  (cfr.  p.  342). 

3  Sur  (xuillaume  l'oncle,  cfr.  la  note  i  de  la  page  328. 

35  4  Baudouin  VI,  comte  de  Hainaut  depuis  1 193,  empereur  de  Constan- 
tinople  depuis  le  9  mai  1204,  mort  en  1205. 

.'  Gérard  de  Saint-Aubert,  fils  de  (xilles  (f  1173,  §  75)  et  de  Berthe 
de  Boucham  (cfr.  §  32). 


336       Ministeria  Curie  ffanoniensis. 


scilicet  qui  in  villa  Sancti  Oberti  munitionem  habet  et  advo- 
catiam,  dapifer,  qui  vulgariter  senescalcus  dicitur,  summus 
est  senescalcus  totius  comitatus  Hainoie,  tam  in  dominatione 
Montensi  quam  in  dominatione  Valencenensi  et  in  Ostreva- 
nensi,  et  est  caput  '  senescalcie  sue  omnia  que  habet  in  villa  5 
Sancti  Autberti.  Habet  etiam  de  eadem  senescalcia  plura 
alia  bona  ad  manus  suas  et  que  ab  eo  tenentur  in  feodo,  ad 
eandem  senescalciam  pertinentia. 

Dominus  Berlemontis  ^  summus  est  camerarius  in  toto 
comitalu  Hainoiensi,  tam  in  dominatione  Montensi  quam  in    lo 
dominatione  Valencenensi  et  in  Ostrevanensi. 

Dominus  de  Alneto  ^  summus  est  pincerna  in  toto  comi- 
tatu  Hainoiensi,  tam  in  dominatione  Montensi  quam  in 
dominatione  Valencenensi  et  in  Ostrevanensi. 

Harduinus,  villicus  Montensis'^,  dapifer  est  dominationis   ib 
Montensis  per  deversus  Montes  usque  ad  aquam  de  Morcin- 
pont  ^;  summus  post  illum  de  Sancto  Oberto. 


»  Cajfut  :  son  office  de  sénéchal  a  pour  base  juridique  l'ensemble  des 
droits  qu'il  exerce  à  Saint-Aubert. 

2  Gilles,  fils  de  Gilles  de  Saint-Aubert  et  de  sa  seconde  femme  Mathilde    20 
de  Berlaimont  ;  il  était  né  en  1157  environ  (cfr.  p.  68,  n.  8);  il  vivait 
encore  en  1218  (Du  Chesne,  Bétliune,  pr.,  59). 

3  Aulnois  (Hainaut,  Mons,  Pâturages),  (iislebert  (p.  108)  a  rapporté 
qu'Arnoul  de  Landas,  époux  de  la  veuve  de  (ailles  d' Aulnois  remiilit, 

à  la  Noël  de  1171,  les  fonctions  d'échanson:  Gilles  avait  sans  doute  laissé    25 
un   fils    homonyme,  qui    mourut   devant    Salonique   en    1204    (Vilt.e- 
Hardouin,  291,  édit.  N.  De  Wailly,  1874);  ce  serait  alors  un  petit-Iils  du 
premier  (ïilles,  qui  occupait  en  1212  le  même  office. 

4  Le  maire,  villicus,  de  Mons  en  1149  s'appelait  Harduin  {Chartes  de 
Sainte- Waudru,  1,  p.  13):  en   1164  (I^id.,   15),  Baudouin  IV,  en  qualité    3o 
d'abbé  et  de  haut-avoué  de  Sainte-^Vaudru,  confirme  le  jugement  porté 

en  cause  du  chapitre  contre  Harduin  et  détermine  ses  droits.  Il  était 
mort  avant  1192  {Idid.,  p.  33);  son  fils  Gilbert  lui  avait  succédé;  cfr.  1201, 
p.  80.  En  1206  paraît  un  nouveau  villicus  Harduin  {/l>id.,  pp.  93  et  281), 
qui  est  encore  cité  en  1218  {Ibid.,  p.  119).  ^^ 

5  L'eau  de  Marchipont  (cfr.  p.  105,  n.  3),  c'est-à-dire  le  Hongneau,  qui 
se  jette  dans  la  Haine,  près  de  Condé  ;  elle  séparait  la  châtellenie  de  Mons 
de  celle  de  Valenciennes  (ci-après,  p.  340),  et  forme  encore  aujourd'hui  à 
cet  endroit  la  limite  entre  la  Belgique  et  la  France. 


Ministeria  Curie  Hanoniensis.       337 


Iwanus  de  Frameriis  '  emptor  est  escarum  ad  coquinam 
pertinentium  et  ipsarum  custos  escarum,  et  participât  cum 
coquis  in  jure  coquine  ad  ipsos  pertinente,  et  cum  eo  Gon- 
terus  coquus''. 
5  Coqui  sunt  preterea  Geraudus  et  Robertus  Theobaldi 
fiiius. 

Hec  duo  ministeria,  Geraudi  scilicet  et  Roberti,  accom- 
municata  fuerunt  aliis  ministeriis  coquorum  per  gratiam 
domini  comitis  Hainoie  et  per  consensum  ipsorum  coquo- 
lo  rum  a  multis  annis  retroactis  [ratione  duorum  ministerio- 
rum  coquine  in  Valencenis  olim  vacantium.  Tercium  vero 
est  heredis  Walteri,  posterius  scripti  ^  ']. 

Margareta  canonica  Montensis,  filia  Reneri  Montensis  mi- 
litis,  pincerna  est  ^  Cujus  precepto  vmum  ad  curiam  appor- 
ts  tatur  et  in  curia  in  mensis  propinatur,  et  de  ministerio  suo, 
quod  si  velit,  propria  manu  débet  vinum  propinare  coram 
domino  comité  vel  coram  domina  comitissa. 

Si  vero  ipsa  absens  fuerit,  ministerium  Nicholay  de  Rues  *, 

a.   A  :  coqus.  —   h.   A  :  ratione  ....  scripti  ajouté  dans  l'interligne, 
20    écriture  du  temps. 


'  Iwan,  villicus  de  Frameries,  est  cité  en  1201  et  1202  {Chartes  de  Sainte- 
Waudru,  I,  pp.  68,  71,  86). 
^  Posterius  scripti,  voir  p.  341. 

3  II  ne  faut  pas  confondre  Renier  de  Mons,  l'échanson,  avec  Renier  de 
23    Jauche,  deuxième  époux  d'Ida  de  Mons,  fille  de  Gossuin.  Renier  de 

Jauche  était  mort  en  1184  à  Hornbach,  près  de  Zweybrucken  (§  r5i,  15); 
Renia r  pincerna  est  cité  dans  plusieurs  actes  de  1199  à  1202  {Chartes  de 
Sainte -Waudru,  I,  67,  71,  76,  80,  83,  et  DuviviER,  Chartes  inédites, 
n°s  130,  141, 146,  178);  peut-être  était-il  le  second  fils  de  Renier  de  Jauche 
3o  et  d'Ida;  l'aîné  était  Gérard  de  Jauche;  tous  deux  signent  la  Grande 
Charte  pénale  de  1200. 

4  Nicolas  de  Rœulx  ne  figure  pas  dans  la  liste  généalogique  des  sei- 
gneurs de  ce  nom,  dressée  par  Théophile  I-ejeunc.  Son  existence  est 
attestée  en  1224;  il  a  en  ce  moment  un  débat  avec  l'abbé  de  Cambron  au 

3  3  sujet  du  bois  des  Ecaussines  qu'Eustache,  père  de  Nicolas,  avait  donné 
au  monastère  (De  Smet,  Cartulaire  de  Cambron,  571);  les  Ecaussines 
dépendaient  en  eÔet  de  la  seigneurie  du  Rœulx  (Th-  Lejeune,  Mono- 

22 


338       Ministeria  Curie  Hanoniensis 


quod  quondam  fuit  illorum  de  Haverec  \  et  ministerium  « 
quod  fuit  Lisiardi  de  Novellis  %  debent  ministerium  illud 
omnino  explere.  Si  vero  dicta  Margareta  presens  fuerit,  per 
ipsius  dispositionem  duo  dicti,  Nicholaus  scilicet  et  hères 
Lisiardi,  debent  vinum  in  mensis  propinare. 

Walcherus  de  Craco  ^  vinum  ad  curiam  apportatum  in 
vasis  débet  conservare  et  in  cyffos  vel  in  oUas  ad  propinan- 
dum  infundere.  Quod  quidem  ministerium  acquisitum  fuit 
ab  heredibus  Romundi. 

Latores  vini  et  cujuslibet  poculi  sunt  Harduinus  et  hères 
Odierne,  uxoris  quondam  Gossuini  calchearii  \ 

Sapientia  de  Hion  ^  panitaria  est,  et  ipsius  precepto  por- 
tatur  panis  ad  curiam  a  domo  pistoris  hereditarii  seu  a 
venditoribus,  et  de  ministerio  suo  est  custodia  turris  et 
receptio  pasnagiorum  in  nemoribus  Montensibus. 

Petrus  de  Buseleria,  cujus  avus  fuit  Walcherus,  facit 
panem  portari  ad  curiam  a  domo  pistoris  seu  a  venditoribus, 
unde  quidem  contentio  est  et  diu  fuit  inter  ministros  curie, 
declarandum  si  panem  proprio  corpore  suô,  vel  propria 
costagia  sua  seu  per  costagiam  domini  comitis  panem  debeat 
facere  portari,  cum  satis  constet  quod  a  sexaginta  vel  plu- 


A  :  ministerum. 


graphies,  VI,  87),  et  il  est  probable  que  Nicolas  était  fils  d'Eustache  III 
(Canivet,  mort  en  12 10),  et  qu'il  avait  hérité  de  l'office  de  sous-échanson 
par  une  alliance  avec  la  famille  de  Havre,  qui,  elle-même,  a  dû  avoir  aS 
des  relations  de  parenté  avec  la  famille  de  Mons;  la  chàtellenie  de  Mons, 
qui,  au  Xll®  siècle,  avait  eu  pour  titulaires  Isaac  de  Mons  (frère  de 
(îossuin  111)  et  ensuite  son  fils  Baudouin,  se  retrouve  au  XIll*  siècle 
entre  les  mains  des  seigneurs  d'Havre. 

'  Havre.  ^o 

2  Nouvelles  (Hainaut,  Mons,  Mons). 

3  Une  charte  romane  de  1281  cite  Wathiers  de  Crascol  et  Marie  de 
Crascol  {Chartes  de  SaitiU-  Waudru,  I,  381);  le  béguinage  de  Cantimprel. 
près  de  Mons,  avait  reçu  de  Marie  une  maison  dite  :  le  couvent  de 
Crascol.  La  terre  de  Crasco  était  située  à  Jurbise  {Ibid.,  442).  3!) 

4  Calchearius,  cauchieur,  paveur. 
'  H  von  (Hainaut,  Mons,  Mons). 


Mini^teria   Curie  Hanoniensis.       339 


ribus  annis  panis  ille  per  costao^iam  domini  comitis  portatus 

fuerit. 

Pistor  hereditarius  faciendi  panem  comitis  et  curie  est 

Bernerus  agnomine  Malescherie  ',  cujus  ministerium  quon- 
5  dam  fuit  Herberti. 

Custos  panis  aportati  ad  curiam  et  mensalium  est  hères 

Engelberti  de  Gamapia  \  [Johannes  scilicef']. 
Impositor  mensarum  et  mensalium  super  mensas  et  por- 

tandi  panem  post  panitarium  ad  serviendum  et  distribuen- 
lo  dum  in  curia  est   hères  Thome  de  Craco,  et  ministerium 

illud  obtinere  débet,  quousque  per  gratiam  Dei  ad  panita- 

riam  Duacensem  redire  potuerit. 

Hères  dicti  Thome  de  Craco  hostiarius  est  de  ministerio 

acquisito,  quod  olim  fuerat  Lamberti  ostiarii. 
i5       Gossuinus  janitor  est. 

Hères  Amandi  camerarii  ^  in  toto  comitatu  et  dominatione 

Hainoie  post  dominum  de  Berlaimont  camerarius  est,  et 

habet  de  ministerio  suo  pallia  seu  capas  omnium,  qui  homi- 

nagium  faciunt  domino  comiti  Hainoiensi. 
20       Et  est  in  dominatione  Hainoiensi  ministerium  quoddam, 

quod  fuit  Herberti,  qui  Camerarius  dicebatur  \  et  erat  de 

ministerio  suo  facere  candelas  precepto  camerarii  et  per 

pondus  camerario  factas  amministrare.  Amministrare  etiam 

aquam  ipsi  camerario,  ut  ipse   camerarius   eam  porrigat 
2b  comiti  et  comitisse,  ipse  autem  minor  camerarius  clericis  et 

militibus  aquam  débet  porrigere,  sed  de  ministerio  illo  inter 

heredes  contentio  est;  et  est  illius  officii  facere  lectos  neces- 

sarios  curie. 

a.  A  :  a/oîité  dans  /'i?iter/igne. 


3o  »  Ma/escherie parâii  avoir  le  sens  de  méchanceté,  perfidie;  cfr.  un  pas- 
sage d'Aye  d'Avignon,  2918  (cité  par  (iodefroy,  V,  115). 

2  Jemappes  (Hainaut,  Mons,  Mons). 

3  Le  chambellan  Amand,  frère  d'Ibert  de  Cuesmes,  est  cité  en  1192  et 
en  1201  {^Chartes  de  Sainte -Wajidru,  I,  30,  71). 

35  4  La  comtesse  Marguerite  rappelle  en  1245  une  donation  faite  par  le 
comte  Thomas  et  la  comtesse  Jeanne  à  Herbert  le  Chambellan  dans  le 
bois  entre  Braine  et  Soignies  {Chartes  de  Sainte -Waudru,  I,  206). 


340       Ministeria  Curie  Hanoniensis. 


Renerus,  Anselmi  quondam  filius,  scutellarius  '  est. 

Walterus  figulus,  Adam  agnomine  Bone  Vile  filius,  mi- 
nisterium  habet  ministrandi  ad  curiam  ollas  figularias  tam 
ad  cameram  quam  ad  coquinam  et  ad  vinum  propinandum 
necessarias,  et  iicet  ei  accipere  terram  in  warescagio  ""  Mon-     5 
tensi  seu  in  nemore  comitis,  offîcio  suo  necessariam. 

Hères  Amolrici  agnomine  Morselli  precepto  panitarii  Mon- 
tensis  débet  condere  lardarium  comitis,  et  est  contentio  super 
ministerio  illo,  utrum  ministerium  illud  tenere  debeat  a  do- 
mino comité,  vel  a  panitario,  et  sic  remansit  indiscussum.  At-   »o 
tamen  non  minus  ministerium  suum  intérim  débet  explere. 

Martinus  clericus  ministerium  habet  custodiendi  claves 
cellarii,  quod  de  gratia  domini  B.  comitis  Flandrie  et  Hai- 
noie,  et  postmodum  imperatoris  Constantinopoïitani  et 
Marie  comitisse,  Gillcno  patri  suo  traditum  fuit.  «^ 

Hères  Lamberti  Mohier  ministerium  habet  quoidam 
colligendi  redditus  comitis  in  agnis  et  avena  in  villis  circa 
Montes,  quod  ipsi  Lamberto  ex  parte  matris  sue  Sapientie 
provenerat. 

Ministeria  dominationis  Valencenensis  citra  20 

aquam  de  Morcinpont^  per  deversus  Vaiencenas. 

Balduinus  de  Lobiis  *  dapifer,  id  est  senescalcus  heredi- 
tarius  de  ministerio,  quod  olim  fuit  Amandi  militis  de 
Sancto  Salvio^. 

Walo,  Manasseri  filius,  emptor  escarum  coquine  et  earum    25 
computator  et  conservator. 


'  Le  scutellarius,  escuelier,  était  chargé  du  service  de  la  vaisselle. 

2  Les  wareschaix  sont  les  terres  de  vaine  pâture  appartenant  à  la  com- 
munauté. 

3  Cfr.  ci-dessus  p.  105,  n.  3.  3o 

4  Baudouin  de  Lobbes,  cité  plusieurs  fois  de  1200  à  1226,  et  notamment 
comme  sénéchal  de  Valenciennes  en  1210  (Martèxe,  Tlicsaurus,  I,  821), 
1224  (I)EViiJ.ERS,  ])cscr.,  V,  140),  1226  {Ibid.,  143);  1200  (DuviviER, 
Chartes  inédites,  n»  141),   1202,   1203,  1204  {Ibid.,  n»"  170,   175,  180,  181, 

184,  195).  35 

5  Sami-Saulve. 


Ministeria  Curie  Hanoniensis.       341 


Walterus  coquus'»  est  de  hereditate  matris  sue  sibi  prove- 
niente,  et  cum  aliis  coquis  in  eorum  jure  participans.  Idem 
etiam  Walterus  hostiarius  est  ex  parte  uxoris  sue,  que  fuit 
Nicholai  filia,  et  participans  ex  consuetudine  antiqua  cum 
3  hostiario  dominationis  Montensis,  et  e  converso  hostiarius 
Montensis  cum  eodem  Valencenensi  participans. 

Hères  Egidii  de  Attrebato  '  pincerna  ex  acquisitione  facta  a 
Gillemero,  quondam  fratre  Nicholai  agnomine  Monachi. 

Hères  Balduini  de  Valencenis  post  dictum  Egidii  heredem 
10   pincerna  est. 

Hères  Pétri   conservator  vini   et  infusor  in  vasa  vel  in 
cyphos. 

Hères  Heluini  summarii ',  et  Gonterus  Cabos  ^  portatores 
vini  et  cujuslibet  poculi. 
,5       Hères  ejusdem  Heluini  summarii  panitarius  ex  acquisi- 
tione facta  ab  herede  Roberti  bajuli. 

Fremerius  portator  panis,  et  est  de  ministerio  suo,  quod 
débet  facere  focum  in  Valencenis. 

Hostiarii  autem   ubique  debent  facere  focum   prêter  in 
20  Valencenis. 

Hères  Landrici  scutellarius  est. 

Hères  Herberti  dicti  Camerarii  minor  camerarius  est  in 

dominatione  Valencenensi,  et  débet  custodire  cameram  et 

facere  lectos  et  precepto  camerarii  facere  candelas  et  reddere 

25  eas  camerario  per  pondus  et  porrigere  aquam  clericis  et 

militibus  et  camerario,  ut  porrigat  eam  comiti  et  comitisse. 

Scutellarii   tam   Monteuses  quam  Valencenenses  habent 
panem  salis  coram  comité  et  coram  comitissa  et  dapifero. 

Similiter  minores  camerarii  habent  panes,  quibus  candele 
3o  affixe  sunt  coram  comité  et  comitissa  et  coram  dapifero  \ 

a.  A  :  coqus. 


1  Gilles  d'Arras,  cité  en  1198  (Duvivier,  Chartes  inédites,  n»  131). 

2  Summarius,  le  sommelier. 

3  Cahos,  tête. 

?5  4  II  résute  de  ce  texte,  qu'à  défaut  de  salières  et  de  chandeliers  ou 
employait  du  pain  pour  mettre  le  sel  et  les  chandelles  sur  la  table  du 
comte. 


342        Ministeria  Curie  Hanoniensis, 


Hères  Lamberti  cognomine  Haverec  camerarius  est  comi- 
tisse  Hainoie  ubique  locorum,  et  ministerium  illud  conces- 
sum  fuit  quondam,  hereditarie  intercessione  nobilis  domine 
Margarete  ',  olim  comitisse  Hainoie,  quia  ipse  Lambertus 
duxit  in  uxorem  Heluidem,  que  de  Flandria  cum  ipsa  5 
domina  Margareta  ad  ejus  obsequium  venerat,  cum  ipsa 
Margareta  nupsit  Balduino  comiti,  qui  in  medio  monasterio 
Montensi  sepultus  est,  et  hoc  factum  fuit  salvo  jure  Amandi 
camerarii. 

Henricus  Melbodiensis  '*  '  venator  est  hereditarius.  10 

In  Ostrevanno  est  dapifer  hères  Ade  ^  de  Hordeng  ^. 

Hères  Wettici  agnomine  Papelarf^  pincernatum,  et  hères 
Arnulfi  Manekin  coquinatum  reclamant. 

Ministrorum  curie  est,  ut  saltem  primogenitus  filius  mi- 
nistri  ingressum  semper  habeat  ad  curiam,  ut  instruatur  ad    i5 
officium,  cui  succedere  débet. 

Nulia  tenura  ministeriorum  curie  alicui  sufifragari  potest, 
quin  semper  recurratur  ad  veritatem  centum  annorum. 

Quilibet  minister  ministerium   suum  dare  vel   vendere 
potest  cuicumque  voluerit,  si  gratiam  et  favorem  domini   ao 
comitis  inde  habuerit,  non  obstante  propinquitate  filiorum 
vel  filiarum,  fratrum  vel  sororum,  seu  aliquorum  proximo- 
rum  suorum. 

Si  ministri  curie  majorum  ministeriorum  milites  in  curia 
fuerint,  habent  procurationem  suam  cum  duobus  equis;  si   25 
vero  milites  non  fuerint,  cum  solo  equo. 

Si  vero  milites  in  armis  fuerint,  habent  procurationem 
suam,  id  est  vadia  ^  ad  modum  aliorum  militum  commili- 
tonum  comitis. 

a.  Arndt  :  Melbodus.    -  b.  Arndt  :  Adde.  3o 


ï  Marguerite  d'Alsace. 

2  Maubeuge. 

3  Hordain  (Nord,  Valenciennes,  Bouchain). 
•*  Papelart,  homme  d'église,  hypocrite. 

5    Vadia  dans  le  sens  de  gages,  stipendia.  On  constate  qu'il  y  avait  des    35 
ministeria/es  qui  faisaient  partie  de  la  cour  du  comte  et   d'autres   qui 
n'étaient  que  chevaliers  armés. 


Ministeria   Curie  Hanoniensis.       3^3 


Sciendum  quippe,  quamdam  olim  motam  fuisse  questio- 
nem  a  ministris  militibus,  dapiferis  scilicet,  panitariis  et 
buticulariis  contra  comitem  super  eo  quod  a  domino  comité 
reclamabant  de  jure  vestes'  sibi  debere  dari,  Amandus  de 
5  Sancto  Salvio,  dapifer  Valencenensis,  obsequium  suum 
domino  comiti  in  duabus  subJimibus  curiis  apud  Hagenoam 
scilicet,  deinde  apud  Magonciam  '',  exhibere  denegavit 
propter  defectum  vestium.  Deinde  communicato  consilio 
ministrorum  curie  adjudicate  fuerunt  et  vestes  ad  modum 
10  commilitonum  comitis  et  liberationes  suas  ad  modum  com- 
militonum  comitis.  De  ceteris  vero  remansit  indiscussum. 

Hères  etiam   Amandi  Camerarii   débet   ubique  equitare 
cum  comité. 

Coquis   et  hostiariis  cum   domino  comité  equitantibus, 
i5  ipse  comes  dabat  vestes  agninas,  pallia  scilicet  et  tunicas. 
Castellanus  Montensis  habet  de  jure,  quod  cum  predictis 
ministris  de  eorum  jure  débet  judicare  et  testificari. 

Omnes  ministri  curie  de  ministeriis  suis  debent  compu- 
tare  coram  senescalco. 
20       Si  comes  in  exercitu  '^  fuerit  ubicumque  locorum,  ministri 
sui  omne§  tam  magni  quam  parvi  debent  esse  cum  ipso  ad 
corpus  ipsius  conservandum  et  in  expensis  ipsius  comitis. 

Si  quis  ministrorum  per  senectutem  nimiam  val  per  affo- 
lationem  corporis  in  paupertatem  inciderit,  ita  quod   non 
25  habeat  unde  se  possit  sustentare,  débet  ei  dominus  comes 
providere  modeste  necessària  in  victu  et  vestitu. 

a.  A  :  excercitu. 


ï  II  était  de  règle  que  les  ministeriales  reçussent  des  vêtements  de  leurs 
seigneurs. 
3o       2  Les  diètes  de  Hagenau  (mars  1184)  et  de  Mayence  (20  mai  1184), 
cfr.  §§  107  et  109,  p.  1561 


TABLEAUX 


GÉNÉALOGIQUES  ET  CHRONOLOGIQUES 


TABLEAU    I 


Les  comtes  de  Hainaut  aux  XP  et  XI I«  siècles. 


Régnier  IV 

(998-1013) 

Régnier  V 

(1013-1039). 

ép.  la  fille  d'Herman  de  Verdun, 

comte  du  Brabant  occidental 

(Eename) 


Herman    } 
(1039-1051)  ) 


ép.  Richilde,  remariée  a 


,  i  Baudouin  I"  (VI  de  Flandre) 

3.  } 


(105I-IO70) 


I 1 

Roger  III.  Fille. 

évêque  de  Châlons-sur-Marne 
(1066-1093). 


Arnoul.I®''  Baudouin  II 

(1070-1071).  (1071-1098), 

ép.  Ida  de  Louvain 
(t  1139) 

Baudouin  III 

(1102-1120), 

ép.  Yolande  de  Gueldre 

Baudouin  IV 
(1125-1171), 
ép.  Alix  de  Namur 
■  (tii68) 

I 
Baudouin  V 

(1171-1195), 

ép.  Marguerite  de  Flandre 

(t  1194) 

I 

Baudouin  VI 

(1T95-1205), 

ép.  Marie  de  C.hainjiagnp 

(t  1204). 


Am 


M 


I 
;atrice, 

ép. 

audry 

de 

jLoisin. 


Agnès, 

ép. 

Hugues 

d'Espinoy 

et 
Antoing. 


Alice, 

ép. 

seigneur 

du 

Thour 

I 
Raoul. 


I 
X., 

épouse 


»  seigneur 

de 

Séry 

Guy  de 
Sérv. 


2»  seigneur 

de 

Doncherv 

I 
Baudouin 

et 

Renaud 

de 

Donchery. 


1 

X., 

1 
X., 

épouse 

seigneur 

de 

épouse 

Isaac 

de 

Bal  ha  m 

1 

Barbençon 
1 

1 
Geoffroy  ; 

Nicolas. 

Arnoul. 

Bau(  Berthe 

éj  (t  avant  1 155), 

de  épouse  : 

<^ ' — , 

^ras  2'»  (iilles  de  Saint-Aubert 

(t"75) 
I 


Gérard  Héluide, 

de  ép. 

Saint-Aubert.     Nicolas  de  Barbençon. 


Bai 

1 
Laurette  (f  1181),  ép. 

(tap 
avan 

lo  Thierry  d'Alost        2»  Bouchard  V 

Ada, 

(t  n65).             de  Montmorency 
(tii89) 

Thierry 
Beveren. 

Mathieu  II 
(t  1230). 

Sibylle, 

épouse 

(après  11951 

Guichard  IV 

de 

Beau  jeu. 


R. 


I 
\dalbert. 


TABLEAU   VII 


COMTES    DE    LUXEMBOURG. 


Conrad  P' 
(t   1086) 


Henri  III 
(t  1096). 


Guillaume 
(t  1128-1129) 

Conrad  II 
(t"36). 


Ermesinde 

(tiU3), 
épouse  : 


! 1 

[O  Albert  de  Dasbourg.         2°  Godefroid  de  Namur 

Henri  IV,  l'Aveugle, 

comte  de  Luxembourg 

(1136), 

comte  de  Namur 

(1139), 
(voir  Tableau  VI) 

(tii96) 

Ermesinde 

(tiH3). 

épouse  : 

1°  Thibaut  de  Bar 

(tï2i4); 

2»  Waleran  III  de  Li  m  bourg 

(t  1226)/ 


r 

Baudoui 

de  Flan 

I«  de  Ha 

ép. 
Richil 


1 

Mathilde 

(t  1083), 

épouse 

Guillaume  le  Conquérant, 

roi  d'Angleterre 

Robert  II, 
duc  de  Normandie 

Guillaume  Cliton, 
comte  de  Flandre 

I1I27-II28(. 


ie, 


Irt  III 
.ie; 
s  III 


I 
Marguerite, 

épouse 

Baudouin  V 

de  Hainaut 

CtabL  V). 


Mathilde, 

religieuse 

à 

Fontevrauli. 


TABLEAU  IX, 


MAISON    DE    LOUVAIN 


Godefroid  111,  duc  de  Brabant 

(1143-1190) 

épouse  : 

r 

1°  Marguerite  de 

Lim  bourg 

2«  Imaine  de  Looz 

1 

Henri  I«^ 

1 
Albert, 

I                       1 
(Guillaume,      Godefroid 

duc  de  Brabant 

(1190-1235), 

épouse  : 

0  Mathilde  de  Boulogne, 

fille  de 

Mathieu  de  Flandre; 

2°  Marie, 

évéque  de  Liège 
(tii92). 

seigneur 

de 
Perwez. 

fille  de 

Philippe  II  Auguste 
et  d'Agnès  de  Méranie 

(veuve  du  comte 
Philippe  de  Namur). 

I — 3   o  '^   6   «S 
?.      S      -S 


S 


î 


^     C 


J  S  1 1 

-<U   73   ^ 
O     <D 


7    3- 

On    O 

rO     Cm 


es 


-(U    T. 

13     o 


O    ^     ^ 


-2  e  :î  e 


<u 


] 

deP 


GuilUut  IV, 
tnte 
deîlois 

(I1IS2). 


Adèle, 
épouse  Etienne,  comte  de  Blois 

(t  II02) 


:n 

Etienne, 
roi  d'Angleterre 

a  USA), 
épouse  Mathilde 

ftlle  d'Rustache  III,  comte  de  Boulogin 
(f  après  1125) 


Eustache  IV' 

(t  1153), 

épouse 

Constance  de  France, 

fille  de  Louis  VI. 


Marie, 

(t  1182), 

abbesse  de  Romse-y, 

épouse 

Mathieu  de  Flandre 

I 


Ida  de  Boulogne, 

épouse  : 

10  Mathieu; 

20  Gérard  111. 

comte  de  Gueldre; 

30  Berihold  IV, 
duc  de  Zàhringen  ; 

40  Renaud, 
comte  de  Dammartin 


Mathilde. 

c-poust* 

f-I(  nri  I«^ 

duc 

Je  Brahant 


Conrad  III, 

roi 

(t  1152». 


TABLEAU  XIV. 


ROIS     DE    SICILE 


Roger  II, 

comte  de  Sicile, 

fils  de  Roger  P^  et  d'Adélaïde  de  Montferrat, 

roi  de  Sicile  (1130), 

(tii54), 
épouse  : 

1 


10  Albérie, 
sœur  de  l'antipape  Anaclet 


I 
2»  Sibylle 

de  Bourgogne. 


Roger, 
duc  de  Fouille 

TancU 

roi  de  Sicile 

(t  "94) 

Guillaume  III, 

détrôné 
par  Henri  VI. 


Guillaume  1®' 

le  Mauvais, 

roi  de  Sicile 

(t  1066) 

Guillaume  II 

le  Bon 

(tii89). 


30  Béatrice 

de  Rethel 

I 
(Constance, 

épouse 

Henri  VI, 

roi  de  Sicile 

(1194), 

empereur 

(1191). 


"S  tS  JJ    h^ 
o      (0  ^ 


< 

> 

Q 

^. 

C 

T. 

I-H 
< 


'o 

-> 


^  "  -  e 


0) 


o 

TS  -d 

a   d 

c«    S 

ë 

lo 

1— 1 

^ 

<D 

u^ 

>    ^ 

.    Cl 

2  S 

««      tUO 

"  'o 

ta 

-H^ 

NW'     3 

-«      4) 

Td 

^     3 

C/3 

oj     Cl, 

:5  "^ 

ta 

< 

o 

c 

d    oj 


O 

g 

'S 

<ù 

tx 

T3 

'<U 

2? 

^ 

o 

'c3 

fl 

>— 1 

o 

-(U 

-<u 

Ta 

< 

s3 

o 

x> 

Vh      r— I 

d- 

< 


o 

'^  «  ^  « 

t^  «  ♦«^  .52 

vo   7  t^  /=; 

►H     On   i-i   U 

«  ^  ►-     i 

«        3  j2  *^   c 

«  H  ••  S  u  &>  2 

■«  g  ■"  ^  >  -§  -§ 

i    I  ë  1 1 

'?  =  s| 

?  ®      o 


O 


n  ^-  '<i^ 


Siî 


.3^ 


o  ;5 


<u 


^    «u   d 


(U 

(U 

d 

(h 

o 
d 

a 

-8 

6 

cti 

^ 

A 

o 

O 

TABLEAU  XVI 


MAISON   D'ANJOU. 


Foulques  IV  le  Réchin 

(t  II09), 

épouse 

Bertrade  de  Montfort 

I 
Foulques  V  le  Jeune, 

comte  d'Anjou, 

roi  de  Jérusalem 

(t  IH2), 

épouse 

Ermentrude  du  Maine 

! 

I 1 

Geoffroy  V  Plantagenet,  Sibylle, 

comte  d'Anjou  épouse 

et  du  Maine  Thierry  d'Alsace, 

(f  1151),  comte 

épouse  de  Flandre. 
Mathilde  d'Angleterre, 
fille  de  Henri  I«' 

Henri  II, 
roi  d'Angleterre. 


I 


fil 


Henri  Ij 

comte  de  Chai 

roi  de  Jérus 

(t  "9?: 

fiancé 

à  Elisabeth  de  '. 

à  Ermesinde  de 

épouse  Isah 

fille  d'Ama 

roi  de  Jérus^ 


Etienne, 

comte  de  Boulogne, 

roi  d'Angleterre 

(t  "54) 
(^vûir  Tableau  XII). 


Elisabeth, 

épouse  : 

1°  Roger, 

duc  de  Fouille; 

2®  Guillaume, 

baron  du  Perche-Gouet. 


Marguerite, 

religieuse 

à  Fontevrault. 


TABLEAU  XVin. 


MAISON   DE   MONS  (';. 


Gossuin  I*"", 

épouse  Ermengarde 

(-J-  avant  1088) 


Gossuin  II, 
épouse  Ida 


I  I 

Gossuin  III         Nicolas. 

(t  après  II 58), 

épouse 

Béatrice 

de  Rumigny. 


Isaac, 

châtelain  de  Mons 

(il  17,  vers  1147)» 

épouse 

Gertrude 

Baudouin, 
châtelain  de  Mons 
(vers  1150,  t  "95) 

Henri, 

châtelain  de  Mons; 

Gilles  de  Braine. 


Isembard. 


(»)  Ce  tableau  a  été  dressé  d'après  les  documents  qu'a  bien  voulu 
me  communiquer  M.  Duvivier. 


use 


Mathilde 
de  Laroche 

I     L__ 


veuve  de 


Fastré.  Ida, 

ép.  Guillaume  IV, 

châtelain 

de  Saint-Omer. 


Thierry 
de  Wal court 


Wéry  III 
de  Walcourt. 


Evrard, 

évêque 

de  Tournai 

(1173-1190). 


TABLEAU    XX 


Descendance  de  Damison  de  Chièvres. 


Damison  (Eva)  de  Chièvres,  épouse 


10  Gilles  de  Chin 

(tu  37) 

I 
Mathilde 

de  Berlaimont 

2«  épouse  de  Gilles 

de  Saint-Aubert. 

Gilles  II 

de  Saint-Aubert 

(né  vers  1157). 


1 
20  Rasse  de  Gavre 

(t  1149) 

L^ 

1 1 

Rasse  II.  Berthe, 

ép.  Eustache  11 
du  Rœulx. 


30  Nicolas  III 

de  Rumignv 

(t  avant  1170). 

(Voir  Tableau  II.) 


TABLEAU  XXI. 


PAPES   ROMAINS. 


II 30.  Innocent  II. 

11 43.  Célestin  II. 

1144.  Lucius  II. 

1145.  Eugène  III. 
1153.  Anastase  IV. 
1159.  Alexandre  III. 


1181.  Lucius  III. 
1185.  Urbain  III. 
1187.  Grégoire  VIII. 
1187.  Clément  III. 
119 1.  Célestin  III. 
1198.  Innocent  III. 


TABLEAU   XXII. 


EVEQUES  DE  CAMBRAI. 


II 37.  Nicolas  I",  t  1167. 

1167.  Pierre  de  Flandre,  élu,  non 
consacré.  ' 

1 174.  Robert,  élu,  assassiné,  4  oc- 
tobre II 74. 


175.  Alard,    élu,    non  consacré, 

t  "77.    (?) 
179.  Roger    de    Wavrin,   f    1191 

(à  Acre). 
[192.  Jean  II  d'Antoing. 


TABLEAU  XXin. 


ÉVÊQUES  DE  LIÈGE. 


1167.  Raoul  de  Zàhringen,  f  5  août 
1191. 

8  sept.  1191.  Albert  de  Louvain, 
assassiné  le  14  novembre  1 192 
(compétiteurs  :  Albert  de  Re- 
thel:  Lothaire  de  Hochstaden). 


18  sept.  1194.  Albert  de  Cuyk, 
t  I*''"  février  1200  (compétiteur  : 
Simon  de  Limbourg). 

3  mars  1200.  Hugues  de  Pierre- 
pont,  t  12  avril  1229. 


I 

Berthe 

Ciérard 

de  Saint-Aubert. 


RGOGNE. 


e  à  GODEKROID  DE   BOUCHAIN 


TABLE  ANALYTIQUE 

des  noms  des  lieux  et  des  personnes. 


Abréviations.  —  Ail.  =  Allemagne.  —  Angl.  =  Angleterre.  —  Fr.=  France. 

—  G.  D.  de  Lux.  =  Grand-duché  de  Luxembourg.  —  Lorr.  =^  Lorraine.  — 
Palat.  bavar.  =  Palatinat  bavarois.  —  P.  B.  =  Pays-Bas.  —  Prov.  rhén. 
=  Province  rhénane.  —  Brab.  =  Brabant.  —  FI.  occ.  =  Flandre  occiden- 
tale. —  FI.  or.  =  Flandre  orientale.  —  Hain.  =  Hainaut.  —  Limb.  =  Lim- 
bourg.  —  Lux.  =  Luxembourg.  —  Abb.  =  abbaye.  —  Arch.  =  archevêque. 

—  C^  =  comte.  —  G'^  =  comté.  —  Év.  =  évéque.  —  Enf.  =  enfants.  — 
Ép.  =  épouse.  —  S.  =  Saint.  —  S»e  =  Sainte  (quand  il  s'agit  d'une  église, 
abbaye,  mais  saint,  sainte  pour  les  noms  de  lieux). 

Les  chiffres  mis  entre  parenthèses  se  rapportent  aux  mentions  des  person- 
nages qui  ne  sont  pas  nommés  dans  le  passage.  Pour  les  noms  qui  figurent 
plus  de  deux  fois  sur  une  page,  les  lignes  ne  sont  pas  indiquées. 


Aalten  (P.  B.,  Gueldre),  57  n.  8. 

Acre,  Aéra,  A  dira  (Syrie),  56  n.  5; 
200,  43;  237,  s;  255,  28;  270,  24; 
272,  6  ;  273,  «. 

AcHARD  DE  FeWi(Viesly?),  chevalier- 
serf,  210, 2, 9. 

Ada,  Adèle,  Adélaïde^  Aells, 
Alix,  Alidls,  Alice,  Ala. 

Adèle  d'Angleterre,  fille  de  Guil- 
laume le  Conquérant  et  de  Mathilde 
de  Flandre,  ép.  Etienne  de  Blois, 
40,  24  et  n.  8;  41  n.  10. 

Alix  d'Avesnes,  fille  de  Jacques, 
ép.  Roger  de  Rozoy,  64  n.  1. 

Adèle,  Ala,  Alix  de  Blois,  fille  de 
Thibaut  IV,  ép.  Louis  VII  de 
France,  41 ,  4  et  n.  5;  89,  12  et 
n.  4;  (102,  28);  103  n.  1;  118,9; 
127,  11  et  n.  4;  128,  19;  (132,  23)  et 
n.  5,  224  n.  2. 


Alix  de  Breteuil,  fille  de  Waleran, 
ép.  Raoul  de  Clermont,  135  n.  3. 

Ada  de  Coucy,  fille  de  Raoul  I«s 
ép.  Thierry  de  Beveren,  69,  e 

Adèle  de  Flandre,  fille  de  Robert 
le  Frison,  ép.  Kanut,  roi  de  Dane- 
mark, 82  n.  1. 

Adèle,  Aélis  de  France,  fille  de 
Robert  II  le  Pieux,  ép.  Bau- 
douin V  de  Flandre ,  3,  i6  et  n.  6; 
183  n.  5. 

Alix  de  France,  fille  de  Louis  VII  de 
France  et  d'Éléonore  de  Guienne, 
ép.  Thibaut  V  de  Blois,  83,  7  et 
n.3. 

Alix  de  France,  fille  de  Louis  VII 
et  de  Constance  de  Castille, 
ép.  Guillaume  III,  c^e  de  Ponthieu, 
84  n.  5. 

Adélaïde  de  Guyenne,  voir  Pétro- 
nille. 

Alix  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin II,  ép.  Nicolas  II  (falso 
22* 


346  Table  analytique  des  noms 


Hugues)  de  Ruraigny,  46,  m  et 
n.8;51,ï;73n.  6. 

Ada  de  Hainaut,  fille  d'Arnoul  (fils 
de  Baudouin  II),  abbesse  de  Ni- 
velles, t  avant  1176,  49  n.  4. 

Adélaïde  de  Looz,  fille  de  Louis  I»', 
ép.  Gilles  de  Duras  (239, 5)  etn.2. 

AÉLis  DE  MoNS,  fille  de  Gossuin  III, 
ép.  Roger  de  Condé,  54,  i. 

Alix  de  Montmorency,  fille  de  Bou- 
chard, ép.  Simon  de  Monlfort,  112, 
u  et  n.  8. 

Alix  de  Namur,  fille  d'Albert  III, 
ép.  Othon  II  de  Chiny  (100  n.  2); 
201  n.  4. 

Alix,  Alis,  Aelis  de  Namur,  fille  de 
Godefroid  I*"",  ép.  Baudouin  IV  de 
Hainaut,  2,  -;  33,  26  et  n.  5;  60; 
n,  20  et  n.  o  ;  01 ,  4 ;  62  n.  3  ;  63,  20  ; 
66,16;  67;  68;  69  n.  3;  70  n.  4; 
71;  72;  77;  79,  u;  89,  23;  91,  u; 
95,  2;  96,  5- et  n.  1,  3;  98,  io;99,8; 
107,  6;  119  n.  2;  123  n.  3;  145 
n.2;152n.5;  158  n.  11  ;  201  n.  4; 
239  n.  3;  2U  n.  5;  257  n.  3;  320, 
2;327,  ?5;328,  23. 

Ada,  Alix  du  Roeulx,  fille  d'Eus- 
tache  I®^  ép.  :  1"  Nicolas  de  Bou- 
laere;  2'»  Gautier  (/a/50  Dreux)  de 
Bousies:  3"  (en  1185)  Gossuin  de 
Wavrin,  49,  *  et  n.  4;  50  et  n.  3, 
4;  180,9. 

Ada  de  Roucy,  fiWe  de  Hilduin,  ép.  : 
1«  Godefroid  de  Guise;  2"  Gautier 
d'Ath  ;  30  Thierry  I"  d'Avesnes,  48 
n.  4. 

Alix  de  Rumigny,  fille  de  Nicolas  II, 
ép.  un  seii;neur  du  Thour,  51,  5; 
54,8. 

Adélaïde  de  Savoie,  fille  (l'IIuin- 
berl  II,  ép.  Louis  VI,  roi  de 
France,  118  n.  1  ;  200  n.  6. 

Aux  de  Rozoy.  fille  de  (^larembaud 
{falso  Ruiner  j,  64, 11. 

Adèle  de  Valois,  fille  de  Raoul  III, 


ép.  Héribert  IV  de  Vermandois, 
87n.  1. 

Adèle  de  Vermandois,  fille  de  Héri- 
bert IV,  ép.  Hugues  le  Grand,  43 
n.  2. 

Adèle  de  Vohburg,  ép.  Frédéric  I" 
Barberousse,  93  n.  5. 

Adalbert,  %lbort. 

Albert  de  Cuyk,  diacre,  archidiacre, 
év.  de  Liège  (1194-1200),  231,  22 
et  suiv.;  288, 10;  289,  i8  ;  297,*; 
300,  8,  24;  301,3,  28;  (302);  303,  21 
etn.  1;304, 2i,23;305;  308;  309, 
2,  8;  311,  i;  330, 5;  331,  26,  28. 

Albert  de  Louvain,  clerc,  cheva- 
lier, archidiacre,  év.  de  Liège 
(1191-1192),  fils  de  Godefroid  III, 
119,2o;206,  5;  257,6,13;  268,1*; 
269;  270, 10,  13  et  n.  l  ;  275,  23  et 
n.  5;  277,  18;  278;  279,  21;  280; 
283,7;  287,9;  292  n.  4;  308,  22. 

Albert  de  Rethel,  clerc,  grand 
prévôt  et  archidiacre,  élu  de 
Liège,  fils  de  Gonthier  et  de  Béa- 
trice de  Namur,  65,  le  et  n.  2;  257, 
8  etn.  3,  4;  258,  2,  4  et  n.  1;260, 
31  ;  261;264,  u;(267,i4);268,  10; 
269;  270  n.  1;  288,  9;  289,  is; 
297,  2. 

Albert  l'Ours,  fils  d'Othon  I*»-,  mar- 
grave de  Brandebourg,  160  n.  1 . 

Albert  le  Superbe,  fils  d'Othon  le 
Riche,  margrave  de  Meissen  (1190- 
1195),  (252, 6)  et  n.  2. 

Albert,  C"  de  Chiny,  fils  de  Louis  III, 
201  n.  3,  4. 

Albert,  Aubertus,  c»"  de  Dasbourg- 
Moha,  fils  de  Hugues  II,  ép.  Erme- 
sinde  de  Luxembourg,  60  n.  5; 
189, 3 etn. 4;  257, 15 etn. 6;  269, 5; 
293, 19  ;  294, 2,  28  ;  (295,  9)  ;  (301 ,  18) . 

Albert  II,  C*  de  Namur,  fils  d'Al- 
bert I•^  t  vers  1064,  9, 9. 

Albert  III,  c'*  de  Namur,  fils  d'Al- 


des  lieux  et  des  personnes. 


347 


I 


bertll(tll0-2),i0;li,25;12n.  1; 
(45,  i);61n.  1;  77  n.  3;  20i  n.  4. 
Enf.  :  Godefroid  I",  Henri  de  La- 
roche, Alix. 

Albert  de  Sponheim,  clerc,  c^*,  fils 
de  Raoul,  152, 9  et  n.  5. 

Albert  de  Namur,  fils  de  Gode- 
froid  I"  et  d'Ermesinde,  63,  is. 

Adalbert  de  Zahringen,  fils  de 
Conrad  et  de  Clémence  de  Namur, 
64  n.  6. 

Adam  de  Hordain,  34-2,  n. 

Adam  de  Walincourt,  clievalier,  74, 
57  et  n.  2;  75;  41i,  26*226  n.  5. 
Fils  :  Baudouin,  Matthieu. 

Adam  agnomine  Bone  Vite,  père  de 
Régnier,  potier,  340, 2. 

Adelog,  év.  d'Hildesheim  {Episc. 
Mdew.sw)  [1171-1190],  (159, 1). 

Adelvie  de  Guise,  fille  de  Bouchard, 
ép.  Jacques  d'Avesnes,  76  n.  l  ; 
78,  n. 

Adhémar,  év.  du  Puy  (1087-1098), 
43n.  1. 

Adolphe  de  Berg  ou  d'Altena, 
Aiulphîts,  grand  doyen,  arch.  de 
Cologne  (1193-1205),  t  vers  1220, 
fils  d'Éverard  I"  d'Altena,  269,  2 
et  n.  1;  285,  i;  293  n.  2;  307,  «s; 
^308, 7);(309, 9). 

Adolphe  IV  de  Berg,  f  api'ès  1159, 
288  n.  2.  Fils  :  Bruno,  Frédéric  II. 

Adrien  IV,  pape  (1154-1159),  125 
n.  4  ;  93  n.  4. 

Adrien,  empereur  romain,  39  n.  2. 

Advallenses,  15,  25;  16  n.  1;  57,  9; 
140,  9;  167,  23  et  n.  3;  225,  6  et 
n.  2;  233,  27. 

Aelia  Capitolina  [Hcliai,  colonie  ro- 
maine de  Jérusalem,  39. 3  et  n.  2. 

Aenora,  voir  Èléonore. 

Aerschot.  Arscot  (Brab.),  coniitadis 

Arscotanus,  252,  u  et  n.  5. 
Agathe  d'Alsace,  fille  de  Simon  I<", 


ép.  Renaud  III,  c^«  de  Bourgogne, 

487  n.  2. 
Agathe  de   Pierrefonds,   fille  de 

Dreux  II,  ép.  :  1°  Conon  deNesle; 

2°  Hugues  III  d'Oisy,  124,  12  et 

n.  5;  127,  s  et  n.  1  ;  136  n.  6. 
Agnès  de  Blois,  fille  de  Tiûbaut  IV, 

ép.  Renaud  II,  c^e  de  Bar,  (41, 7) 

et  n.  7;  (89,   17);  427  n.  4;  432 

n.  6. 
Agnès  de  Braisne,  ép.  :  4»  Milon  I«s 

c'e  de  Bar-sur-Aube  ;  2*'  Robert  I" 

de  Dreux,  69  n.  4. 
Agnès  di;  France,  fille  de  Philippe  II, 

Auguste,  ép.  :  4»  Alexis  Comnène 

le  Jeune;  2»  Andronic  Comnène; 

30  Théodore  Branas  (89, 19)  et  n.  8. 
Agnès  de  Franconie,  fille  de  Henri 

IV,  empereur,  ép.  :  4°  Frédéric  1»', 

duc  de  Souabe;  2»  Leopold  III, 

margrave  d'Autriche,  200  n.  6. 
Agnès  de  Gueldre,  fille  de  Henri  I®'", 

ép.  Henri  l'Aveugle  de  Namur,  98, 

16  et  n.  5;  99,  s;  490,  i9  et  n.  3 

(225, 9). 
Agnès  de   Hainaut,   fille  de  Bau- 
douin IV,  ép.  Raoul  de  Coucy,  67, 

2;  68;  69  et  n.  3;  70, 2;  95,  4;  417 

n.  2;  441,  i7. 
Agnès  de  Hohenstaijffen,  fille  de 

Conrad,  palatin  du  Rhin,  ép.  Henri 

de  Saxe  (306,  i)  et  n.  1,2. 
Agnès  de  Mons,  fille  de  Gossuin  II, 

ép.  Hugues  d'Espmoy  et  Antoing, 

54,2. 
Agnès  de  Nevers,  f  ^^^%  ^^^^  ^^ 

Gui,  ép.  Pierre  II  de  Courtenay 

(286,  4)  et  n.  1. 
Agnès  de  Rheineck,  fille  d'Otton, 

ép,  Louis  I"  de  Looz,  239  n.  3. 
Agnès,  ép.  Hoelus  de  Quiévrain,  319 

n.  4. 
Aibes,    près   de  Quiévelon   (Nord), 

314  n.  4. 


348  Table   analytique   des    noms 


Aire,  Aria  (Pas-de-Calais),  130,  c; 
164, 17;  259,  M  {burgenses  de  A.)] 
264,  ï;  291,  3.  Prévôt  :  Robert  de 
Chartres. 

Ais,  Aische-en-Refail. 

Aische-en-Refail,  Ais  (Namur),  209 
n.  4.  Ibertus 

Aisonville,  Aisunvilla  (Aisne),  80,  lo. 
Henri;  Robert. 

Aiulphus,  Adolphe  de  Berg. 

Aix-la-Chapelle,  Aguae  (Prov.  rhén), 
93,  «et  n.  3;  155, 18;  231, 13;  288, 
i;292n.  2. 

Alamannus,  Almanmis,  Amandus 
DE  Prouvy,  t  1191,  chevalier, 
conseiller  et  commililo  de  Bau- 
douin V,  pair  de  Valeneiennes, 
109,i8etn.6;lll,«;132,2i;139, 
17;  142, 13;  151, 7;  155,  14;  165,14  ; 
169,w;203,3;213,9;il7,i7;218, 
7;  265, 19;  328, 3. 

Alard,  Alardtis,  archidiacre  de 
Cambrai  en  Hainaut,  év.  de  Cam- 
brai (1175-1178),  116,  17;    122,  s. 

Alard,  Alardus  Poliere,  de  Chimay, 
ép.  Ida  de  Marie,  155,  3-5;  192 
n.  5;  213, 7.  Fils:  Gilles. 

Alardsart,  Alartsart,  à  Qué\7  (Hain.), 
322,  î. 

Albano  (Italie).  Év.  :  Henri. 

Albérie,  t  1*^'  sœur  d'Anaclet, 
ép.  Roger  II  de  Sicile,  65  n.  3;  246 
n.4. 

Albéron  III,  év.  de  Metz  (1047-1072), 
239  n.  4. 

Albert  sur  l'Ancre,  Encra  (Somme), 

87,9. 
Aldeborch,  Altenburg. 
Aldegundis,  S**,  18,  10. 
Aiderions ,  321,  is. 
Aldetrudis,  S«,  18,  i7-i8. 
Alelmus  de  Fontanis,  274,  lo  et  n.  5. 
Alexandre  III,  pape  (1159-1 181)  [car- 
dinal Roland], 59  n.  6;  125  et  n.  4; 


126,  i  et  n.  1;128,  3;  274  n.  3; 
297  n.  2. 
Alexis  I»'  Comnène,  empenreur  de 
Constantinople  (1081-1118),  40,  13 
etn.l;41,  is;  42.  7;  44,  10. 
Alexis  II  Comnène,  le  Jeune,  em- 
pereur de  Constantinople  (1180- 
1183),  ép.  Agnès  de  France,  89 

n.8. 
Allemagne,  48  n.  1.  Empereurs  et 

rois  :  Conrad  III;  Frédéric  I",  II; 

Henri  IV,  V,  VI,  VII;  Lothaire  III  ; 

Othon  I",  IV  ;  Philippe  de  Souabe. 
Almannus  de  Prouvy,  voir  Alaman- 

nus. 
Almen(P.  B.),  57  n.  8. 
Aine,  abb.,  à  Gozée  (Hain.).  150,  le 

etn.3;263,  «;  314, 11,  u  et  n.  3. 
Alnetum,  Aulnois  (Hain.). 
Alost  (FI.  or.),  71, 9  et  n.  2;  164,  «s; 

259,  6;  263,  îo;  266.  î  etn.  2,  3; 

279, 13  et  n.  3;  289,  m;  290,  s;  295 

n.  3.  Iwan;  Thierry, 
Alpes,  Alpes,  155,  w;  162,  e;  200,  i  ; 

258, 13. 
Alphonse  II  Raymond,  roi  de  Cas- 
tille  tll57,84n.  5;(89, 9).Fille: 

Constance. 
Alphonse  III,  roi  de  Castille,  f  12i^. 

ép.  Éléonore  d'Angleterre,  83  n.  4. 
Alphonse  !•«•,  roi  de  Portugal,  ^1185, 

164  n.  1.  Enf.  :  Sanche  l";  Ma- 

thilde. 
Alsace,  Alsatia,  Alcacia,  82, 5;  151 , 

10.    Simon    I",    II;    Thierry.    — 

Agathe.  Gertrude. 
Alla  ripa,  Atrives. 
Altascleva,  Althaldensleben. 
Aliéna  (Westphalie),  ct«  Adolphe  de 

Berg;  Éverard  !•'. 
Altenahr,  Ara  castrum(Pro\.  rhén., 

Coblence).  282,  n  et  n.  4.  Otton. 
Altenburg,  Aldeborch  (Saxe-Alten- 

burg),227,  10;  228,  le. 


des    lieux   et  des   personnes,        349 


Althaldensleben(A/fa5cieya)(Prusse, 

Saxe),  84, 12  et  n.  4. 
Alli  montis  cornes  (falso),  45,  e. 
Amand  de  Cuesmes,  le  chambellan, 

339,  i6  et  n.  3;  342, 8;  343,  12. 
Amand  de  Naast,  274, 7. 
Amand  de  Prouvy,  voir  Alamannus. 
Armand  de  Saint-Saulve,  chevalier, 

sénéchal  de  Valenciennes,  340, 23; 

343,  4. 
Amaury  I",  roi  de  Jérusalem,  f  11 73, 

255  n.  2.  Fille  :  Isabelle. 
Amaury,  fils  de  Foulques  V  d'Anjou 

et  de  Mélisende,  82  n.  9. 
Amaury   III,    baron    de   Montfort, 

tl089,  46n.  7. 
Amaury   IV,    baron    de  Montfort, 

c»e  d'Évreux.  f  ^37,  46  n.  7. 
Amberloup,  Amberlues  (Lux.),  163, 

22. 
Amfroitpret,    Anfroitpreit   (Nord), 

Walganus. 
Amiens,  Amiénois,  Ambiauum  civi- 

tas,  comitatus,  Ambianense  domi- 

nium  (Somme),  87,  o;  181,3,  \t, 

183,2:184,21;  188,5.etn.2;  193, 

9.  De  :  Robert  de  Boves. 
Amnlricvs  agnomine  Morsellus,  340, 

7. 
Anaclet  II,  antipape,  -{-  1138,  65 

n.  3.  Sœur  :  Albérie. 
Anaiïni  (Italie),  125  n.  4. 
Anchin,  abb,  à  PecquencourtfNord), 

74  n.  2.  Prieuré  d'Aymeries. 
Ancilie    de    Wavrin,    ép.    Hugues 

d'Anloing,  257  n.  4. 
Andenne,  Andcnna  (Namur),  188,20; 

217,  2-12. 
André  de  Brienne,  fils  de  Gautier  II, 

273, 0  et  n.  16. 
Andronic  Comnène,  f  1185,  empe- 
reur de  Constantinople,  ép.  Agnès 

de  France,  89  n.  8. 
Angevins,  16  n.  1. 
Angleterre,  Anglia,  Anglorum  re- 


gnum,  83,  \  ;  206,  is;  285,  a.  Rois  : 
1,  i;  17,  8-16;  284  n.  6.  Etienne, 
Guillaume  I",  II,  Henri  I".  II, 
Etienne,  Henri  II,  Richard,  Jean. 
—  Adèle.  Éléonore,  Jeanne;  Ma- 
thilde  (fille  de  Henri  I");  Mathilde 
(fille  de  Henri  II). 

Angre,  Xngra  (Hain.*,  67,  i7. 

Anjou,  Andegavensis  comitatus,  An- 
degavis  (42,  lo),  82,  i«;  83  lo:  247, 
13.  Amaury.  Baudouin,  Foul- 
ques IV,  Foulques  V,  Geoffroy  V 
Plantagenet,  Henri  (II  d'Angle- 
terre). —  Mathilde,  Sibylle, 

Annchelisa  de  Rozoy,  fille  de  Cla- 
rembaud  (falso  Roger),  ép.  Phi- 
lippes  d'Atrives,  64,  ".>. 

ANSEr.ME  de  Kahler  (A  de  Cavelre), 
clievalier,  146  n.  1  ;  147, 2  et  n.  3. 
Frères  :  Frédéric,  Henri,  Raoul. 

Anselme,  père  de  Régnier  le  vaisse- 
lier, 340,  1. 

Antioche,  Antiochia  (Syrie),  43  n.  I  ; 
44;  45. 2. 

Antiochus  Épiphane,  Antiocus,  roi 
de  Syrie,  38,  5  et  n.  3. 

Antoing,  Antun  (Hain.),  16  n.  1. 
Gosselin,  Guillaume,  Hugues. 

Anvaing,  Anvennœ,  Anvin  (Hain.), 
64  n.'' 5.  Raoul,  Thierry. 

Anvers,  marche,  43  n.  7;  295  n.  3. 

Anzin,  Ansen  (Nord),  GuiUaume. 

Apulie,  voir  Pouille. 

Aquilée,  Aquilea  (Istrie),  284  n.  3; 
patriarche  (Godefroid),  261,  ih.  , 

Aquitaine,  voir  Guyenne. 

Ara  castrum,  Altenahr. 

Arbre-les-Ath,  Arbrum  (Hain.).  Hu- 
gues, Mathieu. 

Ardenne,  Ardenna,  Ardennenses,  42, 
i;  18.  5:  45,20:  77, 10;  155,15;  163, 
22;  227,  50;  238,  2.  Maison  d'Ar- 
denne  :  251  n.  4. 

Argentina,  Strasbourg. 

Aristobule,  grand  prêtre,  38  n.  7. 


35 o  Table    analytique    des    noms 


Arleux,    Alhies,    castriim   (Nord), 

1-22, 13. 
Arlon,  Erlons,  cas trum  {Lux.),  111, 

i. 
Arloncourt,  Erloncorl,  dépendance 

de  Longvilly  (Lux.)-  Henri,  Sleppo. 
Arménie,  Armenia,  37,  i\  40,  io. 

Arnoul,     Arniilf,     Arnulphu», 
Arniilfiis^   RrnoldiiB. 

AuNUi.F    DE    Carinthie,    eni])ercnr, 

^Sn.  1. 
AnNOUL,  arch.  de  Trêves  (1169-1183:, 

158  n.  3. 
Arnoul  1er,  cte  de  Chiny,  -j- 1106,  (11, 

26);  1-2  n.  l;iio,  6);  (45, 21)  et  n.  3. 
Arnol'l  ïll,  Arnulpims,  chevalier, 

c»e   de    Flandre-Hainaut,    iils   de 

Baudouin  VI  (le'  en  Hainaut),  4,  i  ; 

6eln.  2,  3;  7;  8,  c,  n;  11,  lo. 
Arnoul  hr  ci«  de  Gui  nés,  f  1169,  26, 

fi  et  n.  4.  Fils  :  Siger,  châtelain  de 

Courlrai. 
Arnoul  ler,  c^c  de  Looz,  7  vers  1126, 

253  n.  5. 
Arnoul,  c'»  de  Valenciennes.f  après 

1011,  (3  n.  2). 
Arnoul,    abbé    de    Lobbes    (1078- 

1093/1094),  313  n.  5. 
Arnoul,    abbé   de   Vicogne    (H90- 

1208),  (227,  i). 
Arnoul,  Ernoldus,  de  Balham,  frère 

de  Geoffroy,  144,  4. 
Arnoul  de  Gouy,  clievalier,  frère 

de  Gautier,  neveu  de  Gautier  de 

Fontaine.  139,  i-..;  274,  5. 
Arnoul  de  Landas,  chevalier,  haut- 

échanson  du  Hainaut,  108,  e;  112, 

2;  336  n.  3. 
Arnoul  de  Larochette,  Arwu/p/i<^s- 

de   Hnkcla,    Xrnoldus    de   castra 

Rupù,  chevalier,  tils   de   Conon 

d'Ouren,  i46,  :  et  n.  1. 
Arnoul  de  Luxembourg,  chevalier, 
146, 2.  Fils  :  Jean. 


Arnoul  de  Luxembourg,  chevaHer, 
fils  de  Wéry,  146,  4. 

Arnoul  de  Mortagne,  châtelain  de 
Tournai,  274  n.  4- 

Arnoul  de  Hainaut,  fils  de  Bau- 
douin II,  ép.  Béatrice  d'Ath,  35, 
17;  47,  17;  48.  6  et  n.  4.  Enf.  : 
Eustache  le  Vieux  du  Rœulx,  Ada. 

Arnoul,  prévôt  de  S.  Quentin  à 
Maubeuge,  314  n.  4. 

Arnulfiis  Car  et  e,  vassal  du  châtelain 
de  Fainars.  179  n.  2. 

Arnulfiis  Manekin,  342, 13. 

Arquennes,  Archenna  (Hain.),  291, 

12,  14. 

Arques  (Pas-de-Calais),  130  n.  2. 

Arras,  Atrebatiun  civitas,  (Pas-de- 
Calais),  130,  5;  165,  u;  259,  îs 
{Atrebatenses  cives);  263,  n;  264, 
7;  275,  h;  276,  2  et  n.  3;  291,2. 
Év.  :  Fremaud,  Robert.  Avoués  : 
Guillaume  1"  de  Béthune,  Robert 
de  Béthune.  Doyen  :  Jean  d'An- 
toing.  —  Gilles. 

Arrouaise,  abb.  (Nord),  251  n.  3. 

Artois,  Airebatesium ,  Atrebatense 
dominium,  62  n.  2;  63,  le;  99  n.  4; 
188,  cet  n.  2;  193.  12;  251  n.  3. 

Artra,  Atlre  (Hain.). 

Artres,  Arlre  (Nord),  180.  2. 

Asca,  voir  Assche.  Asch,  140  n.  7. 

Asch  en  Betuwe,  Asca?  (P.  B),  16 
n.  1.  140,  9etn.  7. 

Ascka,  Esch  sur  la  Sure  (G.  D.  de 
Lux.) 

Asie-Mineure,  202  n.  7. 

Asnière.s-sur-Oise  (Seine-et-Oise),  91 
n.  1. 

Assche,  Asca?  (Brab.),  16  n.  1  ;  140, 
9  et  n.  7. 

Mh.castrum  (Hain.),  73, 4,  le  et  n.  5  ; 
174,  4;  219,  26:  295,  12.  Gautier, 
Béatrice. 

Athies  (Somme),  87, 4. 


des   lieux  et   des  personnes,        35 1 


Atrives,  AUa  ripa,  dépendance 
d'Avin-en-Hesbaye  (Naraur),  64 
n.  4;  228  n.  4.  Clarenibaut,  Phi- 
lippe. 

Attres,  Artra  (Hain.),  475,  i  et  n.  1. 

Aubechies,  Abechies{^'A'm.),  196,  25. 

Audenarde,  Aldenarda,  castrum{¥\. 
or.),  6;  2;  164, 2s  181,  22;  259,6; 
263,  19;  295  n.  3.  Gislebert. 

Augsbouri^,  Augusta  civitas  (Ba- 
vière), 247,  i;  249  n.  3;  253,  is; 
254, 3;  262, 2. 

Augusta,  Augsbourg. 

Aulnois,  Aunùit,  Alnetum  (Hain.). 
Gilles;  Gilles,  fils  de  Gilles;  Gilles 
(1212). 

Aulnoy,  Aunoit  (Nord),  106,  7.  Si- 
mon. 

Aumale,  A//>a  Maria,  castrum  (Seine- 
Inférieure),  113,  2  et  n.  2;  190  n.  1. 

Aumône  (bois  de  1'),  Nemus  de  Eté- 
mosina,  près  de  Maubeuge  (Nord), 
319,  7. 

Aunoit  ?.  Gautier,  Hugues. 

Aurelianù,  Orléans  (Loiret». 

Austrasie,  royaume,  16  n.  1. 

Austria,  Autriclie. 

Autriche,  Xuatria,  160,  8.  Margrave  : 
Lcopold  III.  Duc  :  Léopold  V. 

Auvergne,  Aluernia,  42.  9;  131,  fi. 

Auxerre,  c**,  286  n.  1. 

Avalgau,  c'^  268  n.  2. 

Avalois,  16  n.  1   Voir  Advallenses. 

Avallorre,  Avanterre,  Avaulierrc 
f'also  Avantierre.  Voir  Advallenses. 

Avesnes,  Avetlinœ  castrum,  pairie 
de  Mons  (Nord),  36  et  n.  2,  6;  53 
n.  1,  7;  76  n.  1;  119,  25;  121,  g; 
169,  1.-;  170,20;  171,8;  177  n.  4. 
Avelknensis  terra  :  78,  7;  Avetk- 
.nense  dominium:  182, 9;  Uaia  de 
Avelhnis  :  119,  u.  Gautier  I^»- 
Pelukels;  Gautier  II;  Jacques; 
Jacques  (fils  de  J .  )  ;  Nicolas  ; 
Thierry    (tiis    de    Gautier    le»); 


Thierry  (fils  de  Wéry  le  Barbu); 
Mathilde. 

Aya,  S'e,  20;22n.  2. 

Aymeries  (Nord),  prieuré  de  Notre- 
Dame,  52  n.  4. 


Babylone,  Babilonia,  Babilo  (Syrie), 
38, 2-3.  Roi  :  Nabuchodonozor. 

Baileux,  Bailmiz,  Baillues  (Hain.), 
192,  27;  193, 1  et  n.  1. 

Bailleul  (Nord),  285  n.  3. 

Baldebergensis  épi.scopus,  voir  Bam- 
berg. 

Baldéric  II,  év.  de  Liège  (1008-1018), 
253  n.  5. 

Bâle.  Basilea,  Basilia  (Suisse).  Év.  : 
Henri  de  Horburg;  Luitpold  de 
Rôtelen. 

Balham,  Balehan  (Ardennes),  54,  w; 
167  n.  5.  Arnoul,  Geoffroy. 

Bamberg,  Baldeberg,  Babelberg  (Ba- 
vière). Év.  :  Otton  II  d'Andechs. 

Jîapaume,  Bapalmœ,  castrum  (Pas- 
de-Calais),  29,  18  et  n.  4;  113,  24; 
130,  ih;  183.  net  n.  2;  291,2. 

Barben(;on,  Barbencio  {UBin.)^  pairie, 
36  n.  6;  53  n.  1.  Isaac,  Nicolas. 

Bar-le-Duc  (Meuse),  c"^.  Henri  I^', 
Kenaud  II.  —  Agnès  de  Blois. 

Harrois,  c'",  175  n.  6. 

Bar-sur-Aube  (Aube).  G»®  :  Milon  II. 

Barthélémy  de  Viry,  év.  de  Laon 
(1113-1150),  118  n.  6. 

Barthéle-my  d'Esch,  Bartholomeus 
de  Ascha,  ciievalier,  147,  e  et  n.  1 1. 
Fils:  Henri,  Godefroid, Guillaume. 

Basilea,  Bâle. 

Basse-Lotharingie,  duché,  44  n.  2; 
231  n.  4.  Frédéric,  Godefroid  de 
Hainaut,  Godefroid  le  Barbu,  Go- 
defroid le  Bossu,  Godefroid  de 
Bouillon,  Gotlielon,  Godefroid  I«', 
11,  III  de  Louvain,  Henri  I"  de 


352  Table    analytique    des   noms 


Limbourg,  Henri  !•'•  de  Louvain, 

Waleran  de  Limbourg. 
Bassée  (La)  (Nord),  130  n.  2;  195 

n.  2. 
Bastien  de  GouRDiNNE,   Bostianus 

de  Gordinis,  vassal  du  C»  de  Na- 

mur,  209,  7;221,5. 
Baudouin  I",  roi  de  Jérusalem,  fils 

d'Eustache  II,  1 1119,  9,  n,  «;  41, 

15  ;  43,  i. 
Baudouin  II  (dit  du  Bourg),  f  ^131, 

roi  de  Jérusalem,  fils  de  Hugues  I" 

de  Rethel,  82  n.  7.  Fille  :  Méli- 

sende. 
Baudouin,  év.  d'Utrecht  (1178-1196), 

fils  de  Thierry  II   de  Hollande, 

(158,  7)  et  n.  11;  (299,  25)  et  n.  6. 
Baudouin  V,  c"^  de  Flandre,  f  1067, 

ép.  Adèle  de  France,  3,  le  et  n.  6, 

8;8n.  2;  130  n.  2;  183  n.  5. 
Baudouin  VI,  c\^  de  Flandre,  l"  de 

Hainaul,  t  1070,  3,  le,  îo  et  n.  5, 

7,  8;  4;  5,  9  et  n.  1,4;  6;  7  n.  1; 

40,  19;  46,  i*. 
Baudouin  VII,  c^*  de  Flandre,  1 1119, 

fils  de  Robert  11,  82,  2  et  n.  2. 
Baudouin  II,  c^  de  Guines  (1169- 

1205),   195  n.  2;  (276,  5).  Fille  : 

Mabilie. 
Baudouin  II,  chevalier,  c^*  de  Hai- 

naut,  fils  de  Baudouin  I«^  1 1098, 

ép.  Ida  de  Louvain,  4, 2;  5,  7  et 

n.  1;  6,  7,  18;  7,  e;  8,  11;  10,  20; 

11;  12,  9, 12;  14,27;  15,  22;  16,  7; 

17, 10  et  n.  2, 3;  34,  u,  17  et  n.  3,  4; 

35  et  n.  3,4;  37,  k;  43, 5  et  n.  5; 

44;  45  et  n.  1,  3  (év.   de   Kru- 

schevitz,  cardinal-archevêque  de 

Pise?);  46, 1*  et  n.  3;  51,  i;  55.  7; 

57,4;  78,  15;  80  n.  7;  100  n.  2; 

109   n.   6.    Enf.   :   Arnoul.   Bau- 
douin 111,  Guillaume,  Henri,  Louis, 

Alix,  Ida,  Richilde. 
Baudouin  III,  c^»  de  Hainaut,  1 1120, 

fils  de  Baudouin  II,  ép.  Yolande 


de  Gueldre,  2,  e;  16  n.  1;  17  n.  2; 
35,15;  36  n.  6;  46,  le  et  n.  4;  47, 
1,  7  et  n.  1;  51,  2;  (54,  u);  55,  7, 
io;56,  i;57,  ictn.  4;60,  »;  72; 
73  n.  6;  76  n.  1;  78,  is:  79,  7;  80, 
4;  100  n.  3;  122  n.  2;  161  n.  1. 
Enf.  :  Baudouin  IV,  Gérard,  Ger- 
trude,  Richilde. 

Baudouin  IV,  c^e  de  Hainaut, 
t  1171,  fils  de  Baudouin  III,  ép. 
Alix  de  Namur,  2,  5;  25  n.  1  ;  33, 9 
et  n.  3;  47,  set  n.  1;  48n.  1;  55, 
10, 19;  57,7  et  n.  5;  58;  60, 10,  «et 
n.  5;  62  et  n.  3;  66-74;  77;  79-81; 
86,1(10);  88,  u;  89,  22;  91;  92,  k, 
s;  95;  96;  98-102;  104,  11;  105; 
107,  5;  150  n.  3;  157  n.  5;  158 
n.  11;  201  n.  4;  239  n.  3;  262, 13; 
281n.l;(312,2i)  et  n.4;  318n.  1; 
320,2;  (321,11);  327,  25;  328,23; 
332, 9;  336  n.  4.  Enf.  :  Baudouin, 
Baudouin  V,  Godefroid,  Henri, 
Agnès,  Laurette,  Yolande. 

Baudouin  V,  c^  de  Hainaut,  VIII  de 
Flandre,  t  1195,  fils  de  Bau- 
douin IV,  cp.  Marguerite  de  Flan- 
dre. 2,  *;  3  n.  8;  10  n.  3;  60, 10  et 
n.  5;  66  68;  70-72;  77;  79;  89, 22; 
91,  12;  92,  5;  95-104;  110-114;  116- 
146;  148;  150-157;  158  n.  11; 
160-174;  176-205;  207-235;  237; 
239-245;  248-254;  256-271;  275- 
281;  285;  287;  289-304;  30()-322; 
332, 9  et  n.  3,  7;  342, 7.  Enf.  :  Bau- 
douin VI,  Henri,  Pliilippe,  Élisa- 
betli.  Sibylle,  Yolande. 

Baudouin  VI,  chevalier,  c'*  de  Hai- 
naut, IX  de  Flandre,  t  1205,  fils 
de  Baudouin  V,  ép.  iMarie  de  Cham- 
pagne, 50  n.  4;  102,  19;  103, 4  et 
n.  2;107n.2;  126, 19;  133,  i;  17J}, 
15;  178,  6;  191;  192,  13,  i»;  225, 17; 
233, 10;  234, 26 ;  237, 10, 13;  241, 17  ; 
262,  25;  267,6.18;  270,  2, 19;  294, 
33;299n.2,4;300.23;307;l309); 


des    lieux   et  des  personnes.         353 


310;  318,  19;  322  n.  3;328n.  1; 
330-332;  334,  27;  335,  h  et  n.  4: 
340,  13.  Enf.  :  Jeanne ,  Marguerite. 

Baudouin  de  Tournai,  abbé  de  Cam- 
bron,t^221,(3iO,c);  (314,11). 

Baudouin  de  Doncheuy,  142,  2. 
Frères  :  Renaud  ;  Guy  de  Séry. 

Baudouin  de  Hainaut,  fils  de  Bau- 
douin IV,  60  n.  5;  66,  17;  67,2. 

Baudouin  de  Lobbes,  sénéchal  de 
Valenciennes,  340,  22  et  n.  4. 

Baudouin  de  Mons,  cliAtelain  de 
Mons,  conseiller  de  Baudouin  V, 
tll95,  fils  d'Jsaac,  52  n.  4;  142, 
21  ;  165,  12;  203,  4;  213,  ic;  217, 
28;  306,  e,  isetn.  4;  327,  31;  332. 
15.  Fils  :  Henri. 

Baudouin  de  Mortagne,  châtelain  de 
Tournai,  fils  d'Evrard  III  Radou, 
57, 3  et  n.  2  ;  276,  7  et  n.  4. 

Baudouin  de  Neuville,  li.  de  Nova 
villa,  coimnililo  de  Baudouin  V, 
475,3;  328,  18.  Frère:  Eustache. 

Baudouin  de  Péruwelz,  chevalier, 
fils  de  Nicolas,  139,  is;  442,  ic; 
274, 13.  Frère  :  Nicolas. 

Baudouin  de  Rethel,  sire  de  Ché- 
mery,  fils  de  Gonthier  et  de  Béa- 
trice de  Namur,  65,  ig  et  n.  2. 

Baudouin  de  Strépy,  chevalier,  412, 
ï,  440,5;  142,  20;  497,  22.  Frère  : 
Renardiis. 

Baudouin  de  Tosny,  chevalier,  com- 
mililo  de  Baudouin  V,  t  1170,  fils 
de  Roger  et  de  Gertrude  de  Bai- 
naul,  55,  le,  2c;  95,  20;  104.  12; 
328, 9. 

iUuDOuiN  DE  Valenciennes,  co)iniii- 
lilo  de  Baudouin  V,  328.  ic. 

Baudouin  de  Walincouut,  chevalier, 
fils  d'Adam,  74  n.  2;  111,  2c;  142, 
h;  165,  15;  473,  le;  243,  lo. 

l'.AUDouiN,  fils  de  Foulques  V  d'Anjou 
et  de  Mélisende,  82  n.  9. 

Baudouin  le  Gauon,  Il  Cumn,  che- 


valicr,  commilito  de  Baudouin  V, 
fils  de  Roger  de  Ruines,  ép.  Ida  de 
Mons,  dite  de  Jauche,  53, 9  et  n.  5; 
474,  2-2;  180,  13;  243,  s;  217,  27; 
273, 2  ;  328,  lo. 

Haudour,  pairie  (ïlain.),  45  n.  4;  36 
n.  2;  53  n.  1,  Gossuin  lïl  de  Mons. 

Iîaudry  de  RoisiN,  Baldericus,  Bal- 
dricus,  chevalier,  ép.  Béatiùce  de 
Mons,  54, 2;  440. 3;  442, 23;  244, 7. 

Bavay,  liavacum  (Nord),  473, 2. 

Bavière,  Bawaria,  duché,  94  n.  3; 
460, 8.  Ducs  :  Henri  le  Lion,  H.  le 
Noir, Henri  fils  du  précéd., Louis  I, 
Otton  de  Wittelsbach,  fai-so  Weiï. 
Landgrave  du  Nordgau  bavarois  : 
Otton  II  de  Stetling.  G'»  palatin  : 
Thierry  {faho),  Otton  de  W.,  Otton 
le  Jeune.  —  Judith. 

Bealfort  castellum,  Beaufort  (à  Bén- 
Ahin). 

BÉATRICE  d'Ath,  tille  de  Gauthier  et 
d'Ada,  ép.  Arnoul  de  Hainaut,  48 
n.  4.  Fils  :  Eustache  le  Vieux  du 
Rœulx. 

BÉATRICE  DE  Haute-Bourgogne,  fille 

de  Renaud  III,  ép.  Frédéric  I««" 

Barberousse,  60  n.  5;  93, 27  et  n.  5; 

94  n.  4;  (156,  *);  460  n.  5;  487 

I       n.  2;  277  n.  2. 

j  J5ÉATRICE  DE  MoNs,  fille  do  Gos- 
!  suin  III,  ép.  Baudry  do  Roisin, 
i       54, 2. 

I  BÉATRICE  DE  Namur,  fille  de  Gode- 
i  froid  et  d'Ermesinde,  ép.  Gon- 
thier de  Rethel,  (61, 5)  et  n.  3  ;  62 
n.  3;  (63,  2oj;  (65,  is)  et  n.  4,  2; 
{m,  10);  123  n.  3;  475  n.  8;  196 
n.  2;257n.  3. 

])ÉATHiCE  DE  Rethel,  fille  de  Gon- 
thier, ép.  Roger  II  de  Sicile,  65, 
iseln.  2,  3;  258  n.  4. 

BÉATRICE  DU  RoEULx,  fille  d'Eustacho 
le  Vieux,  ép.  Gautier  de  Lens. 
49,  r.,  u. 

23 


354  Table  analytique  des  noms 


BÉATRICE    DU  RoEULX,  fille   (i'Eus- 

tache  II,  49,  13. 
BÉATRICE  DE  RuMiGNY,  fille  de  Nïco- 

las  II,  ép.  Gossuin  III  de  Mons, 

51,  i;  52,-1. 
Beaufort,  Belfurt  (G.  D.  de  Lux.). 

Gautier  de  Wilz. 
Beaufort,  Kiviniœ,   Belfors  (Nord), 

114,1,49;  173, 20;  176,  23  et  n.  3. 
Beaufort,  Bealfort  castellum,  à  Ben- 

Ahin  (Liège),  301,  26  et  n.  3. 
Beau] eu  (Rhône).  Guichard  IV. 
Beaulieu,  Belliis  locia^,  près  de  Las- 

signy  (Oise),  181,  is. 
Beaumetz,  Belmeiz  (Somme  ou  Pas- 
de-Calais),  142  n.  5.  Châtelain  : 

Bernard  de  S.  Valéry. 
Beaumont,  Bellus   mom,    castrum 

(Hain.),  10,  n;  14,  12;  52  et  n.  5; 

173,  20;  185,  48;  317,2o;335n.  1. 

Châtelain  :  Ghislain. 
Beaumont-sur-Oise,   Bellus   mons, 

ct<  (Seine-et-Oise),  91  n    1.  O^^  : 

Mathieu  III  ;  Éléonore  de  Verman- 

dois. 
Beauquesne,    Belsmsnes,    Belcasne 

castrum  (Somme),  87,  7;  148,  9, 

181,47;  188,  4  et  n.  2,  193. 
Beaurain,  Belren  (Nord).  Robert. 
Béarnais  (Oise),  Belvacensis  episco- 

pus,    137,    2.    Év:    Philippe    de 

Dreux. 
Beauvaisis.  Belvacesium,  Belvacensis 

regio,  91  n.  1;  138, 27, 20. 
Beauvoir,  Belvoir  (Oise),  87,  s. 
Bechtheim,  Berihehem  villa,  près  de 

Worms  (Rheinhessen),  288,  is  et 

n.4. 
BÊLA  111,  roi  de  Hongrie,  cp.  Mar- 
guerite de  France,  84  n.  5. 
Belen,  Bellaing. 
Belfurt.  Beaufort. 

Bellaing,  Belen,  villa  (Nord),  175,  a. 
Bellingiien  (Brab.),  141  n.  1. 
Bellus  Loais,  Beaulieu. 


Belmoncel,  Moneel,  172  n.  5. 
Bel-ORil  (Hain.),  220  n.  3. 
Belpere  (G.  D.  de  Lux.),  146  n.  1. 
Belren,  Beaurain. 

BÉRENGÉRE     DE     NAVARRE,    fille     de 

Sanche  VI,  ép.  Richard  Cœur  de 

Lion,  (85,  7)etn.  1. 
Berg,  Mons,  C*  (Prov.  Rhén.).  C'"  : 

Adolphe  IV,  Englebert  I«'.  Arch. 

de  Cologne  :  Adolphe,  Bruno  II, 

III,  Englebert,  Frédéric  II. 
Bergues-S.-Winnoc,  Berghœ,   Ber- 

gœ  (Nord).  164,  20;  263, 2s. 
Berlaimont,  Berlainmont  (Nord),  59, 

42;  115,  *;  336,9;  339,  47.  Gilles. 

—  Mathilde. 
Bermerain,  Bermeren  (Nord),  Bove- 

rus,  Gilles. 
Bernard  d'Anhalt,    duc    de  Saxe 

(1180-1212),  94  n.  3;  156, 44;  (157, 

49). 
Bernard  d'Orbais,  ép.  Ida  de  Marie, 

55, 5.  Fils  :  Enguerrand. 
Bernard  de  Rocq,  B.  de  Rocha,  fils 

de  Jean,  314, 43  et  n.  4. 
Bernard  de  Saint- Valéry,  cliâtelain 
de  Beaumetz,  B.  de  S"  yValerin, 
142, 47;  273,  set  n.  7. 
Bernerus  de  Roucoukt  {[also  Bene- 

rus),  133,  44  et  n.4;  267,  lo. 
Bernerus    agnomine    }falesckerie , 

pistor  heredilarius,  339,  i. 
Berry  (Province  française),  310  n.  5. 
Bertaimont,    Bertainmont,    ancien 
faubourg  de  Mons  (Hain.),  cha- 
pelle, 320, 26  et  n.  1. 
Berthe  de  Bouchain,  fille  de  Gode- 
froid  et    d'Yolande  de  (lueldre, 
ép.  1"  Otton  de  Duras,  2°  Gilles 
de  S.  Aubert,  58, 7  et  n.8;  59,  i, 
10  ;  114, 27  et  n.  4. 
Berthe  de  Frise,  fille  de  Florent  l", 
ép.  Philippe  !«'  de  France,  42,  iv 
eln.2. 
Berthe  de  Gavre,  fille  de  Rasse  I«, 


des   lieux  et   des  personnes.        355 


ép.  Eustache  II  du  Rœulx,  49,  n; 

72,  16. 
Berthehem,  Beclitheim. 
Bertii,ie,  Sie,  ép.  Galbert,  18, 6,  s. 
Berthold  IV,    duc   de   Zâhringen, 

t  11«6,  fils  de  Conrad  I^r  et  de 

Clémence  de  Namur,  64,  le  et  n.  6; 

90,  d4et  n.4;  459,  c  et  n.  9;  161,2 

et  n.  3.  Fils  :  Berthold  V. 
Berthold   V,    duc    de   Zahringen, 

1 1218,  fils  de  Berthold  IV,  282,  e 

et  n.  2. 
Bertold,  év.  de  Melz  (1180-1212), 

(158,cj;(202,h);  (215,6);  (269,46); 

(299,  23). 
Bertrade  de   Montfort,  Bertada, 

fille  de  Simon  l^r,  ép.  :  1°  Foulques- 

le-Réchin  d'Anjou  ;  2"  Philippe  I" 

de  France,  42,  o  et  n.  3. 
Bertrange,    Bertringen,    Bretingœ, 

Brelenylies  casLrum  (G.  D .  de  Lux.  ), 

104,  i;  146  n.4. 
Besançon,  Besontio,  Besentio  (Douhs), 

93, 28;  arch.,  158,  *  (Thierry  II  de 

Montfaucon). 
Bettingen,    Betengœ  (Prov.    rhén., 

Trêves),  147  n.  4.  Nicolas. 
Béthisy,  Betisiacu?n  castrum  (Oise), 

154, 15. 
Bétliune,    Betuna   (Pas-de-Calais), 

Guillaume,  Robert  V.  —  Malhilde. 
Beluwe(P.  B.),16,  n.l. 
Beveren-Waes,  Beverna,munitio  (FI. 

or.).  296,  i8.  Thierry. 
Beverna   Coloniensis,    Biesme   lez- 
Fosse. 
Bidgau,  63  n.  2. 
Bierbeek,  Birbais  (Brab.),  80  n.  8. 

Gauiier,     Gérard,     Guillaume, 

Thierry. 
Biesme  lez-Fosse  dite  la  Colonoisc, 

Beverna  Coloniensis  (Namur),  222, 

20  et  n.  4. 
hïnche,  Bincium  (Hain.),  35,  is;  67, 

3  ;  70, 1  ;  72, 20  ;  79,  u,  26  ;  172, 20  ; 


173,  21  ;  176,  u;  185,  13;  203,23, 
241,  7;  242,2;  295  n.  3,  311,  21; 
318,  2.  Châtelain  Henri.  Abb.  S'* 
Marie. 

Bingen ,  Bingha  (Rheinhessen) , 
163,  i. 

Bitche,  Bithœ,  Bitthœ  (Ail.  Lorr.), 
82,  g;  151, 17.  Thierry. 

Blandain,  Blanden  (Hain.j.  Gautier. 

Blangy,  Blangi  (Fr.),  133, 17  et  n.  5. 

Blaton,  Blatum  (Hain.),  174, 3. 

Blesensis,  voir  Blois. 

Blicquy,  lielki  (Hain.),  73,  ib.  Gilles. 

Bliescastel  ^Palat.  bavar.),  151  n.  6. 

IMois,  Blesum\Lou-QX-ÇA\(iT].  0<i^  (Ble- 
sensis cornes)  :  Etienne,  fils  de  Thi- 
baut 111;  Étionne,  C'^  de  Boulogne; 
Etienne,  c^®  de  Sancerre;  Thi- 
baut IV,  V.  —  Adèle;  Agnès;  Elisa- 
beth; Marguerite,  fille  de  Thi- 
baut IV;  31arguerite,  fille  de  Thi- 
baut V;  Marie;  Mathilde. 

Boclis,  Tincourl-Boucly. 

BoÉMONo,  Boemundus,  -J- 1111,  fils  de 
Robert  Guiscard,  42, 2»  et  n.  4,  5. 

Bogaria,  Bulgarie. 

Bohain,  Bohain  (Aisne),  59  n.  2 :  60, 
11  etn.  3. 

Bohême,  Boemia,  duché,  160,  s. 
(Frédéric),  (Otton). 

Boiianda,  Kirchheim-Bolanden. 

Bommelerweerd  (P.  B.),  57  n.  8. 

BonaSpeSj  Bonne-Espérance. 

BoNiFACE  d'Enghien,  chevalier,  fils 
de  Hugues,  91, 20;  112,  i. 

Bonlez,  Bouler  (Brab.),  80  n.  8. 

Bonn  (Prov.  rhén.),  prcvOté, 283, 9-10. 
Prévôt  :  Lothaire  de  Hochstaden. 

Bonne-Espérance,  Kcdesia  de  Bona 
Spe,  abb.  à  Veilereille-le-Brayeux 
(Hain.),  49  n.  4;  50  n.  1,  3;  274 
n.8;311  11.2;  316, 21  et  n.  5. 

Bordeaux 'Gironde).,  diocèse,  17  n.l. 

Borgo-San-Donnino,  Burs  saint  Do- 
nini  (Italie,  Emilie;,  258,  ir;. 


356  Table    analytique    des   noms 


Bosphore,  Brac/itum  S.  Georgih  37, «  ; 
40,  n;  92, 17. 

Bossut,  Boussu  lez-Mons. 
Boucliain,  Bocfieain,  Bidcenum  cas- 
/rum  (Nord),  58  n.  3;  72,  25;  173, 
10  ;  185,  15.  Godefroid.  —  Berthe. 
Bouchard  V  de  Montmorency,  Bu- 
cardîis  de  Monte  Morenciaco,  fils 
de  Mathieu  1",  1 1189,  ép.  Lourette 
de  Hainaui,  71,  u  et  n.  3;  112,  is; 
117, 7  et  n.  2.  Enf.  :  Mathieu  II; 
Alice. 

Bouchard  de  Guise,  Bnchardus  de 
Guisa,  78,  a.  Fille  :  Adelvie. 

Bouillon,  Buliiocastnim{\My..),  9,2; 
10;  43, 9, 16;  203, 22.  Duces  de  Bul- 
lione  :  251, 9  et  n.  4.  Dux  Bidlionis 
castri  :  Godefroid,  Gotiielon. 

Boulaere,  Bouleirs  (FI.  or.).  Nicolas. 

Boulogne,  Bolonia,  ci^Pas-de-C^alais), 
comitatus  ;  90;  terra  ;  249,  23; 
260, 7.  Boulonnais  :  249  n.  4.  Bau- 
douin ;  Eustache  U,  lll  ;  Godefroid 
de  Bouillon  ;  Mathieu  ;  Renaud  I•^ 
—  Ida;  Marie;  Mathilde,  fille 
d'Eustache  II;  Mathilde,  tille  de 
Mathieu. 

Bourbourg,  Berburck,  Borborch 
(Nord),  ^64, 20;  263, 25. 

Bourgogne,  Borgundia,  duché,  108, 
20.  Eudes,  II,  111  ;  Hugues  II,  III 
{falso  Henri)  ;  Raymond.  —  Marie, 
Mathilde,  Sibylle. 

Bourgogne,  Franche  Comté,  Haute- 
Bourgogno,  Bnrijundia,  93,  20; 
94,  1  ;  161»,  «.  Otion  (0'"  palatin), 
Renaud  III.  —  Héatrico,  Gisèle. 

lîOUROUIGNONS,  16.  n.  1. 

Bousies,  Booshi  (Nord),  oO,  :;  (U  n.  3. 
Dreux,  Euslaciie,  Gautier.  Gautier, 
lils  de  Gautier. 

Boussu  lez-Mons,  Bo^sul,  Bossu th 
(Hain.),  20,10;  182,  12;  298, 22. 

Bouv ignés,   Bovinia.   castrum  (Na- 


mur),   221,   9,   «c;    223,    «1,   **; 
235, 16;  285  n.  3;  add.  et  corr. 
Bouvignies,  Bovimœ  (Hain.),  26,  « 

et  n.  7. 
Bouvines  (Nord),  334, 7. 
BovERUS  DE  Bermerain,  chevalicr, 

140, 2.  Frère  :  Gilles. 
Boves,  Bova  (Somme),  88,  2;  181, 
2;  182,  23;  183,5;  188  n.2;189 
n.  4.  Enguerrand,  Robert. 
Bovinia,  Bouvignes  (Namur). 
Brabançons,  Brabantini,  16  n.  1  ; 

102, 16  ;  167  n.  3;  225  n.  2. 
Brabant,  province  belge,  16  n.  1. 
Brabant,  duché,  53  n.  4  ;  80  n.  8;  91 
n.8;  188  n.  1  (?);  216  n.  1;  230 
n.l;252n.  5;254n  l;264n.4; 
279n.  3;282n.  4. 
Brabant  hennuyer,  Brabantia,  Bra- 
bancia,  Brabatensis  terra,  5,  8  et 
n.  3;  15,  lo  et  n.  2;  16  n.  1;  18; 
19,  17,  20  et  n.  3;  21,  1;  26,  7  et 
n,  5,  6;  53  n.  6;  64  n.  5;  73,  s; 
75,  ii;  76  n.  1;  78,  17;  80  n.  6; 
91,i8etn.  8;  115,26;  141,  cet  n.l; 
143,  B  et  n.  3;  169,  ic;  175,  2; 
177,7;  184,4;  196,  24;  241,1,6; 
287,  21;  313,  10. 
Brabantia,  Brabancia,  le   Brabant 

hennuyer. 

Brachium  S.  Georgii,  le  Bosphore. 

Brania.  Guillaume,  Henri. 

Braine-le-Chûteau,  Brania  castellum 

(Brab.),l2,i8;19,26;  23,  r;;  25. 17. 

Braine-le-Comte,  Brania  Wilkotica 

(Hain.),  12,  is;  20,  s,  20;  25,  is; 

73,  17  et  n.8;  141,  ii;  174,  1  ;  185, 

14;  241,  c;  242,  10.  n;  264  n.  4; 

313, 12;  321, 21:  323, 2r.;  324. 20, 26; 

332,  10  et  n.  3. 
Hraisne-sur-Vesle,  Braina.  castrum 

(Aisne),  69, 1  et  n.l;  li7;144,  »o. 

G"'»  :  Robert  1",  II.  —  Agnès. 
Brandebourg,  Brandeburch  (Prusse). 


des   lieux   et  des   personnes.        357 


Margrave  {marcio)  :  160,  i  (Ot- 
ton  l^'),  Albert  l'Ours. 

Brania  Wilhotica,  Braine-le-Comte. 

Bray-sur-Somme,  Braiiim  castruni 
(Somme),  87, 9  ;  180, 19. 

Brème,  arch.,  158, 4  (Sigefroid). 

Bretagne,  Britania,  duché,  c^*,  83, 
<o;  84, 2;  410,  17.  Conan  IV,  Geof- 
froy, Henri  III  d'Angleterre.  — 
Constance. 

Breteuil-sur-Noye,  Britolium,  Bre- 
tuel  castrum  (Oise),  48  n.  1;  71 
n.4;88,  2;135,  2f  etn.3;  137,2; 
183, 4.  Waleran  III.  -  Alix. 

Bretingœ,  Bretenghes,  Bertrange, 
Bertringen. 

Brie,  Bria  terra  (Fr.),  108. 13. 

Brienne,  Briena,  c^*  (Aube).  André, 
Gautier  II. 

Brogr.e,  Bronia,  abb.  à  S.  Gérard 
(N;i mur),  263,3;  3io,  i. 

Broqiieroye,  Brokeroia  (Hain.),  15, 
11.  Forêt,  15  n.  2.  Abb.  :  S.  Denis. 

Bruges,  Brugœ  (FI.  occ),  82,  i;  164, 
25';  259,  5;  263.  18-,  295  n.  3;  298; 
300, 22.  Châtellenie  :  56  n.  7  ;  57, 2  ; 
127,  3.  Prévôts  :  Guillaume  de 
Hainaut  (l'oncle);  Robert  de  Char- 
tres. Châtelains  :  Conon  de  Nesles, 
Jean  de  N.,  Raoul  II  de  N. 

Bruno  II  de  Berg,  arch.  de  Cologne 
(1131 1 1137),  268  n.  2. 

Bruno  III  de  Berg,  grand-prévôt  de 
Cologne,  arch.  (H92-1200),  fils 
d'Adolphe  IV,  268,  ^%  23  et  n.  2,  3  ; 
269,  13;  270  n.l;  278, 8. 

Brunswick,  Bninsewich,  84,  12  et 
n.  4. 

Bruxelles  (Brab.),  139  n.  1;  29o 
n.  3. 

Bruyelle,  Bruella  (Hain.).  Gérard. 

Bugaria,  Bulgarie. 

Buironfosse  (Aisne),  274  n.  6. 

Bulgarie,  Bugaria,  Bogaria,  44,  s; 
236,  4. 


Bulles,  Bulœ,  Bules   (Oise),  88,  3; 

181,16;  183,4. 
Bures,  près  de  Bayeux  ^Calvados), 

85  n.  3. 
Bars  S.  Donini,  Borgo  San  Donnino. 
Burscheid,  Bursi,  (G.  D.  de  Lux.). 

Jean. 
Bursij  Burscheid. 
Buseleria.  Pierre. 
Busigny,  Businiœ  (Nord),  59  n.  2; 

60, 9  et  n.  2;  114,23,  25;  173,  17; 

225,  24  et  n.  5.  Gilles. 
Bussy-le-Château,  Bussci  castellum 

(Marne),  108,  12. 
Byzance,  Bisantium,  39,  s. 


Calabre  (Italie).  Duc  :  Roger  II. 

Calixte  III,  pape,  f  1168, 125  n.  4. 

Calycadnus,  Erraenek  Ssu,  fleuve 
(Cilicie),  236  n.  3. 

Camberc?  (Kamberg,  Prov.  rhén.; 
Komburg,  Wurttemberg).  Abbé: 
159, 2  etn.  4. 

Cambrai.  Canieracum  (Nord).  Cité  : 
186,  3;  256,  4;  309,  17;  311  n.  2; 
312,22.  Év.,  23,2;  53,3;  225  n.  5; 
325,  15  :  Alard,  Nicolas  I",  II, 
Pierre,  élu,  Robert,  Roger.  Évê- 
ché  :  81. 5;  261,14;  264,  12;  267, 
24,  29.  Archidiaconé  du  Hainaut  : 
116,  17.  Châtellenie  :  276,  17  et 
n.  6.  Chapitre  :  50  n.  4;  256,  10; 
267,21.  Église:  115,  21  ;  122.  e;  319, 
ii]  331,30.  Chancelier  :  Waucher. 
Chanoine  :  Godefroid.  Archidia- 
cres :  Godefroid,  Jean,  Nicolas  du 
Rœulx,  Pierre,  élu.  Écolâtre  : 
(Waucher),  256, 17.  Église  :  Saint- 
Aubert. 

Cambrésis,  Cameracmum,  Camera- 
chium,  Cameracensis  regio,  5  n.  2  ; 
18,  4;  35,  19;  58,  lo;  60  n.  2;  74 


358  Table    analytique    des    noms 


n.  2;  122,  <o;  474,  is;  22r)  n.  5; 
2.'54  n.  3;312n.i. 
Cambron,  abb.  (Cambron-Casteau, 
Hain.).  Abbé  {Camhrrnnensis  ah- 
bas),  310,  6  et  n.  2  (Baudouin); 
337  n.  4  (Siger  de  Gand). 
Canterbury,  Cantuaria  (Angl.),  85, 

23  et  n.  3.  Arch.  :  Thomas. 
Cantimpret,  béguinage  près  de  Mons 

(Hain.\  338  n.  3. 
Canterbury,  Cantuaria. 
Capoue.  Capua  (Italie),  principauté, 
65  n.  2;  66,  r,  260,  u  Guillaume; 
Roger  II  de  Sicile. 
Cappy,  Capis  (Somme),  87,  s. 
Carboneria  nemus.  Forêt  charbon- 
nière. 
Carnières  (Hain.).  Haia  :  401,  23; 

476,  u  Robert. 
Carnotum,  Chartres.  C.  rpiscopatics  : 

H7,  8. 
Casnoit,  Le  Quesnoy. 
Cassel,   Cassellum  (Nord),  7,  m  et 

n.  4;  464,20;  195,  i. 
Castellio,  Castellum^  Ghûtillon- sur- 
Marne. 
Castellum    locus,  à    Valenciennes , 

105,  «7 
Castellum  in  Camerachio,  in  Came- 

racesio,  le  Caleau-Cambrésis. 
Castellum  in  Porcesio,  ChAteau-Por- 

cien. 
Castellum  Radulpki    Châtcauroux. 
Casiillc  (Kspagnc).  Alphonse  II  Ray- 
mond; Alphonse  III.  -  Constance. 
Castre.  (Castra  Custris  Brab.),13.  \\ 

19,  ic. 
Castra,  Weissenburg? 
Castri  locus  ---  Mons,  13,  4;  4!»,  13, 

24  et  n.  6;  20, 23;  25,  \t. 
Catalanensis  episcopalus,  voir  Châ- 

lons-sur-Marne. 
Gâteau- Cambrcsis    ^Le),    Castellum 
in    Camerachio,   in    Canw racesio 


(Nord»,  474,  «  et  n.  3;  477  n.  4 
484,2i;225n.  5. 
Caudry,  Cauderi  (Nord),  pairie  de 

Valenciennes,  469  n.  6.  Nicolas. 
Cavelre,  voir  Kahler. 
Cawercin,   voir   Wavrechain,    181 

n.  3, 
GÉLESTiN  m,  pape  (1194-4498),  247, 
24;255,  8;275,25;(278,  5)etn.  2; 
282, 15,  le;  283;  (305,  u). 
CÉSAR  (Octave- Auguste),  38,  19. 
ChAlons- sur -Marne,    Calhalaunum 
civitas,  Catalanensis  episcopalus 
(Marne),  3  n.  3;  4,  12;   108,  «. 
Denarii  Cathalanenses  :  149,   s. 
Év.  :  Roger  III. 
Chambly  (Oise),  91  n.  1. 
Chamont,  Chaumont-Gistoux. 
Champagne,  Campania,  c^*  (Fr.),  69 
n.  2;'l98,  2.  C^  :  9,*;  16  n.  1; 
126, 17.  Milites  :  147,  s.  Eudes  II; 
Henri  I",  II;  Thibaut  I«,  II,  III.  — 
Elisabeth  ;  Marie. 
Chanaan  (Syrie),  38  n.  2. 
Charbonnière,  forêt,  Carboneria  ne- 

mus  (Hain.-Brab.),  472,  is. 
Charles  le  Bon,  c»«  de  Flandre,  fils 
de  Kanut  et  d'Adèle  de  Flandre, 
84,  18  et  n.  4. 
Charles  de  Fresnes,    Karolus   de 
Frasne,  chevalier,  conseiller   et 
commilito  de  Baudouin  IV,  80,  s; 
141, 22;  214,  s.  Fils:  Gilles. 
Charles  de  Fresnes,  fils  de  Louis, 
pair  de  Valenciennes,  170,  i;  214, 5. 
Chartres,  Carnotum   (Eure-et-Loir), 
115,  16.  Év.  :  Guillaume  de  Cham- 
pagne. 
Château  Porcien,  Castellum  in  Por- 

cesio  (Aisne),  58,  s  et  n.  7. 
Châteauroux,    Castellum    Radulphi 

(Indre),  197, 7. 
Ch(^teau-Thierry ,    Castellum    Txjeri 
fAisnei,  192,  15. 


des  lieux  et  des  personnes.  359 


Châtillon-sur-Marne,  Caslellio,  Cas- 
lelLum  (Marne),  427,  se.  Gautier, 
c'«  de  Saint-Pol;  Gui;  Lovellus. 
Chaumont-Gistoux,  ChamorH  (Brab.), 

80  n.  8. 
Chauny,  Chauniaciiin,   Cauniacum, 
Caunis  (Aisne),  87,  s;  148,  u;  181, 
isetn.  3;182,28;276n.  5. 
Chémery  (Ardennes).  Baudouin. 
Chéri  prope  Retest,  voir  Séry,  54  n.  9. 
Clievigny  (St-Pierre,  S^'-Marie  et  Re- 
cogne, Lux.),  45  n.  3. 
Chièvres,  Cirvia  (Hain),  pairie  de 
deMons,  36n.  2;56  n.  1;  60,  3; 
73,  42  et  n.  5.  Doyenné  :  5  n.  3. 
Damison. 
Chimay,  Cimacum  (Hain.),  pairie  de 
Mons,  36n.  2;53n.  1;  74;  178,  ij 
192, 27.  Alard;  Gilles. 
Chin,   Cin,  dépendance  de  Rame- 

gnies  (Hain.).  Gilles. 
Cliiny  (Lux.)  {Cyniacensis,  Ciniacen- 
sis,  Cyniaci  cornes),  11, 2c  ;  45, 21. 
Albert;    Arnoul    I";    Louis   111; 
Olton  II.  —  Ida. 
Choisy-au-Bac,  Causiacum,  castrum, 
Choisis  (Oise),  87,  5;  136,  2s;  137, 
i3;154,  i;163,4;  179,  s;  181,  15; 
183,  3. 
Chosuoës,  Cosdroe,  roi  de  Perse,  39, 

10,20  et  n.  4;  40,  i. 
Chypre,   Cyprus  insida,   royaume, 

247, 19.  Guy  de  Lusignan. 
Cïn,  Chin. 
Ciniacîun,  Chiny. 

Ciringhiomm  dux,  voir  Zâhringen. 

Clairvaux   (Aube).   Ordre   religieux 

{Ciare  vallis  or  do),  AU,  17.  Jean. 

Clarembaud,  abbé  de  S.  Jean  à  Va- 

lenciennes,  96  n.  5. 
Clarembaud  d'Atuives,  Claribaldiis, 
Clarebaldiis  de  Alla  ripa,  vassal 
du  ci«^  de  Namur,  209,  e;  216,  lo; 
221,  i;  228,5;  24i,  29. 
Clarembau)  de  Rozoy  t/flfi'o  Roger', 


ép.  Elisabeth  de  Namur,  63,  is  et 
n.  6.  Fils  :  Renaud,  Roger,  év.  de 
Laon. 

Clarus  mons,  voir  Clermont  (Auver- 
gne), Clermont  lez-Nandrin  et  Cler- 
mont-en-Beauvaisis. 

Clémence  de  Namur,  fille  de  Gode- 
froid  et  d'Ermesinde,  ép.  Conrad 
de  Zahringen  (61,  3)  et  n.  2;  62 
n  3;  (64)  et  n.  6;  161,5. 

Clémence  d'Oisy,  fille  de  Hugues  II, 
ép.  Guillaume  l"  de  Béthune,  56 
n.5. 

Clémence  de  Rethel,  fille  de  Gon- 
ihier  et  de  Béatrice  de  Namur, 
ép.  Hugues  de  Pierrepont,  65  n.  2, 
66,  11  et  n.  2;  (123  n.  3);  175  n.  8. 

Clémence  de  Rumigny,  fille  de^lco- 
las  III,  ép.  Gérard  de  Ophasselt, 
51, 12  et  n.  8. 

Clémence  de  Zahringen,  fille  de  Con- 
rad et  de  Clémence  de  Namur, 
ép.  :  1»  Henri  le  Lion;  2»  Hum- 
bert  III  de  Savoie,  64  n.  6;  65, 5-8. 

Clément  III,  pape  (1187-1191),  200 
n.  3. 

Clermont  (Auvergne),  Clarus  mons, 
42,  9etn.  1. 

Clermont-en-Beauvaisis,  Clarus  mons 
(Oise),  12  n.  1.  Raoul  I^',  Renaud, 
Simon. 

Clermont  lez-Nandrin,  Clarus  mons, 
castrum  (Liège),  15  n.  1;  237,  28 
et  n.  3;  238,\4;  239,  b,  8;  289,  *. 
Gilles. 

Cléry-sur-Somme,  Claris  (Somme), 
87",  4. 

Clèves,  Cleva  (Prov.  rhén.  Dussel- 
dorfj,  c'e  :  (Thierry  IV),  253,  2. 

Clotu.de,  ép.  Clovis,  roi  des  Francs 
(194, 2O. 

Clovis,  Clodoveus,  roi  des  Francs, 

194,  25. 

Cluny  (Saône-el-Loire).  Cluniacensis 
abba.s,  8,^1;.   C.  ecdesia  :  8,   -29. 


36( 


Tahle   analytique   des    noms 


C.  prioratus  :  42,  30.  Abbé  :  Hu- 
gues. 

Coblence,  Confliientia  (Prov.  rhén.). 
150,  d8;i23i,  15 ;  ^287  n.  1.  Prévôt  : 
283,  i8(Lothaire  de  Hochstaden). 

Coire,  Ciiria  (Suisse).  Év.,  158,  ii 
(Henri  II). 

Colleret  (Nord),  314  n.  4. 

Cologne,  Colonia  (Prov.  rhén.).  280, 
19,  28.  C.  episcopm  :  237,  22.  Dio- 
cèse westphalien  :  94  n.  3.  Prévôt  : 
Bruno  de  Berg.  Doyen  :  Adolphe 
de  Berg.  C.  pondus  ;  161, 7.  Arch.  : 
Adolphe;  Bruno  II,  III;  Engle- 
bert;  Frédéric;  Philippe.  Église  : 
S.  Géréon. 

Come,  lac  de  [Cuma)  (Italie),  258, 14. 

Compiègne,  Conipendiwn  (Oise),  138. 
27;  163, 4;  177, 13;  179, 5;  188,  8. 

CoNAN  IV,  duc  de  Bretagne,  84  n.  1. 
Fille  :  Constance. 

Condé,  Condatum  castruin  (Nord), 
76n.  1;77.«;  116;  119.-..;  120,3; 
175  n.  6;  177,  y.  CondaLcmia  eccle- 
sia  :  179,  n  ;  230,  ii  ;  263  i  ;  323, 
6, 2.-,;  331,  4.  c.  sucer  dos  :  326,  24. 
Nicolas;  Roger. 

Condé,  Condatum  (Aisne?).  Robert. 

Condroz,  région  en  Belgique,  12 
n.  1. 

Confliienlia,  Coblence. 

CoNON,  ci°  de  Duras,  238;  230,  u,  10; 
240;  219  n.  2:  288  n.  6.  Frères: 
Gilles;  Pierre. 

CoNOiN,  cie  de  Moiilaigu,  (il,  -ioj;  12 
n.  1  ;  (io,  .;;. 

CoNON  DE  NesLii,  Conu  de  Nvicila, 
tll79  ou  1180,  c»e  de  Soissons, 
châtelain  de  Bruges,  seigneur  de 
Pierrefonds,  tils  de  Raoul  II  et  de 
Gertrude  de  Monlaigu  up.  Agathe 
de  Pierrefonds,  56,  i4  et  n.  7  ;  124, 
il  ;  126.  i:;  127  n.  1;  143  n.  4. 

CoNON  i)i-:  MiNZKMJKiui,  luinistoiialis 


impérial,  162,  s;  202,  12;  215,  »; 
232, 19. 
CoNON  d'Ouren,  Orwe  =  Cuono  de 
Belpere,  chevalier,  146,  e,  7  et 
n.  I,  5.  Fils  :  Arnoul;  Conon;  Gil- 
les. Frère  :  Arnoul  de  Larochette. 

CoNON  d'Ouren,  fils  de  Conon,  146, 7. 

CoNON  DE  Reuland,  Cuono  de  Ruo- 
lant,  146  n.  1. 

Conrad  III,  roi  des  Romains,  empe- 
reur, 44  n.  1;  92,  i4,  23  et  n.  4; 
93,3. 

Conrad,  duc  de  Rotenburg,  fils  de 
Frédéric  I"  Barberousse,  f  1196, 
94,  ietn.  1. 

Conrad,  duc  de  Zahringen,  ép.  Clé- 
mence de  Namur,  61  n.  2;  64  n.  6. 
Enf.  :  Adalbert;  Conrad;  Ber- 
thold  IV;  Hugo;  Rodolphe;  Clé- 
mence, 

Conrad  de  Scheyern,  arch.  de 
Mayence  (1161-1165  et  1183-1191), 
fis  d'Oiton  de  Wittelsbach,  157,  21 
et  n.  4;  (202,  10);  215,  i  et  n.  2; 
232,15;  269,  li;  282,5. 

Conrad  II  de  Raitenbach,  év.  de 
Ratisbonne,  falsn  arckicpiscopiis , 
(158,  n). 

Conrad  II  dlE  Hunebourg.  év.  de 
Strasbourg  (1190-1202),  (269,  le). 

Conrad  II  de  Steunberg,  év.  de 
Worms  (1171-1192),  (158,  h);  (232, 
1.0. 

Conrad,  marquis  de  Montterrat.  sei- 
gneur de  Tyr,  t  i  ^^%  <ils  de  Guil- 
laume et  de  Judith  d'Autriche, 
ép.  Isabelle,  200, 11;  255  n.  2;  273, 
10;  28*)  n.  1. 

Conrad  de  Hohenstauffen,  c'»  pala- 
tin du  Rhin,  f  1195,  fils  de  Frédé- 
ric II  de  Souabe,  152  n.  5;  156, 2; 
(157,  20);  189,  i  et  n.  2;  (202,  n); 
215,  17;  232,  15;  305,  28.  Fille  : 
Aijnès. 


des  lieux  et  des   per^sonnes.         36 1 


Conrad  I",  c^  de  Luxembourg, 
1 1086, 60  n.  5;  69  n.  3;  158  n.  11; 
239  n.  3.  Enf.  :  Guillaume,  Erme- 
sinde. 

Conrad  II,  c**  de  Luxembourg, 
1 1136,  fils  de  Guillaume,  61  n.  1; 
62  n.  5. 

Conrad  de  Zàhringen,  fils  de  Conrad, 
64  n.  6. 

Conrad  II,  abbé  de  Fulda,  abbas 
Voldensis  (158,  i). 

Cons-Ia-Granville,  Cuns  (Ardennes), 
52, 5.  Gautier,  Gilles. 

Constance,  Constantia  (Baden).  Év. 
158, 10  (Hermann  de  Fridingen). 

Constance  de  Bretagne,  fille  de 
Conan  IV,  ép.  Geoffroy  d'Angle- 
terre, 84  n.  1. 

Constance  de  Castille  {Hispanien- 
sis),  fille  d'Alphonse -Raymond, 
ép.  Louis  VII  de  France,  84,  s  et 
n.  5;89, 8.  lo;  110  n.  2. 

Constance  de  Sicile,  fille  de  Roger  II 
et  de  Béatrice  de  Rethel,  ép. 
Henri  VI,  65  n.  3;  66,2-6  et  n.  1; 
208, 15  et  n.  3;  227,  i;  246  et  n.  3, 
4;255, 9;  258, 3,4etn.l;260, 15; 
261,  î;  304, 2  et  n.  3. 

Constantin,  empereur  romain,  39. 
4, 9  et  n.  3. 

Constantinople ,  Constantinopolis 
(Turquie),  39,  7,  ir,  44;  45,  3;  89, 
20;  92,  16.  Constantinopolitani  im- 
peratoresA.i.  C  imperinm  ;  40.  s. 
Alexis  lef;  Alexis  le  Jeune;  An- 
dronic  Comnène;  Baudouin  VI, 
Héraclius  ;  Isaac  l'Ange. 

Corbie,  Corbeia  (Somme),  183,  19  et 
n.  5.  Abb.  :  17  n.  1.  Moine  :  Gé- 
rard. 

Cormicy,  Curmesi  castrum  (Marne), 
118,  \. 

Coucy-le-Chateau,  Cociacum  cas- 
trum, Coci  (Aisne),  68,  is.  Enguer- 
rand  I*'  de  Boves  ;  Enguerrand  H  ; 


Raoul  I«'.  —  Ada;  Isabelle;  Yo- 
lande. 

Courtenay,  Ciirtenai  (Loiret).  Pier- 
re I",  IL 

Cour  Irai,  Qirtracum  (FI.  occ),  164, 
2c;  259,  6;  263,  19;  295  n.  3.  Châ- 
telain :  Roger;  Siger  de  Guines. 
—  Pierre. 

Couvin,  Covinum  castrum  (Namur), 
35n.  4;303,  16. 

Covinum,  Couvin. 

Covisans,  nemus  de,  près  de  Mau- 
beuge,  318, 21. 

Cracum,  Crascol. 

Grascol,  Cracum,  à  Jurbise  (Hain.), 
338  n.  3.  Thomas;  Waucher.  — 
Marie. 

Crécy-en-Brie  (Seine-et-Marne).  Méli- 
sende. 

Crépy-en-Laonnois ,  Crispiacum  in 
Laudunesio  (Aisne),  184,  st. 

Q,ré\iy-en-\a\o\s,Crispiacunicastrum 
(Oise),  88,  11  ;  136,  m,  28;  137,  is 
et  n.  4;  148, 20. 

Crespin,  Crispiniensis  ecclesia,  abb. 
(Nord),  263,  2;  315, 15. 

Crèvecœur,  Crivecuer  castrumi^ovà), 
122, 13. 

Crispiacum,  voir  Crépy-en- Valois. 

Crispiacum  in  Laudunesio,  Crépy- 
en-Laonnois. 

Croix  lez-Bouveroy.  Crois^  Croiz 
(Hain.).  Gautier;  Hugues. 

Ctésiphon  (Syrie),  39  n.  4. 

Cuesmes,  Co»7?cp(Hain.).  13, 5;  20, 5; 
25,  16  et  n.  4;  321,  17;  322  n.  3; 
332, 12.  Amand;  Ibert. 

Cuono  de  Belpere  =  Cono  de  Orwe, 
Ouren,  146  n.  1. 

Cuma,  Come. 

Ciuis,  Cons-la-Granville. 

Curia,  Coire. 

Cuyk,  Kur.h  (P.  B.,  Brab.  sept.),  253, 
n.  1.  Albert,  Henri. 

Cykus,  roi  de  Perse,  33,  3  et  n.  2. 


362  Table   analytique    des    noms 


Cysoing,  Cysun  (Nord),  195  n.  2. 
Jean. 


Daleliem,  Dalhem. 

Dalen,  Dala,  C'  (P.  B.,  Drenlhe),  57, 

11  et  n.  7,  8.  Gérard. 
Dalhem,  Dalehem,casiriim,  Dolehen, 
Dolen  (Liége),283,  letn.  1. 

Damas,  Damascus  (Syrie),  92,  si  et 
n.  2. 

Damison  (Eva)  de  Chièvres,  ép.  : 
1»  Gilles  de  Chin;  2°  Rasse  I"  de 
Gavre;  S»  Nicolas  III  de  Rumigiiy, 
49, 12  et  n.  5;  59,  ii  et  n.  6;  60,2; 
64  n.  4;  72,  u;  73,  lo  et  n.  5; 
78,9. 

Dammartin-en-Goele,  Domni  Mar- 
tini comitalus,  Dammartin  in 
Goelia  (Seine-el-Marne),  90  n.  5; 
136,  18.  Renaud. 

Danborch,  Dasbourg. 

Danemark,  Datia,  82,  i. 

Dasbourg,  Danborck,  c"^  (Alsace). 
Albert;  Hugues  II. 

Datia,  Danemark. 

David,  roi  des  Juifs,  37, 27. 

Dechy,  Dichis  (Nord),  134, 4. 

Denain,  Denen  (Nord),  105,  28. 
Etienne,  Gérard  Makrellus. 

Dendre,  rivière,  affluent  de  l'Escaut, 
5n.  3. 

Denys,  s.,  194,  21. 

Deslinus,  s.,  18, 10. 

Deynze  (FI.  or.),  285  n.  3. 

Dicamuda,  Dixmude. 

Dichis,  Dechy. 

Diepenhem,  Depenliem  (P.  R.,  Ove- 
rijssel),  57  n.  8. 

Dietz,  Diecea  (Nassau).  C^«  Henri. 

Dinant,  Binant  castrum,  Uynant 
(Namur),  151  n.  1  ;  203,  22;  238, 3; 
301,  i;  303,  i»i.  Avouerie  :  239.  c, 


8;  289, 8;  301  n.  1.  Avoué  :  Gilles 
de  Duras. 
Dixmude,  Dicamuda,  Dikemuda  (FI. 
occ),  69  n.  4;  164,  20;   263,  îb. 
Châtelain  :  Thierry  de  Beveren. 
Dodewaard,  Dodmierda,  c^^  (P.  B., 

Gueldre),  57,  lo  et  n.  6.  Gérard. 
Doetinchem(P.  B.,  Gueldre),  57  n.  8. 
Dolhain-Limbourg  (Liège),  283  n.  1. 
Domni  Martini   cornes,  voir  Dam- 
martin. 
Donchery,  Doncheri  (Ardennes),  54, 
lo;  142  n.  3;  167  n.  5.  Baudouin; 
Renaud. 
Dormois,  c^^,  63  n.  4. 
Darne,  Walldiirn. 

Douai,  Duacum  (Nord),  35,  s,  a  et 
n.  2;  72,  9;  99,  cet  n.  4;  164,  19; 
171,7etn.  3;173,  i3;i81,2i;i83, 
42;  263, 24.  Prévôté:  133  n.  Z.  Va- 
nitaria:  339,  12.  Prévôt  :  Gérard. 
Dour  (Hain.;,  15  n.  4. 
Douvrain,    hameau    de     Baudour 

(Hain.),  Dura,  15,  le  et  n.  4. 
Dreux,  Drecœ  (Eure-et-Loir),  c'*,  69, 
1  et  n.  1.  C^es  :  Robert  le',  II.  — 
Philippe,  év. 
Dreux  II  de  Pierrefonds,  124  n.  5. 

Fille  :  Agathe. 
Dreux  de  Bousies,  Drogo  deBoosii^, 
t  avant  1185  (pour  Gautier),  ép. 
Ada  du  Rœulx,  50,  5,  e  et  n.  3; 
180,  10. 
Driencourt   Driencort,    Neufchâtel- 
en-Bray  (Seine-Inférieure),  90,  23 
et  n.  8;  113, 3. 
Drogo,  Dreux. 
Dura,  Douvrain. 

Duras,  Duras  castrum.  Durai,  c"* 
(Limb.),  238,i4;239,4, 9;  240,  13, 
14;  288, 19  et  n.  6;  291  n.  1.  C'cs: 
Conon;  Gilles;  Otlon;  Pierre.  — 
Julienne. 
Durbuy,  Durbui  caslruui,  c""  'Lux.;, 


des    lieux   et   des  personnes.         363 


62,  i8etn.4i  70  n.  4:  15i,i3;220 
m;  221;  232,  «s;  245,  is;  250,  2i; 
252  n.  3.  Godefroid  I";  Henri  IL 
Dîiringia,  Thuringe. 

E 

Écaussines,  Scalcinœ  (Hain.),  100, 
22  ;  174,  .;337n.  4. 

Echlernach,  Eternachtim  (G.  D.  de 
Lux.),  63,  5  et  n.  2;  146  n.  1. 
Abb.  S.  Willibrord. 

Écluse  (L'),  Sclusa  (Nord),  164,  lo; 
181,  w;  263, 2i. 

Éghezée,  Unghesiœ  (Namur).  Guil- 
laume. 

ÉGIDE,  Egidius,  voir  Gilles. 

Eibergen  (P.  B.,  Gueldre),  57  n.  8. 

Éléonore  d'Angleterre,  fille  de 
Henri  II,  ép.  Alphonse  de  Castille, 
83n.  4;(84,  s). 

ÉLÉONORE  DE  GuYENNE,  fille  de  Guil- 
laume VIII,  ép.  :  1°  Louis  VII  de 
France;  2°  Henri  II  d'Angleterre, 
83,  4  et  n.  3,  4;  (89.  i);  (102,  «s)  et 
n.  5;224n.  2. 

ÉLÉONORE  DE  Vermandois,  Aenora, 
fille  de  Raoul  I®"",  ép.  :  1°  Gode- 
froid  de  Hainant;  2»  Guillaume  IV 
de  Nevers;  3^  Mathieu  de  Flandre  ; 
4°  Mathieu  de  Beaumont,  67,  e; 
86,5,8  et  n.  2;  90, 20;  91,  1;  124 
n.  2;  148,  e;  149  3,  1-2;  182,  27; 
183,  7;  184,  16;  276,  10  et  n.  5; 
285  n.  3. 

ÉLÉONORE  DE  CHAMPAGNE,  ép.  RaOul 

I^»"  de  Vermandois,  86  n.  2. 

Elisabeth,  Elizabeth,  Isabelle, 
Ysabella,  Ittabean. 

ELISABETH  DE  BlOIS  OU  DE  CHAM- 
PAGNE, fille  de  Thibaut  IV  de  lUois, 
Op.  :  1°  Roger,  duc  de  Fouille; 
2o  Guillaume,  baron  de  Perche- 
Gouet,  41  n.  8. 

Klisabeth   (Isabelle,    de    Hainait, 


1 1190;  fille  de  Baudouin  V,  fian- 
cée à  Henri  II  de  Champagne, 
ép.  Philippe  II,  Auguste,  89,  21  ; 
101,  7;  103,  3;  126,%;  129,  12  et 
n.  5;  110;  132,  ii;  152, 17;  (153); 
154,  18,  19;  164,18;  199,  20;  245,  1  ; 
259  n.  3. 

ELISABETH  (Isabelle)  de  Namur,  fille 
de  Godefroid  et  de  Sibylle  de  Por- 
cien,  ép.  Clarembaud  de  Rozoy 
{fnlso  Roger),  62,  5  et  n.  1,  3;  (63, 
i5)etn.  6;  64  n.  1;  141  n.  7. 

ELISABETH  DE  Saint-Pol,  fille  de 
Hugues  IV,  ép.  Gautier  de  Châ- 

-tiilon,  68, 14;  125,9. 

Elisabeth  de  Vermandois,  fille  de 
Raoul  I",  ép.  Philippe  d'Alsace, 
86, 4,5  et  n.  2;  87, 1;  88,  io;90,2i; 
120  n.  3;  147,  lo;  148,6. 

Elisabeth,  ép.  Wéry  de  Luxem- 
bourg. 146, 4. 

Elsée,  Erlisiœ,  Lissi,  à  Upigny 
(Namur),  Additions  et  corrections. 

Émerchicourt,  Ermencicort  (Nord), 
133, 19. 

Emicho,  c'e  de  Leiningen,  (202, 13)  et 
n.  3;  (232,18). 

Encra,  voir  Albert  sur  l'Ancre. 

Enghien,  Aenghieri  castrum  (Hain.), 
91,  20  et  n.  8;  265.  2,  17;  279,  s; 
290, 23.  Boniface.  Englebert,  Gos- 
suin,  Hugues,  Siger,  Siger  (en 
1256). 

Enguërrand  I"  DE  Boves,  sire  de 
Coucy,  t  1116,  fils  de  Dreux, 
ép.  Sibylle  de  Porcien,  62  n.  3. 
Fils  :  Thomas  de  Marie. 

Enguërrand  II  de  Coucy,  f  vers 
1147,  fils  de  Thomas  de  Marie, 
68  n.  4.  Fils  :  Raoul  le'  de  Coucy. 

Enguërrand  d'Or  hais,  Engelrarmis, 
55,  6.  Fils  :  Bernard. 

Emjhelehem,  Ingelheim. 

Englebert  de  Berg,  arch.  de  Colo- 
gne (1216-1225),  268  n.  2. 


364  Tahle   analytique   des   noms 


Englebert  1er,  ç\»  dg  Berg,  1 1189, 

272,  «. 
Englebert  d'Enghien,  Engelbertus, 

chevalier,  fils  de  Hugues,  91,  19; 

112,  i;  265  et  n.  1;  279,  9;  290, 

2S. 

Englebert  de  Jemappes,  custos  parti, 
339, 7. 

Erbelaincort,  Herlincourt. 

Erbfordia,  Erfurt. 

Erbipolis,  Wurzbourg. 

Erfrenval,  314  n.l. 

Erfurt,  Erbfordia  (Prusse,  Saxe), 
228,  «;  230, 3;  245,  31  et  n.  2. 

Erini,  Origny-S^-Benoîte. 

Erloncort,  Arloncourt. 

Ermencicort,  Émerchicourt. 

Ermengarde  de  Mons,  fille  du  c^  Ré- 
gnier de  Chaumont  (?)  et  d'Ermen- 
trude  de  Mons,  ép.  Gossuin  !«', 
52  n.  4. 

Ermentrude  du  Maine,  fille  d'Hélie, 
ép.  Foulques  V  d'Anjou,  82  n.  7. 

Ermentrude  de  Mons,  ép.  Régnier 
de  Chaumont  (?).  52  n.  4. 

Ermesinde  de  Luxembourg,  Ermen- 
sendis,  fille  de  Conrad  Je^,  ép.  : 
i°  Albert  de  Dasbourg;  2»  Gode- 
froid  de  Namur,  60  n.  5;  61, 2  et 
n.  1;  62  n.  3;  63,  2,  17;  69  n.  3; 
98, 13  et  n.  4:  152  n.  5;  158  n.  11; 
239  n  3. 

Ermesinde  de  Namur,  Ermensendis, 
fille  de  Henri  l'Aveugle  et  d'Agnès 
de  Gueldre,  fiancée  à  Henri  de 
Champagne,  ép.  :  1»  Thibaut  de 
Bar;  2®  Waleran  III  de  Limbourg, 
190,  t3;  196,  1;  (255,  18)  et  n.  3; 
286  n.l. 

Ernoldus  =  Arnoul. 

EsAU,  37,  M. 

Escaut,  Scaldiis,  fleuve,  15, 19  ;  72,  «7  ; 
195.  n.  4.  Escaut  oriental  :  263 
n.  5. 

Esch-sur-la-Sûre,  Ascha  castrum  in 


ArdennaiG.  D.  de  Lux.),  155,  15. 

Barthélémy  ;     Godefroid  ;     Guil- 
laume; Henri. 

Espagne,  Hyspania.  164,  11.  Cons- 
tance. 

Espinoy,  Spinoit  (Hain.).  Hugues; 
Hugues;  Simon. 

Estinnes-au-Mont,  Lestinœ,  Mons  S. 
Remigii  (Hain.),  79,  27;  166  n.  1; 
172,  20;  327, 12. 

Etienne,  Stephamis. 

Etienne,  e^  de  Blois,  f  1102,  fils 
de  Thibaut  III,  ép.  Adèle  d'Angle- 
terre, 40, 25  et  n.  8. 

ETIENNE  de  Blois,  C®  de  Boulogne, 
roi  d'Angleterre,  f  1^54,  fils  d'É- 
tienne  et  d'Adèle  d'Angleterre, 
ép.  Mathilde  de  Boulogne,  41,  i3 
etn.  10;  90  n.  2;  247,  2.  Fille  : 
Marie. 

Etienne  de  Blois,  c'^  de  Sancerre, 
1 1191,  fils  de  Thibaut  IV  de  Blois, 
41,  3  et  n.  3;  89,  is  et  n.  0;  118, 
10;  127,12;  132,9,25  148,32;  153, 
4;  163,  7;  177,  icetn.  2:  191,  10; 
206,  27;  273.  i;  329,  26. 

Etienne,  c'^  de  Mâcon,  160  n.  5. 
Fils  :  Guillaume  IV;  Renaud  III, 
c'«  de  Bourgogne. 

Etienne,  abbé  de  S. -Jacques,  à 
Liège,  34  n.  1. 

Etienne,  prévôt  de  S.-Amand, 
214, 8. 

Etienne  de  Oenain,  nynomine  Mn- 
krellus,  chevalier,  ép.  Rixa  de 
Mons,  54. 1  etn.  2;  112  3;  143,  1; 
213,11.  Frère:  Gérard. 

ETIENNE  DE  LaMBRES,  214,  1. 

Etienne  de  Petra,  vassal  du  châte- 
lain de  Famars,  179  n.  2. 

Etienne  de  Thiers,  153  n.  4. 

Etienne,  S.,  194, 22. 

Étréaupont-sur-Oise,  Slreœ  (Aisne) 
(Strées-au-Pont,  cartes  anciennes), 
123, 18. 


des    lieux   et  des   personnes.        365 


KudeA,  Odo,  «tto. 

Eudes  II,  duc  de  Bourgogne,  f  1102, 
fils  de  Hugues  II,  ép.  Marie  de 
Champagne,  41  n.  G;  203  n.  1. 
Fils  :  Hugues  III. 

Eudes  Ill^Otton),  duc  de  Bourgogne, 
fils  de  Hugues  III,  cp.  Malhilde  de 
Portugal,  290,  ss  et  n.  o. 

Eudes,  6v.  d'Oslie  (1078-1088),  voir 
Urbain  II. 

Eudes,  Odo,  c'^  de  Champagne  et  de 
Brie,  1 1037,  9,  i. 

Eudes  II,  baron  d'issoudun,  ép.  Ma- 
lhilde de  Bourgogne,  81  n.  4. 

Evreniœ,  lief,  314  n.  4. 

EusÉBE,  év.  de  Nicomédie ,  (335-339). 
39  n.  3 

Knstacho,  Eustacbius,  EiiNta- 
ciufi. 

EusTACHE  III,  c'e  de  iioulogne,  f  vers 
1125,  fils  d'Eustache  II,'  9,  ic;  41, 
uetn.  10;  43,*.  Fille:  Malhilde. 

EusTACHE  de  Bousies,  tils  de  Gau- 
tier l",  50  n.  3. 

EusTACHE  de  Lens,  cliovalier,  fils  de 
Gautier,  49,  is;  111,  2*,  139,  \i\ 
142,  ic;  213,6. 

EusTACHE  DE  Neuville,  175,  i,  et 
n.  2.  Frère  :  Baudouin. 

EusTACHE  I»""  DU  RoEULX,  Etistacius 
.soiior  de  Huez,  pair  de  Mons, 
conseiller  et  coinmiUtn  de  Bau- 
douin IV,  conseiller  de  Bau- 
douin V,  iils  d'Arnoul  de  Hainaut, 
ép.  Marie,  46,  i8;  48,  ?  et  n.  4,  5; 
49  n.  3,  4;  72,  17;  80,  7;  109,  17; 
111,21;  142,^151,  5;  165,'..;  109, 
2:>;  173,2*:  180,  0;  194,12;  203,  i  ; 
213,  o;  217,  24;  274,  1;  327,  30. 
Enf.  :  Eustache  II;  Nicolas;  Ada; 
Alix;  Béatrice. 

Eustache  II  du  K(»huj.x,  le  Valet,  E. 
Junior,  •\-  1186,  chevalier,  conseil- 
ler et  coinmililo  de  Baudouin  V. 


Iils  d'Eustache  1'"',  ép.  Berthe  de 
Gavre,  49,  3,  9  et  n.  2,  3,  4;  72, 

16;  111,21;  132,20;  139,  13;   142, 

10;  151,  r.;   155,  12;  165,  lo;    173, 

24;  179,  o;  194,  ii;  328,5.  Enf.  : 

Eustache  III;  Béatrice. 
Eustache  III  du  Roeulx,  Canivet, 

49,  13  et  n.  3;  72,  is;  337  n.  4. 

Fils  :  Eustache  IV;  Nicolas. 
Eustache  ,    prévôt   de    S.  Waudru 

(1197),  49  n.  2. 
Eustachie  de  Saint-Pol,    fille    de 

Hugues  IV,  68,  u;  125,  9. 

Ihlvornrd,  Kvrard,  Kvcrardiis, 
Evrard  IIS. 

ÉVERARD  I",  c»*  d'Altena,  209  n.  1. 
Fils  :  Adolphe,  arch.  de  Cologne. 

EVRARD  Radou  le--,  châtelain  de 
Tournai,  76  n.  1.  Fils  :  Evrard  IL 

Evrard  II  Radou,  chàt<  lain  de  Tour- 
nai, t  vers  1160.  fils  d'Evrard  II, 
ép.  Richilde  de  Hainaut,  48,  2  et 
n.  2;  55,  is;  56,  s;  76  n.  1;  195 
n.  1.  Fils  :  Evrard  III. 

Evrard  III  Radou,  -f  vers  1190,  che- 
valier, châtelain  de  Tournai,  fils 
d'Evrard  II,  ép.  :  1»  Mathilde  de 
Béthune;  2«  Gertrude  de  Mon- 
taigu,  56,  6,  h;  57  n.  2;  111,  20; 
124  n.  8;  139,  is:  U2,  s;  195  et 
n.  1;  276,  7;  et  n.  4.  Fils  :  Bau- 
douin :  Robert. 

Évreux.  C*  :  Amaury  IV  de  Mont- 
fort. 


Faan,  Faing. 

Faing-sous-Falaén,  Faan  (Montaigle) 

(Namurj,  209  n.  2.  Thierry. 
Fait,  Fayl-le-Franc. 
Falromons,  Fauquemont. 
Falconis  Petra,  Falkenstein  (?).  Hom- 

frov. 


366  Table    analytique    des   noms 


Falconpira,  Falkenstein. 
Faleviacum,  Falvy. 
Falisa,  nemns,  bois  de  La  Falize. 
Falizc  (La),  Falisa,  bois  à  Rousies, 
près  de  Maubeuge  (Nord),  348,  a 
et  n.  2. 
Falkenstein  (Allemagne),  232  n.  2. 
Falkenstein,  Falconpira  (G.  D.  de 

Lux.).  Helbrannus. 
Falvy,  Faleviacum  (Somme),  125,  2. 
Fayt-le-Franc,  Fait  (Hain.),  67,  le. 
Famars,  Fanmars  (Nord),  179,  ss  et 

n.  2.  Châtelain  (Guillaume). 
Fastré  I",  avoué  de  Tournai,  t  av. 
4092,  ép.  Ida  d'Avesnes,  76  n.  1. 
Fils:  Fastré  IL 
Fastré  II,  avoué  de  Tournai,  fils  de 
Fastré  1",  t  après  1111,  76  n.  1. 
Fils  :  Gautier  Ie^ 
Fauquemont,    Falcomons,    Valken- 
burg(P.  B.  Limb.),  157  n.  5;  171 
n  1.  Gossuin  1®%  II;  Otton. 
Favcrollcs,  Faverolcs  villa  (Somme), 

138,  22. 
Féluy,  Frslui  (Hain.),  291,  n. 
Feignies,  Fieniœ  (Nord),  56,  7. 
Fère  (La),  Feria  (Aisne),  68, 19;  123, 

27;  124,2. 
Fera,  La  Fére. 

Ferrand  de  Portugal,  Fernaiulus, 

c^o  de  Flandre  et  de  llainaut,  ép. 

Jeanne  de  Constanlinople,  335,  *. 

Ferlé-Milon  (La),  Fir mitas  Milonis, 

88,  12. 
Fichiae,  Feignies. 

Fir mitas  Milonis,  La  Ferlé-Milon. 
Flamengrie  (La)  (Nord),  274  n.  6. 
Flandre,  Flandria,  2,  ic;  3,  ic  cln  8; 
4;  5  et  n.  7;  6,7;  8,  7,12,  11,  0; 
15,  3,  20;  16,  h;  52  i;  67,  i3;  69,  s; 
73  n  5;  81,  9,  u;  82,  5;  101,  lo; 
114, 15 ;  115,  i«,  i'j;  121, 22, 25;  130; 
133,  ii\  148.13;  164,  5;  176.  19; 
195  n.  2  ;  (226,  s)  ;  258,  22  ;  259,  is, 
20    260.   3;  263;  265,  266  n.  1; 


271  ;  276;  287,  20;  292,  lo;  296,  «0: 
297, 26;  299;  331,  24;  342,  5.  Flan- 
drie   terra,   Flandrensis    terra  : 
259,  *;  266,  16;  271,  18;  275, 6,  lo. 
Flandrensis  principatus  :  262,  12; 
299,  3.  Flandrie  caput  :  263,  18. 
Flandric  dominium  195,  17;  300, 
23.  Sénéchal  :  Robert  de  Wavrin, 
Hellin  de  Wavrin.  F.  comitatus  : 
102,  20;  262,  w,  263,  is;  329,  c,  n; 
331,  14.  Flandrie  cornes,  comités  : 
35,13;  195  n.  3;  204,9;  230  n.  1  ; 
263,  22;  270,  17;  276,  e  et  n.  5; 
307,  23  ;  330,  28.  Flandrie  nobiles  : 
144, 6.  Flandrensis  moneta  :  298, 
22.  Flandre  impériale  :  220  n.  1  ; 
262  n.  2;  266  n.  2;  307  n.  5;  3l0 
n.  1.  Flandre  sous  la  Couronne  : 
310  n.  1.  Flandrensis  miles  :  Gos- 
suin de  Wavrin.  Chancelier  :  Guil- 
laume de  llainaut  dit  l'Oncle. 
Flandre.  C^e«  :  Baudouin  V,  VI,  Vil, 
VIII,   IX;   Charles  le  Bon,  Guil- 
laume Cliton,   Jeanne,   Philippe, 
Robert  1"^  II,  Thierry.  -  Mathieu, 
Pierre.  —  Adèle,  Gcrtrude  (fille  de 
Robert    l"),    Gertrude    (fille    de 
Tiiierry),     Marguerite     (fille     de 
Thierry),  Marguerite  (fille  de  Bau- 
douin VI 1,  Mathilde  (fille  de  Bau- 
douin   V; ,    Mathilde    (fille    de 
Thierry),  Sibylle. 
Flandrenses,  7;  8,  4;  11, 3;  16  n.  1; 
34,1c,  18;  73,  3;  82,4;  97,  21;  98, 
7;  99,8;  113,23;  138,25;  140,  10  ; 
148;   165,   15;   225.   3;   259,  i,  3; 
290, 18. 
Flandrine  de  Nami'r,  fille  de  Gode- 
froid  et  de  Sibylle  de  Porcien,  cp. 
Hugues  d'Kspinoy,  (62,  5)  et  n.  2, 
3;  (63,  10);  (64,  lu;  76n.l. 
Flore  fie.    Flore/fia,    abb.  (Namui-), 
223,  5;  235,  13;  244,   lo.  Abbé   : 
Herman. 
Florennes,   Florinœ   castrum   (Na- 


des    lieux   et   des  personnes.         367 


mur),  51, 4, 10 ;  253  n.  5.  Godefroid. 

Florent  !«••,  c^  de  Frise  occiden- 
tale, fils  de  Thiery  III,  ép.  Ger- 
trude  de  Saxe,  5  n.  6;  7  n.  3;  42 
n.  2.  Fille  :  Berthe. 

Florent  II,  c'«  de  Hollande,  fils  de 
Thierry  V,  ép.  Gertrude  d'Alsace, 
158  n.  11;  263  n.  5. 

Florent  de  Hangest,  273,  *. 

Vlorinœ,  Florennes. 

Folmar,  prévôt  de  Carden,  élu  de 
Trêves  (1183),  158  n.  3. 

Fons  Evraldi,  Fontevrault. 

Fontanœ,  Limont-Fonlaine. 

Fontanœ?,  Alelmus. 

Fontevrault,  Fons  Evraldi  (Maine- 
et-Loire),  91, 11  et  n.  4.  Marguerite 
de  Blois  ;  Mathilde  de  Flandre. 

Forest,  Forez  (Nord,  Avesnes),  128, 
25, 28;  175, 8.  Gosœguinus. 

Fossatum,  Le  fossé  neuf. 

Fossé  neuf  (le),  Fossatum,  130,  ?  et 
n.2. 

Fosse,  Fossœ  (J^dimur),  11,  24;  303,  le. 

Foulques  IV  le  Réchin,  c'«  d'Anjou, 
ép.  Bertrade  de  Monltort,  42,  19  et 
n.  3. 

Foulques  V,  c^e  d'Anjou,  roi  de  Jéru- 
salem (1131,  1 11^2),  fils  de  Foul- 
ques IV,  ép.  :  1°  Ermentrude  du 
Maine;  2o  Mélisende,  fille  de  Bau- 
douin II  de  Jérusalem,  82,  8,  u  et 
n.  7,  8;  (86,  s);  113  n.  1.  Enf.  : 
Amaury,  Baudouin  (falso  Foul- 
ques), Geoffroy  Plantagenet;  Si- 
bylle. 

Foulques  d'Artres.  vassal  du  châte- 
lain de  Famars,  179  n.  2. 

Foulques  de  Fontaine,  chevalier, 
commilito  de  Baudouin  V,  frère 
de  Gautier  et  de  Gui,  139,  19; 
(142,1*);  274, 4  et  n.  5;  328,  12. 

Foulques  de  Sémeries,  vassal  du 
châtelain  de  Famars,  143,  2;  179 
n.  2;  213.  11. 


Foulques,  falso  fils  de  Foulques  V 
d'Anjou  et  de  Mélisende,  82,  u 
et  n.  9. 

Frameries,  Fra»imœ (Hain.),  12,  is; 
19,25;  21,  n;  23,5;  25,15.  Iwan. 

Français,  Franci,  7,  19;  8,  s:  42,  n; 
97,23,28;  98,  c;  117;  125,  ic;  128, 
6;  136,  20;  152,17;  167,27;  199,22; 
200,  1,  5;  245,  3;  255.  1,  3.  Fran- 
corum  reges  ;  1,  3;  ;{,  i?,  21  ;  7;  88, 
s;  100,1;  127,19;  204,9;  259,31. 
Francorum  regnum  :  37,  5;  41,  1; 
42,  9;  59,  8;  145,11;  175,  u;  189, 
19;  196,  17. 

France,  Francia,  3,  22  et  n.  8;  40, 
16;  46,  21;  55,  1;  71,  n,  22;  86,  14; 
89;90,i5;  92,16;  112,13,18;  110,28; 
120,8;l.S0,2i;  131, 4;  168,23;  174, 
20;  200  n.  1;  204,  18;  222,  14, 17; 
259,  23, 24;  271,  4;  275,  7.  Francie 
principes  :  127,  13:  154, 7;  199,  le. 
Francie  regnum  :  144,  20;  206,  17; 
272,  10.  Rois  :  Clovis;  Henri  I^r; 
Louis  VI,  VII,  VIII;  Philippe  1,11; 
Robert  IL  Reines  :  Adèle;  Elisa- 
beth. —  Guillaume,  Robert  1er  je 
Dreux.  —  Adèle;  Ai^nès;  Alix,  fille 
de  Louis  VII  et  d'Éléonore  ;  Alix, 
fille  de  Louis  VII  et  de  Constance; 
Marguerite;  Marie. 

Franche-Comté,  voir  Bourgogne,  c'*. 

Franc  fwjievors,  Frankenevors,  Franc- 
fort-s/Mein. 

Franchiermont,  Franchimont. 

Franchimont,  Franchiermont,  '  dé- 
pendance de  1  heux  (Liège),  303,  is. 

Francfort -s/  Mein ,  Francheneuors, 
Frankenevort,  92, 25;  227, 5. 

Franconie,  Franconia  (Ail.-),  160, 8. 
Agnès. 

Frasne,  Fresnes-sur-l'Escaut. 

Frédékic  II  de  Berg,  arch.  de  Colo- 
gne, 1156-1 158,  f  1159,  268  n.  2. 

Frédéric  1er  Barbeuousse,  duc  de 
Souabe,  roi,  empereur,  f  1190, 


368         Table   analytique   des    noms 


fils  de  Frédéric  II  de  Souabe,  ép.  : 
1«  Adèle  de  Voliburg;  2°  Béatrice 
de  Ilaute-Bourgogne,  GO  n.  5;  05, 7 
cln.  3;  G6,  s;  84,  9;  9-2,  21  et  n./*; 
93etn.  4,  5;94,cet  n.  1,2;  ii5, 
2î;  125  et  n.  4;  150;  151;  (155); 
156;  157,8;  159  n.  7;  (ICI,  lo)  et 
n.  1,0;  162  n.  5;  187,  ic  et  n.  2; 
189  n.  2;  190  n.  1;  196;  198,27; 
(200,12);  201;  202,9;  (203);  206, 
9,«;207;  (208; ;  214;  (222,  2c,  29); 
(226,  20);  (228,  49,  21);  (229);  230 
n.  1  ;  (234,  loj  ;  235,  26  ;  (236)  ;  (245, 
51);  266  n.  1;  272.  20;  277  n.  2; 
305,27;  329,  33;  330,  ii.  Enfants: 
Conrad,  Frédéric,  Henri  VI,  Olton, 
Philippe.  —  Maréchal  :  Henri. 

FiiÉDÉRic  II,  empereur,  f  1250,  fils 
de  Henri  VI  et  de  Constance,  254 
n.  1  ;  (304, 17)  et  n.  4. 

Frédéric,  duc  de  Basse-Lotliarinpe, 
c^«  du  Luihgau,  haut-avoué  de  S. 
Trond,  239  n.  4. 

Frédéric,  duc  de  Bohême,  -i*  1189, 
fils  de  Ladislas  II,  (156,9);  (157, 
18);  260  n.  4. 

Frédéric  I",  duc  de  Souabe,  ép. 
Agnès  de  Franconie  (1079-1105), 
200  n.  6. 

Frédéric  II,  duc  de  Souabe  (1105- 
1147),  6p.  Judith  de  Bavière,  92 
n.  4;  159  n.  7.  Fils:  Frédéric  1*^ 
Barberousse. 

Frédéric  V,  duc  de  Souabe  (M()7- 
1191),  fils  de  Frédéric  I"  Barbe- 
rousse, 94,  2  et  n.  1  ;  151, 20  ;  156, 
21;  206,  12;  236,3;  237,  i;  272, 20. 

Frédéric,  c'e  de  Vianden  {Vieima), 
293,  19;  294, 3,  29. 

Frédéric  de  Hausen,  Fricle riais  de 
//iwa, -j-1190,  chevalier,  secrétaire 
de  Frédéric  Barberousse,  202,  13 
et  n.  7;  230,  h;  231,  11;  232,  20; 
272,  23. 

Frédéric  de  Kahler,  Fr.  de  Cavdre, 


chevalier,  147,  2  et  n.  3.  Frères  : 

Anselme;  Henri;  Raoul. 
Frédéric  de  Sponheim,  clerc,  c^,  fils 

de  Raoul,  152, 9. 
Fremaud,  év.  d'Arras  (1174-1183?), 

(129,  4). 
Fremerius,  portator  partis  à  Valen- 

ciennes,  341, 17. 
Fresnes-sur-l'Escaut,  Frasne,  pairie 

de  Valenciennes,  169  n.  6.  Char- 
les; Ciiarles,  fils  de  Louis;  Gilles; 

Louis. 
Frise,  Frisia,  5, 12.  C^^»  :  Florent  1", 

II.  —  Berthe. 
Frisons,  Frisones,  7,  is. 
FrocapcUa,  Froidchapelle. 
Froidchapelie,    FrocapeUa   (Hain.), 

317,21. 
Fulda,  abb.  (Prusse,  liesse),  abbas 
Voldensis,    158,    2    (Conrad    II); 

abbas  Woldenensis,  269,  is. 
Furnes,  Furnœ  (FI.  occ),  164,  20; 

263, 25. 


Gais  nemus  (Gay),  172,  25  et  n.  6, 
bois  à  Louvegnies-Quesnoy(iNord). 

Gamapia,  Jemappes. 

Gand,  Giindavum  castrum,  (xrmitas 
(Fi.  or.),  164,  2s;  248,  2-;  259,?; 
263,  19;  264,  is;  266,  13  et  n.  4; 
290.  8;  292,  21  ;  293,  s,  20.  Garnla- 
venscs  liowines  :  266,  u;  291,3; 
294,  9  Gajidavensis  caslidlamis  : 
Siger  —  Iwan  de  Gand.  —  Siger, 
abbé  de  Cambron. 

Gascogne,  Gascouia,  province  fran- 
çaise, 89,  7;  149,  21  ;  197,  *.  Ri- 
chard Cœur  de  Lion. 

Gaujridus,  Gafridus,  voir  Geoffroy. 

Càaiiiior,    ^ValCerus,     Galfcriis. 

Gautier  de  Mortagne,  év.  de  Laon 
(1155-1174),  118,  12  et  n.  6. 


des    lieuœ   et  des  personnes.         369 


Gautier,  neveu  de  l'év.  (iautier  de 
Laon,  trésorier  de  l'église  de 
Laon,  élu  év.,  418,  u. 

Gautier  II,  cte  de  Brienne,  273  n.  16. 
Fils  :  André. 

Gautier  de  Chatillon,  c'e  de  Saint- 
Pol,  t  l'^^9,  ép.  Elisabeth  de 
Saint-Fol,  Ti^  n.  15.  Frères  :  Gui; 
Lovellus. 

Gautier  d'Ath,  ép.  Ada,  48  n.  4,  5. 
Fille  :  Béatrice. 

Gautier  de  Aunoit,  274,  s. 

Gautier  d'Avesnes  dit  Pelukels, 
PliLhiel,  Pidcchels,  Pulechel,  Piilu- 
chft,  avoué  de  Tournai,  -J-  1147, 
tils  de  Fastré  II,  ép.  la  fille 
d'Evrard  Radou  I®^  75,  23  et  n.  4; 
76,  i  et  n.  1.  Fils  :  Nicolas, 
Thierry. 

Gautier  II  d'Avesnes,  f  1246,  fils 
de  Jacques,  ép.  Marguerite  de 
Blois,  78,  6. 

Gautier  de  Bierbeek,  chevalier ,  tils 
de  Guillaume,  80  u.  8;  140,  1; 
328,11. 

Gautier  de  Blandain,  chevalier, 
commilito  de  Baudouin  V,  139,  le; 
214,4;  3^28,  14. 

Gautier  l^'  de  Bousies  (faiso  Drogo), 
t  av.  1185,  ép.  Ada  du  Rœulx, 
50  n.  3.  Fils  :  Gautier. 

Gautier  de  Bousies,  tils  de  Gau- 
tier I",  50  n.  3. 

Gautier  de  Cons  -  la  -  Grand  ville, 
52  n.  3.  Fils  :  Gilles. 

Gautier  de  Croix,  chevalier,  112,  7. 

Gautier  de  Fontaine  (Lim(jni-Fon 
taine),  chevalier,  conseiller  et 
commililo  de  Baudouin  V,-|- 1183, 
ép.  Mathilde  de  Mons,  53,  lo  et 
n.  7;  111,  23;  120  n.  3;  132,  21; 
139,  18;  142,  13:  150,  u  et  n.  3; 
328,  ;;,  15.  Frères  :  Foulques,  Guy. 
Neveux  :  Arnoul,  Gautier  de  Gouy. 

Gai  TiER  DE  Fontaine,  fils  de  Gautier 


et  de  Mathilde,  f  11T6,  53  n.  7  ; 
120  n.  3. 

Gautier  de  Gouy,  chevalier,  commi- 
lito  de  Baudouin  V,  neveu  de  Gau- 
tier de  Fontaine,  139,  19;  274,  6; 
328, 14.  Frère  :  Arnoul. 

Gautier  de  Honnecourt,  95, 13;  142, 
16:  316  n.  4.  Fils  :  Gautier. 

Gautier  de  Honnecourt,  fils  de 
Gautier,  95,  h. 

Gautier  de  Lens,  chevalier,  pair  de 
Mons,  ép.  Béatrice  du  Rœulx,  49, 
14;  111,24;  142,  15;  143,  7.  «;  169, 
26;  213,  6.  Fils  :  Eustache. 

Gautier  de  Ligne,  chevalier,  ép. 
Mathilde  de  Mons,  53.  10;  109,  is; 

111.  2o. 

Gautier  de  Meisenburg,  de  Mese- 
borch,  de  Mcsenburij ,  chevalier, 
146  n.l;  147.4. 

Gautier  de  Pons,  vassal  du  châte- 
lain de  Famars,  179  n.  2. 

(iAUTiER  du  Quesnoy,  de  Ca.moil, 
274, 12. 

Gautier  de  Reuland,  de  Ruolant, 
146  n.l. 

Gautier  de  Sottegem,  deSothengien, 
chevalier,  ép.  Richilde  de  Tournai, 
56  H  etn.  6;  101,  n.  2. 

Gautier  de  Sti: enkerque,  chevalier, 
commililo  de  Baudouin  V,  150,  23; 
15i.8;155,  i5;267,  9;328,  14. 

Gautier  de  Wargnies,  de  Warini, 
chevalier,  conseiller  et  commililo 
de  Baudouin  V,  139,  is;  142.  11; 
155,  12.  165.  11;  175.  u,  213.  10; 
217,  26;  220.  29;  274.  1;  328.  4, 
Addit.  et  corr. 

Gautier  de  Wavrin  {faiso  pour  War- 
gnies), 132,  i2,  Addit.  et  corr. 

Gautier  de  Wiltz.  de  Wcis,  dr  Wilz 
el  de  BdfurL  chevali<'r,  146,  3  et 
n.  1.  3.  Fils  :  Gauthier,  Richard. 

Gautier  de  Wilz,  chev;iliei-.  fils  de 
Gautier,  146.  3. 

24 


3^0  Table    analytique   des    noms 


Gautier,  cuisinier,  hostiarius,  337, 

w;  344,  1,  3. 
Gautier,  potier,  fils  d'Adam,  340, 2. 
Gavre,     Gavra,     Gavria,     Gavere 

(FI.  or.),  33  n.  1.  Rasse  (t  1U9); 

Rasse,  fils.  —  Berthe. 
Gebusei,  37,  24- 
GehJnnia,  Jodoigne. 
Gelnhauzen  (Prusse,  Hesse).  84  n.  3. 
Gembloux,   Gemhlurx-,  Grmhlodium 

(Nuinur),  186,  i3.  ik:  187.  4. 10;  293 

n.  3.  Moine  :  Guibert. 

Geoffroy,   fittiifridiis,    Gofrlilus. 

Geoffroy  V  Plantagenet,  c^»  d'An- 
jou (1129-1151).  fils  de  Foulques  V 
et  d'Krmentrude,  ép.  Malhilde 
d'Angleterre,  82, 9.  i.h  et  n.  7.  10; 

83,  set  n.  1,  2;  113  n.  1.  Fils  : 
Henri  II. 

Geoffroy.  Ganfridiis,  Gafriihis , 
chevalier,  c»e  de  Bretagne,  t  '1 186, 
fils  de  Henri  II  d'Angleterre,  ép. 
Constance  de  Bretagne,  83  n.  4; 

84,  letn.  1;  110,  it;  197,9. 
Geoffroy  de  Balham,  Gaufridua  de 

Baleham,  arrière  petit-fils  de  Bau- 
douin II,  142,  1  et  n.  2;  144,  *: 
166,  20;  225,  2. 
Geoffroy  de  Tosny.  clerc,  fils  de 

Roger,  55,  10, 27;  122,  8  et  n.  2. 
Geoffroy  de   Vienne-le-Chateau , 
chevalier,  167.  1.  Frère  :  Lude- 
marus. 
Geoffroy  Tuelasne,  clievalier,  com- 
viilito  de  Baudouin  V,  95.  20  ;  97. 
30;  112.  4;  328.  H. 
GÉRALD,  abbé  de  Sauve-Majeure,  17 

n.  1. 
GÉRARD,  cardinal  de  S'«-Marie  m  via 

lata,  J6  n.  1;  34.  i  et  n.  1. 
GÉRARD.  c'«  de  Dodewaard  et  Dalen, 
fils  de  Baudouin  III  de  Hainaut, 
16  n.°  1  ;  47,  s;  35,  12;  57,  8.  Fils  : 
Henri. 


GÉRARD     II     DE     WaSSENRERG,     157 

n.    5.    Fils  :    Gossuin,    Thierry. 

GÉRARD  III  DE  WaSSENBERG,  I  C'e  de 

Gueldre,  fils  de  Thierry,  47  n.  1  ; 
55,  9;  157  n.  5.  Enf.  ]  Gérard  IV, 
Yolande. 

GÉRARD  IV  LE  Long,  de  Wassenberg, 
II  et*  de  Gueldre,  t  M^l.  «Is  de 
Gérard  III,  47  n.  1;  98  n.  5;  i:i7 
n.  5.  Enf.  :  Henri,  Marie. 

GÉRARD  III,  cte  de  Gueldre.  fil^  de 
Henri  I".  f  118t>.  ép.  Ida  do  Bou- 
logne. 00.  13  et  n.  4. 

GÉRARD,  c^e  de  Julicrs.  293. 20  et  n.  2; 
294, 3.  Frère  :  Guillaume  II. 

GÉRARD,  c't-  de  Looz.  1 1195,  fils  de 
Louis  I«^  ép.  Marie  de  Gueldre. 
202.  15;  207.  3;  231  n.  4;  23!)  et 
n.  3;  240;  (241,  lo);  245, 2^:  247.  5 
et  n.  2;  250,  17;  253,  5;  280.  26; 
288,  20.  22;  291.  8  Sœurs  :  Adé- 
laïde; Imaine. 

GÉRARD,  c^o  de  Vienne-sur-le-Rhône 
ou  de  Mûcon.  fils  de  Guillaume  IV 
de  Mûcon,  160.  2  et  n.  3. 

GÉRARD  DE  BiERBEEK.  commUito  de 
Baudouin  V,  328.  n.  Frère  :  Gautier. 

GÉRARD  DE  Bruyelle,  chevalicr,  112, 

6. 

GÉRARD  DE  Denain.  G.  Makrellu'i  di'- 
Dcnen  scnc.v,  54  n.  2;  142,  23; 
213.  12. 

GÉRARD  DE  Geri(?).  chevalier,  173, 

15,  17. 

GÉRARD  DE  Jauche,  fils  de  Renier  et 
d'Ida  de  Mons.  54,  s  ;  337  n.  3. 

GÉRARD  DE  La  Hamaide,  pair  de 
Mons  (pour  Rebaix).  169. 28  et  n.  5  ; 


213. 


267, 


Gérard  de  Lan'das.  chevalier,  112. 2. 

GÉRARD  DE  Messines,  clerc,  prévôt 
de  Lille,  garde-scel  du  c^»  Philippe 
de  Flandre,  155.  :  et  n.  2. 

GÉRARD  DE  Mon'CHecourt,  chcvalier, 
140,  5;  143,  1. 


des   lieux   et  des   personnes.         371 


Gérard  de  Ophasselt,  de  Haslut, 
ép.  Clémence  de  Rumigny.  51.  i3 
et  n.  8. 

Gérard  de  S.  Aubert.  sénéchal  du 
Hainaut,  fils  de  Gilles  et  de  Rerthe 
de  Bouchain,  59.  s;  114,  27;  115,  e  ; 
116,  30;  li2.  7;  209,  21  ; '210,  h,  le: 
i211,  1,  2i;  i>l2,-  213;  214;  M%  in. 
îsetn.  4;  3ia,  i;  (335,  20)  et  n.  5. 

Gérard  de  Sottegem,  101.  i,  n.  2. 

GÉRARD  de  Wassenberg  (XI«  siècle), 
157  n.  5.  Fils  :  Thierry  de  W.; 
Gossuin  1er  de  Heinsberg. 

GÉRARD  DE  Wattripont.  chevalier, 
111.  27;  139,  16:  142.  11;  213,  h. 
Frère  :  Gautier  de  Blandain. 

(iÉRARD,  chevalier,  commilito  de 
Baudouin  V,  fils  naturel  de  Bau- 
douin IV  (t  1179).  112.  i;  126,22; 
328, 9. 

GÉRARD,  prévôt  de  Douai,  chevalier, 
133, 10  et  n.  3. 

GÉRARD,  clerc,  33.  ii  ;  34,  e. 

Grraudus,  cuisinier.  337,  5.  7. 

Gerberge  de  Montaigu,  fille  de 
Godefroid.  ép.  Wéry  III  de  Wal- 
court.  239  n.  2. 

Gerberoy,  Gcrhcroa  (Oise).  148,  21. 

Gcri  (?)  (Franco).  Gérard. 

Gerbodo,  avoué  de  S.  Bertin,  ép. 
Mathilde  de  Flandre.  8  et  n.  2. 

Germanie,  Geiiuaiiia,  42,  11. 

(iEROLD  DE  HoN.  Gi'wldu,^  de  Hun, 
213.  17. 

Gerpinnes  (Hain.;.  70  n.  4. 

Gertrude  de  Flandre,  fille  de  Ro- 
bert le  Frison,  ép.  Thierry  II.  duc 
de  Haute-Lotharingie.  124  n.  6. 

Gertrude  de  Flandre,  fille  de  Thier- 
ry, ép.  :  1»  Humbert  IIl,  c^®  de 
M.niricnno;  2"  Hugues  III  d'Oisy; 
religieuse  à  Messines.  (1)1. 6jetn.3; 
(12i.2o)etn.  3. 

Gertrude  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 


douin III,  ép.  Roger  de  Tosny, 

(48,  i);(55,i3);  (71,\9). 
Gertrude   de   Montaigu,    fille   de 

Lambert,   ép.   :    1»  Raoul  II  de 

Nesles;  2o  Evrard  III  Radou,  56, 

i2etn.  7;57n.  2;124n.  6. 
Gertrude  de  Saxe.  ép.  :  1»  Florent 

Ie«-de  Frise;  2°  Robert  le  Frison, 

5n.  6;7  n.  3. 
Gertrude   de    Sulzbach,    fille    de 

Bérenger,  ép.  Conrad  III,  roi,  257 

n.6. 
Gertrude.  S^e.  -J9i^  30. 
Ghislain.    Gidemis,    châtelain    de 

Beaumont.  142.  22;  213,  le;  267, 7; 

314  n.  4;  317.  i8. 
Ghislain.   Gillcnus,  père  de  Martin, 

340, 15. 
Ghislengien,    Gidenghien    (Hain.), 

177.  4.  Abb..  59  n.6;  274  n.  3. 
Ghisnensis  comes,  voir  Guines  (c'»). 
GiLA  DE  MoucHY,  ép.  Hugucs  de  Pier- 

repont,  66  n.  2. 
Gilbert,  vilUcvs  de  Mons.  fils  de 

Ilarduin,  336  n.  4. 
Gillebertus,  chanoine  de  S.  Pierre 

à  .\amur,  145  n.  2. 
Gillemerus,  échanson  de  Valencien- 

nes,  341,  s.   Frère  :  Nicolas  le 

Moine. 

Ciilles,   Kgidiiis. 

(iiLLES,  chevalioi-,  q}^  de  Duras,  Mon- 
taigu, Clermont.  Rochefort;  avoué 
de  S.-Trond  et  de  l»inant;  fils  de 
r.odefroid  de  Montaigu  et  de  Ju- 
lienne de  Duras,  ép.  Adélaïde  de 
Looz,  12 1  11.  6;  2J9, 23;  237, 28  et 
n.  3;  238  n.  4;  239  n.  2.  Frères  ; 
Conon;  Pierre. 

Gilles  dArras,  341,  7, 9  et  n.  1. 

Gilles  d'Avlnois,  Efiidius  deAunoit, 
chevalier,  commilito  de  Bau- 
douin  V.   échanson  du  Hainaut, 


372  Table   analytique   des    noms 


98,  setn.  2;  108,  7;  3<28,  s;  336 

n.  3.  Fils  :  Gilles. 
(iiLLES,  t  1204,  fils  de  Gilles  d'Aul- 

nois,  336  n.  3. 
Gilles  d'Aulnois,  échanson  du  Hai- 

naut(enl2i2).336,  i«etn.  3. 
Gilles  de  Herlaimont,  voir  Gilles  II 

de  S.-Aubert. 
Gilles  de  Bermerain.  chevalier,  140, 

î;  21  i.  7. 
Gilles  de  Blicquy.  51  n.  o. 
Gilles  de  Busigny,  173,  i7. 
Gilles  de  Chimay,  Gillion  de  Cy- 

mai,  chevalier,  pair  de  Mons.  fils 

d'Alard,  ép.  Alix  de  Rozoy,  55,  *; 

64,Hetn.3;lll.w;142,  u;lb9, 

î7;  492,  27,  î9etn.  5;  193  n.  1. 
Gilles  de  Chin,  chambellan  du  Hai- 

naut,  conseiller  et  commilito  de 

Baudouin   IV,    ép.    Damison    de 

Chièvres,  59  et  n.  6;  60;  72,  i*; 

80. 6.  Fille  :  Mathilde. 
Gilles  de  Cons,  lils  de  Gautier,  52, 

3  et  n.  3. 
Gilles   de    Fresnes,    Egklius    de 

Frasne,  chevalier,  commilito  de 

Baudouin  V,  fils  de  Charles,  111, 

22;  328, 9. 
Gilles  de  Mâinvault,  213, 15.  Frère  : 

Nicolas. 
Gilles  d'Ouren,  chevalier,  fils  de 

Conon.  146,  7. 
Gilles  de  Saint-Aiîbert,  chevalier, 

sénéchal  et  chambellan  du  Hai- 

naut,  ép.  :  1"  Berthe  de  Bouchain; 

2»  Mathilde    de    Berlaimont,    58 

n.8;  59etn.2,60.  c;  104,7;  108. 

î;   141,19;  114.22;  115,5,7;  116, 

22.  îv,  313,3;  336  n.  2.  Enf.  de  1": 

Gérard;  de  2«  :  Gilles. 
Gilles  II  de  Saint-Aubert,  dit  de 

Berlaimont,   fils  de  Gilles  et  de 

Mathilde  de  Berlaimont.  58  n.  8; 

115,1.  2;  225  n.  5;  336,  9  et  n.:2. 
Gilles  DE  Trazegnies,  f  1162-1163. 


pair  de  Mons,  73, 5  et  n.  5.  Fils  : 
Otton. 

Gisèle  de  Bourgogne  (Franche- 
Comté),  fille  de  Guillaume  I«', 
ép.  :  1«  Humbert  II  de  Savoie; 
2"  Régnier  de  Montferrat,  200 
n.  6.  Frère  :  Guillaume  III  de 
Montferrat. 

GiSELBERT,  ct«  de  Looz,  253  n.  5. 

GiSELBERT,  ci«  de  Luxcnibourg  <1046- 
4059?),  fils  do  Frédéric,  458  n.  44; 
239  n.  3.  Fils  :  Conrad,  Hermann. 

GiSLEBERT,  clerc,  notaire  de  Bau- 
douin V,  chancelier  de  Hainaut, 
prévôt  de  S^-Germain,  coûtre  de 
St«-Waudru,  de  S^-Pierre  de  Na- 
mur,  prévôt,  coûtre  de  S.-Aubain 
de  Naraur,  prévôt  de  S»'-Waudru, 
abbé  de  S"^Marie  de  Namur,  3 
n.8;  161, 20;  196,  «;  199,  «;  203, 
4;  247,30;  248,8;  227,3;  228.  20; 
230,  20,22;  234,  i;  232,3;  241, 20; 
243,1;  249,6;  250,15;  251,  7,  12; 
254, 2,  13;  258,  10.23;  260, 2»;  261, 
i5;264,  6;267.ii;327.  7;  330.23; 
334;  335,  s,  13. 

GiSLEBERT  d'Audenarde.  ép.  Richil- 
de  de  Tournai,  56, 10. 

Gi.'ileni  molendinum,  mouhn,  317, 

23. 

Gisors,  castrum  (Eure),  131  n.  3; 
196.fi  et  n.  3;  206,23;  224  n.  1; 
284, 1. 

Gociliœ,  Gossclics. 

GODEFROID  (Les),  ducs  de  Lotha- 
ringie, 251  n.  4. 

GoDEFROiD,  c'e  de  Ilainaut,  duc  de 
Basse-Lotharingie,  46  n.  8. 

GoDEFROiD  LE  Barbu  ,  duc  de  Haute 
et  de  Basse-Lotharingie,  t  1069, 
fils  de  Goihelon  I"-,  9  n.  1,  5;  251 
n.4. 

GoDEFROiD  LE  Bossu,  duc  dc  Basse- 
Lotharingie,  dux  Bullionis,  f  1076, 
fils  de  Godefroid  le  Barbu,  9,  e,  17 


des    lieux   et  des   personnes,         3^3 


etn.  4,  41;  11,  w  et  n.  5;  i2n.  1; 
(15,  4). 
GODEFROID    DE   BOUILLON,    dux  Bul- 

lionis,  protecteur  du  S.  Sépulcre, 
fils  d'Eustache  II  de  Boulogne,  9, 
i2etn.9:l(y.i4;41,i5etn.  10;  43. 

r.ODEFROiD  I".  c^  de  Louvain,  duc 
de  Basse-Lotharingie,  G.  Barba- 
tus,  flux  Lovaniensis ,  f  1139,  fils 
du  c«  Henri  II,  44.  i  et  n.  1  ;  (60,  i) 
et  n.  1.  Fils  :  Godefroid  II. 

GoDEFROiD  II,  z^  de  Louvain,  duc  de 
Basse-Lotharingie,  f  ^^^^^  ^^^  ^^ 
Godefroid  I",  ép.  Liutgarde  de 
Sulzbach,  44  n.  1  ;  189  n.  4;  252 
n.  5;  257  n.  6.  Fils  :  Godefroid  III. 

Godefroid  III,  c'S  duc  de  Louvain, 
fils  de  Godefroid  II,  ép.  :  1°  Mar- 
guerite de  Lirabourg;  2°  Imaine 
de  Looz.  92,2;100.  is  et  n.  2,  3; 
101. 16, 19;  (102);  138-Ul  ;  143-145; 
164-167;  171-173;  176-178;  (181, 
2c);il82,  il);  185-191  ;(193,24);  199, 
25;2l6,i,2:  (223,1);  225,  n;i228, 
i,i5);231,4,9etn.4;(234);(235); 
(237,i);247.  i;252n.5;257n.6; 
329,  20.  Fils  :  Albert,  Godefroid, 
Guillaume,  Henri  I*',  duc. 

Godefroid  I*'",  c»e  de  Namur,  fils 
d'Albert  IIL  ép.  :  1"  Sibylle  de 
Porcien;  2»  Ermesinde  de  Luxem- 
bourg. 48  n.  3,(60,  «letn.  5;  61. 
2  et  n.  1;  63.12;  69  n.  3;  76  n.  1  ; 
77  n .  3  ;  98  n .  4  ;  158  n.  1 1  ;  201  n .  4  ; 
239  n.  3;  257  n.  3.  Enf.  :  Albert, 
Henri  l'aveugle,  Alix,  Béatrice, 
Clémence,  Elisabeth,  Flandrine. 

Godefroid  de  Bouchain,  châtelain 
de  Valenciennes,  seigneur  de 
l'Ostrevant,  c^'  de  Mons,  ép. 
Yolande  de  Gueldre,  58,  s  et  n.  2, 
8;  312  n.  4.  Enf.  :  Godefroid, 
Berthe. 

Godefroid   de   Bouchain,    fils   de 


Godefroid  et  d'Yolande,  58,  e,  7  et 
n.  8;  59,  i. 

Godefroid  I^',  c^e  de  Durbuy,  f  avant 
1124,  fils  d'Albert  III  de  Namur, 
62  n.  4.  Fils  :  Henri  II  de  Dur- 
buy. 

Godefroid  d'Esch,  de  Ascha,  de 
Asche,  chevalier,  fils  de  Barthé 
lemy,  146  n.  1;  147,7;  155,  u. 
Frère  :  Henri  de  Ham. 

Godefroid  de  Florennes-Rumigny, 
46  n.  8.  Fils  :  Nicolas  I»»"  de 
Rumigny. 

Godefroid  de  Guisk.  ép.  Ada  de 
Roucy.  48  n.  4. 

Godefroid  de  Helfenstein,  chance- 
lier de  la  cour  impériale,  év.  de 
Wiirzbourg  (1186-1190),  161,  22  et 
n.  5. 

Godefroid  de  Montaigu.  fils  de 
Lambert,  f  iipi'ès  1161,  ép.  Ju- 
liciiiu'  (le  Duras,  124  n.  6;  237 
n.  3.  Eiif.  :  Gilles.  Gorberge. 

Godefroid  d'Orbais,  vassal  du  c^e  ^io 
Namur,  209,  7. 

Godefroid  de  Scheldewindeke,  52 
n.  2. 

Godefroid  de  Sponheim,  clerc,  c'e, 
fils  de  Raoul.  152,  9  et  n.  5. 

Godefroid  de  Thuin  f?).  île  Tuin, 
214, 6. 

Godefroid  de  Hainaut, -[- 1163.  fils 
de  Baudouin  IV,  ép.  filéoriore  de 
Vennandois,  60  n.  5;  66,  17:  67 
n.  1;  86.  9,  10  et  n.  2. 

Godefroid  de  Louvain,  fils  de  Gode- 
froid III  et  d'Imaine  de  Looz.  247, 
8  et  n.  3. 

Godefroid,  fils  naturel  de  Bau- 
douin V  de  Hainaut,  clerc,  prévôt 
de  Si^-Marie.  chanoine  de  Cam- 
brai, abbé  et  pj'évôt  de  Malines. 
311  n.  1;  331,  23. 

GODESCALCUS  DE  MORIALMÉ,  (k  Movel- 


374         Table   analytique   des   noms 


meiz,  chevalier,  221.  5;  "-IX),  21. 
Goc't(nics-chausst''('.  Goiniœ    Hain.). 
m.  H. 

Goële,    Goelia,    région    •  Scine-ct- 

Marnc';,  136,  m  «'t  11.  4. 
Goli'sinœ,  Golziimc. 
Golzirine,  Golesiim  'Naiinir).  Jean. 
Gominiœ,  Gominci^niics. 
Gomnicgnios,  Gominiœ  iNonl!.  Guil- 

lauiiH». 
GONTEUUS,  (!^iisini(',r.  337,  *. 
GoNTERUS  Cabos.    portcui-   de  vin, 

3  il.  13. 

GoNTHiER,  Guithit'i-,  <*'«  <U'.  Rethel, 
ép.  Béatrice  de  Namur,  61  n.  3: 
65  n.  2;  257  n.  3.  EnC.  :  Albert, 
Baudouin,  Henii,  Hui,n.ies  (?),  Ma- 
nassès  III,  Béatri<'e,  Clémence. 

Gordinœ,  Gonrdinnc;. 

GOSCEGUINUS  DE  FOREST,  253  n.  5. 

GossCELO,  (hi.v  Lolliorinyii',  dux 
Biilliouis  castri,  pour  Godefroid 
le  Barbu.  9. 

Gosselies,  Gociliœ  iHaiii.  .  67,  is;  80 
n.  8. 

GossELiN  d'Antolv.,  175,  i.  Frères  : 
Guillaume,  Hugues. 

GossuiN  d'Enghien.  chevalier,  tils  de 
Hugues,   y-1,  19;   IJl.  27;  li2,  e; 

lié,  6,  7;  213,  14. 

GossuiN  I"  de  Fauqui-mont  et  Heixs- 

BERG,   157  n.  5.  Fils  :  Gossuin  II. 
GossuLN  II  DE  Fauouemont  et  Heins- 

BERG,  fils  de  Gossuin  l^'^,  157  n.  6. 
GossuiN  III  DE  Fauquemont.  308  n.  2. 

Fil?  :  Olton. 
Gossuin  IV  de  Fauquemont.  171,  2 

«'t  n.  1. 
Gossuin  de  Henriponi.  de  Herier- 

poni,  267, 8. 
(iossuiN    I".    ép.    Ermengarde    de 

Mons,  52  n.  4.  Eid".  :  Gossuin  II, 

Isembard. 
C.OSSULN    U   DE   MONS.    fils   de   Go.s- 


suin  I'^'"  el  d'Ermengai'de,  52  n.  4; 
58   n.   2    ?  .    Fils  :   Gossuin   III, 
Isaae. 
Gossuin  III  de  Mons.  sii-e  de  Bau- 
dour,  conseiller  et  commilito  de 
Baudouin  IV,  tils  de  Gossuin  II, 
ép.   Béali-ie(^  de  Ruiuigny.  52,  ii 
etn.  i;53n.  1;  54.  s;' 80.  e;  120 
n.  3;  169  n.  6.  Enf.  :  Gossuin  IV, 
Aélis.     Béatrice,    Ida,    Malhilde, 
Rixa. 
GossuiN  IV  de  Mons,   fils   de  Gos- 
suin 111,  53,  7;  5-i,  3. 
Gossuin  d'Oisy,  pair  de  Mons,  sei- 
gneur d'Avesnes.  fils  de  Fastré  I®' 
de  Tournai  et  d'Ida  d'Avesnes.  35, 
19;  36,  12  <'l,  n.  2,  6;  76  n.  1. 
Gossuin  de  Thulin,  chevalier,  con- 
seiller de  Baudouin  V,   150.  22: 
151.  8-,    165,  13;   199,  2;   214,  3; 
217,  29;   227,  19;  228,  19;  232,  2; 
328,  1. 
Gossuin  de  Wavrin,  chevalier  fla- 
mand, commilito  de  Baudouin  V, 
ép.  Ada  du  Rœulx.  50,  7  et  n.  4; 
180.  4,  h;  328,  is.  Frères  :  Hellin, 
Robert. 
GossuTN,  le  Paveur  ou  le  Coidonnier, 
Calclwarius ,  ép.  Odierna,  338.  n. 
GossuiN,  pié\Ot  de  Soiguies '1188  . 

21i.  ô. 
GossuiNUS  ja///7o)',  33!»,  is. 
GoTHELON  ler,  duc  de   Basse  et  de 
Haute-Lolharingie,  f  lOii,  fils  de 
Godefroid  «le  Veidun.  9  n.  1,  5. 
Gouidinne,  Gordinœ  iNaraïuv.  Bas- 
tien. 
Gournay-sur-Aronde,  Gornai  lOiseï, 

!»7.  16.  Raoul. 
G(my  lez-GroseilIers,  (îo/iOise',87,8. 
Gouy  lez-Piél(m,  Goi    Hainaut;.  Ar- 

noul.  Gautier. 
Graminont,  Gerabiumt,  Gcraldimons 
Tl.  or...  164,  25;  171.  7  et  n.  3; 


des    lieux   et  des   personnes,        37 5 


177,2;  181,22;  182,  10 ;  259,  6,  19; 

263,  20;  264,  18;  279,  i7  et  n.  3; 

295  n.  3.  Abb.,  50  n.  2. 
Grammont  (ordre  de  .  fratrcs  Graii- 

dismontis  (diocèse  d(i  Limoges  , 

153,  28  et  II.  -i. 
Grandpré,  Grande  Pratuni  (Ai'den- 

nesj,  c'«.  63  n.  4;  69,  s.  Henri  II, 

Henri  III  Wafflait. 
Grand riou,    Grandis   rivus   (Hain.), 

317.  26. 

Grandis  rivii-^,  Grandrieu. 

Grange-S.-Arnoul  iLa),  Grangia  S. 
Arnulphi  s  entre  Senlis  et  Crépy, 
Oise'.  148,27. 

Grangia  S.  Arnulphi,  La  Grange 
S.-Arnoul. 

Grèce,  Grecia,  37,  2;  4(1,  lo,  17;  44,  s. 

Grégoire  VIII,  pape,  t  1187,  200,  *, 
et  n.  3. 

Groenlo  (P.  B.  Gueldrej,  o7  n.  8. 

Gueldre,  Ghelra  (P.  B.;,  c"'.  (>"  :  16 
n.  1;  47;  57  n.  6,  8:  234.  28;  268 
n.  2.  Gérard  V^  (III  de  VVasseii- 
bcrg  ,  G«3i-aid  II  (IV  le  Long  de 
Wassenbcrg),  Gérard  III,  Henri, 
Otton.  —  Agnès,  Judith,  Marie,  Yo- 
lande. 

GuELDROis,  225  n.  2. 

Gui,  Guido,  voir  Guy. 

GuiBERT,  moine  à  Gembloux,  144 
n.  3. 

GuiCHARD  IV,  sire  de  B(îaujeu,  ép. 
Sibylle  de  Hainaut,  310  n.  7. 

Ciiiillaunic,  ^l'illclmns,  V«ilel- 
niuM,  IVIlholniuii. 

Guillaume  le  Conquérant,  duc  de 

Normandie,  roi  d'Angleterre,  ép. 

Malhilde  de  Flandre,  40,  21,  23  et 

n.  4;  41, 7  et  n.  9;  43  n.  3. 
Guillaume  II,  roi  d'Angleterre,  tils 

de  Guillaume  le  Conquérant,  40, 

23  et  n.  5;  41,  s,  10. 
Guillaume  I«',  le  Mauvais,  roi  de 


Sicile,  duc  de  Pouille,  prince  de 
Capou(\  fils  de  Roger  II,  t  ^  166, 
ép.  Marguerite  île  Navarre,  65,  20 
etn.  3;'66n.  1  ;  246  n.  2,  4.  Fils  : 
Guillaume  II. 

Guillaume  II  lk  Bon,  mi  de  Sicile, 
fils  de  Guillaume  I«^  1 1189  Jalso 
frère  d<'  Constance,  ép.  Jc'annc 
d'Angleterre,  65  et  n.  3;  66,  «  <'t 
n.  1;  83  n.  4;  2i6,  4  et  n.  2,  3,4. 

Guillaume  dk  Guampagm:,  év.  de 
Chartres  llGo-1176;,  de  Sens 
(1168-1176),  arch.  de  Rriins  - 1176- 
l'202).  cardinal,  légat  du  S. -Siège, 
procuralor  Francic,  fils  de  Thi- 
baut IV  de  Blois,  41.  4  et  n.  4;  89, 
15  et  n.  6;  118,  6  et  n.  5;  127,  ii; 
132,8,27;  148,  31  ;  153,3;  159  n.  3; 
(191,9;;  192,  5;  203. 7  etn.  1;242, 
18.  26;  243,  3;  258  n.  5;  259,  22; 
263,  s;  270;  297. 10  et  n.  2;  329,  27. 

Guillaume  III,  marquis  de  Montfer- 
rat,  t  1188,  fils  de,  Régnier  et  de 
Gisèle  de  Bourgogne,  ép.  Judith 
d'Autriche,  200  n.  6.  Fils  :  Conrad. 

Guillaume  Cliton,  d*  de  Flandre 
(  1127-1128,,  82  n.  3. 

Guillaume  II,  c^e  de  Juliers,  f  1207, 
i231,  14.  et  n.  4;  293  n.  2. 

Guillaume,  c'®  d(;  Luxembourg 
if  1128-1129),  62.  20  et  n.  5;  69 
n.  3.  Enl".  :  Conrad  II,  Liutgarde. 

Guillaume  IV,  c'«  de  Màcon,  160 
n,  5.  Fils  :  Gérard. 

(Guillaume  II,  c'e  d(;  Nev(?rs  ^1089- 
1147).  filsdeR.maud  II.  286  n.  1. 

Guillaume  III,  c'e  de  Nev(îrs,  fils  de 
Guillaume  II,  272  n.  U.  Fils  : 
Renaud,  Guillaume  IV. 

Guillaume  IV,  c^e  de  Nevers.  -J- 1168, 
fils  de  Guillaume  III,  ép.  Éléonore 
de  Vcrmandois,  86,  11  et  n.  2  ;  285 
n.  3. 

Guillaume  V,  c»»  de  Nevers,  f  1181, 
fils  de  Guy,  286  n.  1.  Sœur  :  Agnès. 


376          Table   analytique   des   noms 


Guillaume  III,  q^  do  Ponthieii,  ép. 
Alix  (le  France,  84  n.  0. 

Guillaume,  abbé  de  S.-Denys  (Ile  de 
Fra-nce),  428  n.  o. 

Guillaume  d'Antoing,  475,  i.  Frères  : 
Gosselin.  Hngiies. 

Guillaume  d'Anzin.  chevalier,  com- 
milito  de  Baudouin  V,  439,  «0; 
243.  20;  328,  17. 

Guillaume  I"  de  Béthune.  avoué 
d'Arras,  f  vei-s  4444,  fils  de  Ro- 
bert IV,  ép.  Clémence  d'Oisy,  56 
n.  5.  Enf.  :  Robert  V  le  Roux, 
Mathilde. 

Guillaume  de  Bierbkek.  conseiller 
et  commilito  de  Baudouin  IV,  80. 
n  et  n.  8.  Fils  :  Gautier. 

Guillaume  de  Braine,  Brania, 
conseiller  et  commilito  de  Bau- 
douin IV,  80.  9.  Frère  :  Henri. 

Guillaume  d'Kghezée.  de  Unglirsiis, 
vassal  du  c'«  de  Naniur,  commilito 
de  Baudouin  V.  209.  9;  328.  is. 

Guillaume  d'Esch,  (le.  Ascka,  cheva- 
lier, fils  de  Barthélémy,  447,  7. 

Guillaume,  châtelain  de  Famars, 
479,  K. 

Guillaume  de  Gommegnies,  243, 20. 

Gun.LAUME  de  Hainaut,  fils  de  Bau- 
douin II,.  35  n.  4. 

Guillaume  de  Haussy,  chevalier, 
144,t6;443.«;465,  u;243,  «. 

Guillaume  de  Louvain.  sire  de  Per- 
wez  et  Ruysbroeck.  fils  de  Gode- 
froid  III  et  d'Imaine  de  Looz.  247, 

'     7  et  n.  2. 

Guillaume    de    Merlo.    chevalier, 

•     88,4. 

Guillaume  de  Mozet,  de  Mnsain, 
vassal  du  c»<  de  Namur,  209,  8. 

Guillaume,  baron  du  Pei-che-Gouet, 
ép.  Elisabeth  de  Champagne.  41 
n.  8. 

GunxAUME   DE   PiERREPONT,   cheva- 


lier, fils  de  Hu^es,  476,  is,  is  et 
n.  8;  273,8. 

Guillaume  de  Quévy.  pair  de  Mons, 
469,  M. 

Guillaume  de  Quiévrain,  oncle  de 
Robert  de  Beaurain,  213,  s. 

Guillaume  de  Roeulx  {Rueth],  che- 
valier, 434. 1. 

GuiLiJiUME  IV,  chevalier,  châtelain 
de  S.-Omer,  f  4194-4492.  ép.  Ida 
d'Avesnes,  76  n.  4;  77,  w  et  n.  1; 
273,  6  et  n.  44. 

Guillaume  de  Stekene,  de  Stinke, 
290,  5;  295,  21. 

Guillaume,  dit  l'Oncle,  fils  naturel 
de  Baudouin  IV  de  Hainaut,  cheva- 
lier, seigneur  de  Thy-le-Château, 
bailli  du  Hainaut,  prévôt  de 
Bruges,  chancelier  de  Flandre, 
t  4234,  412,  4;  439,  «;  442,  12; 
243.  7;  247,  26;  221.  lo;  .230  n.  4^; 
233,  8:  340,  7;  344,  «;  328,  2  et 
n.  1;  335,  4,10  ;  339. 

Guillaume  Flaons,  chevalier,  com- 
milito de  Baudouin  V,  440,  s  et 
n.  3;  328,  13. 

Guillaume,  agmmiine  Pisiere,  com- 
milito de  Jacques  d'Avesnes.  178, 
11. 

Guines.  c'*  (Pas-de-Calais  .  comes 
Ghisniensis,  275.  5  (Baudouin  II). 
266  n.  4  fArnoul).  —  Siger.  — 
Mabilie. 

Guisr.  Guisa,  castnim  (Aisne),  78, 5; 
87,  8;  446,  13;  420,13;  424, 1,  13; 
470, 11;  274  n.  6.  Bouchard.  Gode- 
froid.  —  Adelvie. 

Citiy,  Guido,   ^Vldo,   Gui. 

Guy  de  Lusignan,  roi  de  Jérusalem, 
seigneur  de  Chypre,  f  i094.  '200, 
3!  et  n.  4. 

Guy,  C»  de  Nevers  '4468-1475),  ép. 
Mathilde  de  Bourgogne.  84  n.  4; 


des  lieux  et  des  personnes,  377 


108,  M,  26;  '286  n.  1.  Enf.  :  Guil- 
laume V,  Agnès. 

Guy  de  Chatillon,  Wido  de  Castel- 
Iwne,  273,  »  et  n.  15.  Frère  :  Gau- 
tier II. 

Guy,  Wido,  de  Fontaine  iLiniont- 
Fontaine),  chevalier,  commilito  de 
Baudouin  V,  130,  ig;  (142,  u);  274, 
4  et  e.  5;  328,  a  Frères  :  Foulques. 
Gautier. 

Guy  de  Herlincourt.  Wido  de  Erhe- 
laincort,  274,  n. 

Guy  de  Séry.  Chéri,  petit-fils  de 
Baudouin  II,  li2,  i;  144,  -t;  166, 
19;  225.  2.  Frères  :  Baudouin  e\ 
Renaud  de  Donohéry. 

Guyenne  (Prov.  fr.\  Richard  Cœur 
de  Lion.  duc.  —  Adélaïde,  Éléo- 
nore.  Pétronille. 


Haguenau,  Haghenoa  (Alsace),  151, 
lo,  152,  s;  215,  1  et  n.  1,  12;  235, 
27;  268,  s;  343,  6. 

Haimoncasnoit  castrum,  Quesnoy 
(Le). 

Hainaut,  Hanonia  :  3,  s,  21  et  n.  8; 
4,  6;  Set  n  1,2;  6;  8.  10;  11;  15, 
18,  21;  16  n.  1;  18  et  n.  1;  19,  lo, 
25;  20,  u;  21,  i;  26,  i;  35,  is;  36, 
3;  45,  24;  46, 9;  48  et  n.  1;  52,5; 
55;  58,  2;  67,  72,  3;  75;  95,  i;  97, 
i;104,  8;106,  ii;  108,  i8;  114,  12; 
131,  8;  133,  n;  136,  8;  148, 16;  177, 
26  et  n.  4;  184,  i;  186,  7;  187,  23; 
188  n.  1  ;  189,  7  ;  194,  6,  10  :  204, 
20;  217,  2;  226  n.  1;233,  8;236; 
251,  6.  8;  259,  20;  284, 28;  284,  21; 
294,  li;  295,  10;  298,  21;  299,  5,  e; 
302,  u  ;  311,  u;  312.  8;  331,26,27. 
—  Hanoniensis  comitatus  :  2,  2,  «  ; 
3,  9,  u;  4;  12,  n;  13;  14,  i8;  15, 
io;35,  16;  70,  3;  72,  5;  75;  102, 21; 
106,  i;  107,8;  122,  lo;  129,i;  143, 


s;  145,  «;  195,  «;  226,  4;  232,  30; 
329, 3  ;  331,  u;  336, 2.  —  H.  terra  : 
13,  25;  189,  21.  —  H.  dominatio  : 
75;  133, 2i;  339, 17, 20.  —  H.  curia: 
49,  10  ;  54,  13;  59,  5,  i3;60,  8.  — 
H.  dominium  :  309,  30.  —  Hano- 
nienses  comités  ;  1,  2;  2,  is;  12,  9; 
13;  14;  20,  21,  27  et  n.  1;21,  5;22, 
19;  23,  16;  31;  35;  36;  46;  57,8; 
60,  3;  68,  i;  74;  75;  77;  79,  3,25; 
80n.8;91,2o;95,8;103n.5;105; 
216  n.  1;  230  n.  l;  255,  2,  5;  279 
n.  3;  311,  14;  323,  is;  324,14;  325, 
19;  326,  u;  330,27;  337, 9;  342,  i. 
—  Hanonienses  :  7;  8,  1,  6;  41,  2; 
15;  16  n.  1;  53,  s;  97,  28;  99,  9; 
102,  15;  109,  16;  440,  lo;  442,  6; 
144,  21;  148,  18;  235,  22;  277,  i6; 
290,  22;  297,  28.  —  Hanonienses 
nobiles  :  334,  19.  —  Hanonienses 
milites  :  97,  20;  167,  21,  27;  168,  lo; 
186,  19,  26;  199,  23;  219,  28:  226,  i7; 
294,  7.  —H.  moneta  :  26,  e.  — 
Hanonie  castellani  :  14,  n.  — 
H.  exercitus  :  290,  n.  —  H.  came- 
rarius  :  339,  i6.  —  H.  summus 
pincerna  :  108,  8,  9;  336,  12.  — 
H.  summus  senescaicus  ;  336,  3.  — 
H.  summus  dapifer  :  108,  4.  — 
Ctes  :  Arnoul,  Baudouin  I«>^,  II,  III, 
IV,  V,  VI,  Ferrand,  Hermann, 
Jeanne,  Régnier  I»"^,  V.  —  Arnoul, 
Baudouin,  Godefroid,  Guillaume, 
Henri  (fils  de  Baudouin  II),  Henri 
(fils  de  Baudouin  IV),  Henri  (fils  de 
Baudouin  V),  Louis.— Ada,  Agnès, 
Alix,  Elisabeth,  Gertrude,  Ida, 
Laurette,  Richilde  (fille  de  Bau- 
douin II),  Richilde  (fille  de  Bau- 
douin III),  Sibylle,  Yolande  (fille 
de  Baudouin  IV),  Yolande  (fille  de 
Baudouin  Vj.  —  Bailli  :  Guillaume 
l'oncle. 
Haine,  Haina,  rivière,  affluent  de 
l'Escaut,  15,  11  et  n.  2,  4;  482, 12. 


378  Table    analytique    des    noms 


Haine -Saint- Pierre,  Haina  (Hain.), 

•244,  2. 
Hal  (Brab.).  13,  \\  19,  se;  23,  s;  25, 

47;  167,  17;  168  n.  1;  264  n.  4; 

295,  i«5.  —  Doyenné.  5  n.  3. 
Halla,  Schwàbiscb-llail. 
Halloy,  Ualois,  casLellum,  à  Braibant 

(Namur),  301, 8;303,  16. 
Ham  (G.  D.  de  Lux.  .  Henri(146  n.  1). 
Ham  (Itamme  lez-Assche  ?),  26,  le  et 

n.  7. 
Ham  (Somme),  87, 9. 
Haraaide  (La),   Hamaida,  53  n.  1. 

Gérard. 
Hamme-Mille  (Brab.),  26  n.  5. 
Hangcst  en  Santerre  (Somme),  88,  i  ; 

181,  ic;  183,  4.  Florent. 
Hanbrughe,  Hasquempont  (?),  à  Vir- 
ginal (Brab..,  264,  21. 
Hanneton  lez-Boussu(Hain.),  hôpital, 

298  n.  4. 
Hamebruech,  Hazebrouck. 
Harbenchons ,  314  n.  1. 
Harbignies,   hameau    de    Villereau 

(Nord),  80  n.  i. 
Harcourl,  Hardencort  (Eure).  Roger. 
Hardcncort,  probablement  Harcourt. 
Harduin,  viUicus    de    Mons  (1149, 

1164,  t  avant  1192),  336  n.  4. 
Harduin,  villims  de  Mons  (XIII»  siè- 
cle), sénéchal  de  Mons,  336, 15  et 

n.  4. 
Harduinus,  338,  10. 
Harlebeke  (FL  occ),  285  n.  3. 
Haslut,  Ophasselt. 
Hasnon,  Hasnoniense  monasterium, 

abb.  (Nord),  3,  18  et  n.  7;  4, 2;  5, 

n.  1  ;  6, 22. 
Haspres,  Ha.spre  (Nord),  196,  25. 
Hasquempont,   à    Virginal    (Brab.), 

Hanbrughe  (?),  264  n.  4. 
Hautmont,  Attus  mons  (Nord),  15, 

n.  1  ;  19,  6.  Altimontis  ecclenia  :  80 

n.  1;  213  n.  2;  263,  2;  314, 4;  318 

n.  1.  Abbé  :  314  n.  4. 


Hausen,  Husa  (Hesse-Darmstadt), 
202  n.  7.  Frédéric. 

Haussy,  Hausi  (Nord),  172,  i.  Guil- 
laume. 

Hautecroix,  Haucrois  (Brab.),  243,  i?. 

Havay,  Havai  (Hain.),  322,  n. 

Haverec,  Havre. 

Havrancort  castrum,  Havrincourt. 

Havre,  Haverec,  Havrez,  314,  a; 
338,  1.  Famille  (chAtelains  de 
Mons)  :52n.  4;337n."4. 

Havrincourt,  Havrancort  castrnvi 
(Pas-de-Calais),  276, 17. 

Hazebrouck ,  Hansebrnixk  (Nord). 
Raoul. 

HÉBREUX,  Hehrei,  37.  17;  38  n.  2. 

Hedenzee,  Escaut  occidental,  263 
n.  5. 

Heinsberg  (Prov.  rlién.,  Aix-la-Cha- 
pelle). Gossûin  1",  IL 

Hélène,  mère  de  Constantin,  39.  s. 

Helia,  Jérusalem,  39, 3. 

Hélie,  c^e  du  Maine,  82  n.  7.  Fille  : 
Erinentrude 

Hei.lin  de  Mâisnil  (1192),  274,  10. 

Hellin  de  Maisnil  (1244),  274  n.  4. 

Hellin  de  Ville-en  Hesbaye  (de 
Villa.,  ciiovalicr,  302,  22,  28. 

Hellin  de  Wavrin,  Helinus,  Helli- 
nus,  chevalier,  sénéchal  de  Flan- 
dre, 50  n.  4;  113,  23;  120  n.  3;  136, 
16;  167,20;  180,4:  258,  20;  274,8. 
Frères  :  Gossuin,  Robert. 

Héluide,  ép.  LamI  ert  Haverec,  342,  s. 

Héluin  de  la  Tour.  Heluintis  de 
Turri,  chevalier,  commilito  de 
Baudouin  V.  13i>,  20;  328,  ir;. 

HÉLUIN  le  Sommelier,  341,  13,  15. 

Hknri  IV,  empereur,  -j- 1106,  fils  de 
HenriIII,7,  n.  37,200n.6.FiIle: 
Agnès. 

Henri  V,  empereur,  f  1125,  iils  de 
Henri  IV,  44  n.  1. 

Henri  VI,  roi  des  Romains,  empe- 
reur, t  1197,  fils  de  Frédéric  P' 


des    lieux   et   des  personnes.         379 


I 


I 


et  de  Béatrice,  ép.  Constance  de 

Sicile,  46  n.  i  ;  48  n.  1  ;  65  n.  3  ; 

66;94,  «etn.  4;146n.i;451,49; 

455,  i:  456,  s,  20  et  n.  4;  462, 7,  le; 

487  et  n.  2,  3;  488  et  n.  3;  489; 

490  et  n.  4;  203;  207  et  n.  2;  208; 

244, 22,  24;  245,  1;  222, 20.  30;  226, 

20, 24  ;  228, 19,  22  ;  (229)  ;  (234);  (232)  ; 

233;  235;  237;  240-243;  245-258; 

260-262  ;  (264)  ;  266-269  ;  (275);  277- 

282  ;  (284);  287-289;  292, 1  et  n.  2; 

304-306;  (308,32);  (309):  329,33; 

330,  i2. 
Henri  VU,  roi  des  Romains,  f  4242, 

fils  de  Frédéric  II,  254  n.  4. 
Henri  I",  roi  d'Angleterre,  f  4435, 

fils  de  Guillaume  le  Conquérant, 

40,  24  et  n.  7;  44, 12,  i3  et  n.  40; 

83,  i  et  n.  2;  409,  is.  Fille  :  Ma- 
thilde. 

Henri  II,  c"  d'Anjou,  duc  de  Guyenne, 
duc  de  Normandie,  roi  d'Angle- 
terre, t  4489,  ép.  Éléonore  de 
Guyenne.  82,  17  et  n.  41;  83  et 
n.  4,  2,  4:  84,  9,15;  85;  (90,23); 
409,  11,  23;  440,  is;  (442,  le,  21); 
443,12,  18  et  n.  4,0:  (444, 15);  434, 
18 ;  448:  450,  2;  454,  1.  2;  ^93,  4); 
497.  3,  8;206,  22,  25;  247,  is;  (222, 
50);  (224,  i«);  247, 9.  Enf.  :  Geoffroy, 
Jean,  Henri,  Richard,  Éléonore, 
Jeanne,  Mathildte. 

Henhi  au  Court  Mantel,  cheva- 
lier, roi  d'Angleterre,  junior  rex, 
t  4483,  fils  de  Henri  II.  ép.  Mar- 
guerite de  France,  83,  12  et  n.  4; 

84,  i4etn.5;85, 1,  5;440,  4;442, 
15.  21;  437,  5:  448,  20,  31;  449.16; 
(450,  4,  6). 

Henri  I«',  roi  de  France,  f  1060,  fils 
de  Robert  II,  3, 22  et  n.  8;  748;  43 
n.  2;  86  n.  2.  Fils  :  Hugues  le 
Grand. 

Henri  le  Noir,  duc  de  Bavière, 
t  4426,  fils  de  WelflV,  459  n.  7. 


Enf.  :  Welf  II,  duc  de  Spolète; 
Judith. 

Henri  l'Orgueilleux,  duc  de  Bavière 
et  de  Saxe,  f  4439,  fils  de  Henri 
le  Noir  de  Bavière,  94  n.  2.  Fils  : 
Henri  le  Lion. 

Henri,  duc  de  Bourgogne,  falso  pour 
Hugues  III,  409,  Ui  n.  4;  432  n.  6. 

Henri,  duc  de  Lotharingie  (4404- 
4406),  I^'-  c^e  de  Limbourg,  1 1119, 
fils  de  Waleran  !«••,  ép.  falso  Ju- 
dith de  Gueldre,  43, 20  et  n.  8  ;  47, 
4  et  n.  2.  Fils  :  Waleran  II  Payen. 

Henri  II,  c^e  (duc)  de  Limbourg, 
t  1467,  fils  de  Waleran  II,  ép. 
Laurette  de  Flandre,  70, 11  et  n.  4. 
Enf  :  Henri  III,  Marguerite. 

Henri  III,  C»  (duc)  de  Limbourg, 
chevalier,  f  4224,  fils  de  Henri  II, 
400,  isetn.  3;  440,  20;  444,  3,  e; 
489,  2;  206, 31;  239,  le,  18  et  n.  5; 
(240);  (257,  14);  (269,  5);  275,  22; 
(282,  1,11  et  n.  4);  (283, 1,5);  (285, 
2);  (287, 4,  26);  289, 10  ;  293,  i4,  30; 
294,  23,  31;  295,  2,  11  ;  (296);  (304, 
17);  307,  7;  329, 30, 38.  Fils  :  Henri, 
Simon,  Waleran  III. 

Henri  I*^,  duc  de  Brabant,  H.  ju- 
nior, dtuc  junior,  dux  Lovaniensis, 
t  4235,  fils  de  Godefroid  III,  ép. 
Mathilde  de  Boulogne,  80  n.  8; 
90, 18  et  n.  6;  437,  29  et  n.  5;  438- 
444  ;  443, 10  ;  444,  20;  465,  i;  474, 3; 
472, 15;  486, 1;  499, 26;  205, 3;  225, 
11;  228,2  et  n.  4;  233,  i4;235.  i; 
238,  9,  15  et  n.  5;  239-244;  243; 
247-253;  (257);  (259);  (260,  7,  10); 
269,  7;  275,  22, 24;  277-283;  (285); 
(287,  4);  (288);  290-293;  (295,  le): 
(296);  (304,  is);  (303,  13,  17);  329, 
28,  37;  330,  1. 

Henri  le  Lion,  duc  de  Saxe,  duc  de 
Bavière  (Saxonum  dux),  f  4495, 
fils  de  Henri  l'Orgueilleux,  ép.  : 
4"  Clémence  de  Zâhringen,  2*^  Ma- 


38o  Table    analytique    des    noms 


thilde  d'Angleterre,  64  n.  (>;  60;  83 
n.4;  84  et  n.  3,  4;  94.  n  et  n.  ^i; 
282  n.  1  ;  305,  23,  «6.  Fils  :  Henri, 
Otton  (IV),  roi,  c*«  de  Poitiers. 

Henri  de  Saxe,  palatin  du  Rhin, 
dictus  diLv  Saxonum,  -J- 12!27,  fils 
de  Henri  le  Lion,  ép.  Agnès  de 
Hohenstauffen,  84,  7  et  n.  "1;  284, 
2etn.  1;  30o,  25;  306  n.  2. 

Henri  de  France,  archev.  de  Reims 
(1161-1175),  fils  «le  Louis  VI  et 
d'Adélaïde  de  Savoie,  118,  i  et 
n.  1. 

Henri,  év.  d'Albano,  cardinal,  légat, 
t  1188.  200,  6;  204,  17;  (205); 
(206). 

Henri  de  Horburg,  év.  de  Bâle 
(1180-1191).  (158, 10). 

Henri  H,  év.  de  Coire  (1180-1193), 
(158,  n). 

Henri,  év.  d'Orléans  (1188-1198), 
153, 20  et  n.  3. 

Henri  de  Hasenburg,  év.  de  Stras- 
bourg (1181-11^)0),  (158. 9). 

Henri  de  Hliescastel,  év.  de  Ver- 
dun (H81-il  86),  (158,  7). 

Henri  III  de  Berg,  év.  de  Wurzbourg 
(1102-1107),  (269.  17). 

Henri  I^r,  c^e  de  Bar-le-Duc,  f  1^91, 
fils  de  Renaud  II,  127, 26  et  n.  4  ; 
132,  26  et  n.  6;  272,  25;  (320,  27). 

Henri  l^^  le  Libéral,  ci*  de  Blois  et 
de  Champagne  (cornes  Trecensis, 
cornes  Campanie,  cames  Palati- 
nus),  t  il8i,  fils  de  Thibaut  II 
(IV  de  Blois),  ép  Marie  de  France, 
41,2etn.  l;83n.3;89, 3,  i3;102; 
2«^  27  et  n.  5;  103, 2.  e;  126;  127, 12; 
120,23;  132  et  n.  2;  133,3.  5;  198 
n.  1;203  n.  1;209,  u;  255  n.  1. 
Enf  :  Henri  II,  Thibaut  III  de 
Blois,  Marie. 

Henri  II.  c*«  de  Champagne,  f  11^7. 
fils  de  Henri  l",  fiancé  à  Elisabeth, 
à  Yolande  de  Hainaut,  à  Ermesinde 


de  Namur;  ép.  Isabelle,  fille  de 
Baudouin  II,  roi  de  Constantinople, 
103,3;  126, 16  et  n.  5;  133,2,145, 
!«;  191,  iR,  29  et  n.  2;  192;  1%-199; 
203,  6,  14  et  n.  1  ;  217;  ^221);  (222, 
12,  13);  (224-229^;  (234^235);  241, 
10.  15;  (242-243);  255  et  n.  1,  2, 3: 
272,  12;  286  n.  1,2;  (329,24). 

Henri,  c^  de  Dietz,  secrétaire  de 
Frédéric  I«'  Barberousse,  162,  10 
et  n.  5;  202,  ii;  272,22. 

Henri  de  Hainaut,  chevalier,  c^  de 
Dodewaard  et  Dalen,  fils  de  Gé- 
rard, 57,  12  et  n.  8. 

Henri  II,  c^*  de  Durbuy,  fils  de 
Godefroid  I",  62  n.  4. 

Henri  II,  c»e  de  Grandpré,  f  1188- 
1190,  fils  de  Henri  I",  ép.  Liut- 
garde  de  Luxembourg,  (63,  10)  et 
n.  4;  69  n.  3.  Fils  :  Henri  III. 

Henri  III,  C»  de  Grandpré,  dit 
Wafflart,  chevalier,  f  1211,  fils 
de  Henri  II.  ép.  Isabelle  de  Coucy, 
63.  11  ;  69,  set  n.  3. 

Henri  I",  c»'^  de  Gueldre,  f  H82,  fils 
de  Gérard  II  le  Long,  98.  lo  et  n.  o. 
Fille  :  Agnès. 

Henri,  c*«  de  [>aroche,  fils  d'Albert  III 
de  Namur,  62  n.  4;  77  et  n.  3;  119 
n.  2.  Fille  :  Mathilde. 

Henri  II,  c*®  de  Louvain,  f  vers 
1079,  Hls  de  Henri  II,  (11,  25);  12 
n.  1;  (15,3);  35n.  3;44n.  1;  100 
n.  2;253n.  5.  Enf.  :  Godefroid  h 
Ida. 

Henri  l'Aveugle,  c^«  de  Namur, 
Laroche,  Durbuy  et  Luxembourg, 
-j-  1196,  fils  de  Godefroid  de 
Namur  et  d'Ermesinde  de  Luxem- 
bourg, ép  :  l"  Sibylle;  2*'  Laurette 
de  Flandre;  3"  Agnès  de  Gueldre, 
60n.  5;  61, .4.  9;  62  et  n.4,  5;  65, 
i3:70etn.  1,4;  71:77:98  et  n.4; 
(99,  5;;  100,  u.  (211;  10:{,  u;  110; 
ill,  9,  ij;  120,  7;  (135.  c;  (143.4): 


des   lieux  et   des  personnes,        38 1 


145;  150,  2i;  i51,  12;  (46i);  (162, 
i2);  (186);  190,  le,  2*;  195.  îo;  (196, 
13,  17)  et  n.  2;  (198);  (199);  (203, 9); 
207-209;;  (215-221);  (223,  is,  28,; 
(225-229);  (231-235);  (237,  s);  (243. 
2s,  30-  (245);  (250,  le);  255,  Vs,  20; 
262,  2;  293,  10,  17;  294.  i,  28;  329, 

21,  <U. 

Henri  d'Aisonville,  80,  lo. 

Henri  d'Arloncourt,  147,  e.  Frère  : 

Steppo. 
Henri,  châtelain  de  Binche,  142, 21; 

213, 17;  274,4;  317,  1. 
Henri  de  Braine,  Brania,  conseiller 

et  commilito  de  Baudouin  IV,  74 

i;  80, 9;  109,19.  Frère  :  Guillaume. 
Henri  de  Cuyk,  253, 1. 
Henri  d'Esch,  B.  de  Ascha  =  H.  de 

Ham,   de  Moseldinga,   chevalier, 

fils   de   Barthélémy,    146  n.   1; 

147, 7. 
Henri  de  Hainaut,  fils  de  Baudouin  II, 

35  n.  4. 
Henri  de  Hainaut.  dit  de  Sebourg, 

fils  de  Baudouin  IV,  66,  is;  67,  û- 

21;  95, 5;  155, 16  et  n.  5;  315, 17. 
Henri  de  Hainaut,  fils  de  Baudouin  V, 

170,  15;  178,  7;  225,  17;  292,  le; 

311,2;  318,  20;  330,23;  331,23. 
Henri  de  Hierges,  Hirge,  ép.  Yolande 

de  Rumigny,  51,  13  et  n.  9. 
Henri  de  Kahler,  H.  de  Cavelre, 

chevalier,  147.  2  et  n.  3.  Frères  : 

Anselme,  Frédéric,  Raoul. 
Henri   de    Lautern,   maréchal    de 

l'empereur,  214,  u  et  n.  5. 
Henri  de  Limbourg,  chevalier,  fils 

de  Henri  III,  206, 3i  ;  293,  15;  294; 

295.2,15;  296,10,  13. 
Henri  de  Maubeuge,  H.  Malbodien- 

sis,  veneur  héréditaire,  342,  10. 
Henri  de  Merlemont,  vassal  du  c^e 

de  Namiir,  209,  9 :  228,  e.  ii  ;  235,  9. 
Henri  de  Rethel,  chevalier,  châte- 


lain de  Vitry,  fils  de  Gautier,  65, 

16  et  n.  2. 
Henri  de  Sponheim,  c^e,  fils  de  Raoul, 

152,  set  n.  5;  215,  8. 
Henri  de  Mons,  fils  de  Baudouin, 

châtelain,  306,  u. 
Henripont,  Herierpont  (Hain.).  Gos- 

suin. 
Heppignies,  Hepinœ  (Hain.),  70,  20 

et  n.  4. 
Héraclius,  Eraclius,  empereur  de 

Constanlinople,  39,  15  ot  n.  4. 
Herbalte,    Harbates    (faubourg    de 

Nanmr),  244,  28. 
Herbert,  dictu6  camerarius,  339,  21 

etn.  4;  341,22. 
Herbert,  pistor  tiereditarius,  339,  s. 
Heibipolù,  Wurzbourg. 
Herbrand  de  Falkenstein,  Herbran- 

dus,  HeUnannus,  de  Falconpire, 

chevalier,  146  n.  1;  147, 1  et  n.  2. 
Héribert   IV,    c'«   de  Vernq^jndois, 

1 1080,  fils  d'Otton,  ép.  Adèle  de 

Valois,  43  n.  2;  87  n.  1.  Fille  : 

Adèle. 
Herierpont,  Henripont. 
Hérinnes,  Herinœ,  13, 1;  19,  26;  21, 

ii;23,  5;  25,  17;  26  n.  7. 
Herlincourt,    Erbelaincort   (Pas-de- 
Calais).  Guy. 
Hermann  de  Katzenellenbogen,  év. 

de  Munster  (1174-1203),  (159,  i); 

(269, 16, 19);  (299, 25). 
Hermann,  abbé  de  Floreffe  (1188;, 

223,  7. 
Hermann    de    Fridingen,    év.    de 

Constance  (1182-1189),  (158,  lo). 
Hermann,  c^  de  Hainaut,  cornes  Mon- 

tensis,  1 1051.  fils  de  Régnier  V, 

ép.  Richilde,  2, 1;  3,  12;  4, 7;  35 

n   2;  335  n.l.  Fils  :  Roger. 
Hermann,  c^^  de  Salm,  fils  de  Gisel- 

bert,  158  n.  11  ;  239  n.  3. 
Hermann    de    Neumagen,    H.    de 


38: 


Table   analytique   des   noms 


Niumaùi,    chevalier,     147,     *. 
HÉRODE,  roi  des  Juifs,  38,  i9  et  n.  9. 
Hasbania,  Hasbanium,  Hesbaye. 
Ilesbaye,  Hasbania,  Hasbanium,  18, 

3;26n.  5;  80n.8;173.î5;228,H; 

279,  i;  280,  i.  Advocatus  Hasba- 

niensis  :  51  n.  9;  52,  i  et  n.  1 

(Louis  de  Lummen). 
Hesdin,    Hesdinum    (Pas-de-Calais), 

130,  6. 
Hesselo,   Wecelo,   Wezel,  de  Ber- 

tran^e  (de  Bretengis),  de  Soleuvre 

{Zolwera,  Zolwer),  chevalier,  avoué 

de  Luxembourg,  146,  s  et  n  1,  4. 

Frère  :  Robert. 
Heuinen  (P.-B.),  57  n.  8. 
HiDULPHE,  Hykbilfus,  chevalier,  ép. 

Aya,  19n.  5;20,  3. 
Hildesheim    (  Hanovre  ) ,    Heldensis 

episcopus,  159,  i  (Adeloi^). 
HiLDUiN,   ct«   de   Montdidicr   et   de 

Roucy,  t  vers  1063,  48  ii.  4.  Fille  : 

Ada> 
Hieri(es,  Hirge  (  Vrdennes),  51  n.  9. 

Henri. 
Hochstaden,  Hostada  (Prov.  rhén., 

Dusseldorf),  207  n.  1;  282  n.  4; 

283  n.  1.  (>s  :  (Thierry),  Otton 

d'Ahr,  Lothaire. 
HoELUs,  Hauvellus,  Uavel,  Hauwel 

DE  QuiÉVRAiN,  Cavren,  conseiller 

et   commilito   de    Baudouin    IV. 

conseiller    de   Baudouin    V,    rp. 

Agnès,  80,  7  et  n.  3;  112,  i;  142, 

19;  213,  7;  319,  13,  18  et  n.  4;  327, 

u. 
Hoesnaken,  Wasnacha,  à  Beilinircn 

(Brah.),  jirrnitas,  le  Wannake,  141, 

eetn.  1;  i74.  2;  I80,  1. 
Hotslade,  Hovesiada  lîrab.),  26,  le. 
Hollande,  comitatus  :  7  n.  3.  Cornes 
HoUandensis  :  263.   22  et   n.   5; 
266  II.   1.    HoUanden.Si's  :  7,  n. 
Oes  Thierry  V,  VI,  VIL 
IlOMFROY  DE  Fai.kExNSTeln,  Hunifri- 


dus   de  Falconis  petra,  232,  20. 

Hon-Hergies,  Hun  (Nord).  Geroldus. 

Hongneau.  affluent  de  la  Haine  (aqna 
de  Morcinpnnt),  336  n.  5. 

Hongrie,  Hungaria,  44,  s;  236,  4. 
Hongrois  fHuni),  5,  *  et  n.  2;  19, 
8.  Roi  :  Bêla  IIL 

Honnecourt,  Honccort  (Nordi.  Gau- 
tier, G.  fils. 

Hornebac,  Neu-Hornbach,  337  n.  3. 

Hordain,  Hordeng  (Nord),  Adam. 

Horue,  à  Quévy  (Hain.),  322,  2. 

Hospitaliers,  fratres  Hospitalù,  che- 
valiers de  S.-Jean  de  Jérusalem, 
154, 5  et  n.  1. 

Hossel,  Housset  '?).  Jean. 

Hostada,  Hochstaden. 

Housset,  Hossel  (?)  (Nord),  274  n.  6. 
Jean. 

Hoijuiii,  HuY. 

Huars  d'Orbais,  55  n.  3. 

Hugues  H,  duc  de  Bourgogne,  7  H  42, 
fils  d'Eudes  I^r,  65'  n!  3.  Filh-  : 
Sibylle. 

HucuES  III  {falso  Henri),  duc  de 
B«)ui-g()gne,  1 1 193,  fils  d'Eudr^s  II, 
109,ietn.  1;  132,2:;  et  n.  6:  148, 
33);  153,  r,;  (191,10);  f2()3,8  cln.  1; 
272, 25;  (329, 26. 

HuciUES  IV,  <•'''  de  S.-Pol,  chevalier . 
1 1205,  fils  d'Ansfhiu',ép.  Yolande 
de  Hainaul,  68,  is;  125,  «;  141,  is 
et  n.  4.  Filles  :  Elisabeth.  Eus- 
t.tchif'. 

Hugues  le  Grand,  <•'«'  de  Verman- 
d()is,-;-1101.  fils  d.' Henri  I«',  roi 
(1(^  Fiance,  ép.  Adèl»'  de  Vcrnian- 
dois,  43,1  et  n.  2;  45,  r;;86n.  2. 
Fils  :  Raoul  I^r. 

Hugues,  c^"  de  Dasbourg,  ép.  Liui- 
garde  de  Sul/.bach,  187  n.  4;  257 
n.  6.  Fils  :  Albert  de  Dasboui-g- 
Moha. 

Hucues,  abbé  de  Cluny  (1049-1109), 
8n.  1. 


des    lieux   et   des  personnes.         383 


HUGUKS,  abbé  de  S.-Ghislaiii  f419o- 

H99.,  (310,6);  '311.  li. 
HuGUKS  d'Antoing,  chevalier,  com- 

milito  de  Jîaudouin  V,  ép.  Ancilie 

deWaviin,  174,2?:  !213, 20;  217,2?; 

256  n.  i;  328,  a.  Fils  :  Jean,  élu 

de  Cambrai. 
HuGi'Es  d'Arbre,   fils  de  Mathieu. 

-274,  H. 
Hlgues  d'Aunoit,  328.  i6. 
Hugues  de  Croix,  Hicgo  de  Croiz, 

Crois,  chevalier,  conseiller  et  co?>?- 

milito  de  Baudouin  V.  112,  ?;  137, 

22;  139,  18;  142,  21:  loi,  h:  155,  43; 

165, 12;  203,  2;  212,  5;  213,  le;  217, 

«8;  232,  i;  328,4. 
Hugues  d'Enghien,  7  apn's  1183,  53 

n.  3;  91,  18  et  n.  6;  265  n.  i.  Fils: 

Boniface,    Englebert,    Gossuin, 

Siger. 
Hugues  d'Fspinoy  et  Antoing,  ép. 

Agnès  de  Mons,  54,  3. 
Hugues  d'Fspinoy,  ép.  Flandrine  de 

Xamur,  (62,  5)  et  n.  •-•;  (63,  le);  (64, 

H). 

HuGi'KS  m  d'Oisy,  ép.  :  1°  Gertrude 
de  Flandre;  2»  Agathe  de  Pierre- 
fonds;  3^'  Marguerite  de  Blois,  91, 
s  et  n.  3;  121* n.  3;  122,  ».  11;  124 
n.  o;127n.  1;  136, 27  et  n.  6;  142, 
?;2I3,  isetn.  3;  277,3. 

Hugues  de  Pierrepont,  ép.  Gila  de 
Mouchy,  66  n.  2.  Fils  :  Hugues. 

Hugues  de  Pierrepont,  f  vers  1187, 
fils  de  Hugues  et  de  Gila  de  Mouchy. 
ép.  Clémence  de  Retiiel,  65  n.  2: 
86,  H  et  n.  2;  123,  «.  is  et  n.  3; 
175  n.  8.  Fils  :  (iuillaume,  Hugues, 
Robert. 

Hugues  de  Pierrepont,  clerc,  prévôt 
et  archidiacre  de  Liège,  abbé  et 
év.  de  Liège  (1200-1229),  fils  de 
Hugues  et  de  Clémence  de  Rethel. 
66,\3  et  n.  3;  175  n.  8;288,  «; 
289, 19;  297, .;. 


Hugues  de  Rethei.,  fils  de  Gonthier, 
65  n.  2. 

Hugues  de  Roeulx  (Nord),  134,  2; 
142,  18;  213,  .8;  231,  2. 

Hugues  de  Rumigny  {falso  pour 
Nicolas),  ép.  Alix  de  Hainaut,  46, 
23  et  n.  8. 

Hugues  de  Rumigny,  fils  de  Nico- 
las III,  51,  10;  142,  8.  Frore  : 
Nicolas  IV. 

Hugues  de  Worms,  chevalier,  Lotha- 
ringiœ  prœfectus,  231 ,  12  et  n.  3.  4. 

Hugues  de  Zàhringen,  seigneur 
d'Ullenburg,  fils  de  Conrad  et  de 
Clémence  de  Namur,  64  n.  6. 

HuMBERT  II,  c'o  de  Savoie,  t  1108, 
fils  d'Amédée  1",  200  n.  6.  Fille  : 
Adélaïde. 

HuMBERT  III,  c^  de  Savoie,  c**  de 
Maurienne,  f  1188,  fils  d'Amé- 
dée II,  ép.  :  1"  Gertrude  de  Flan- 
dre; 2«  Clémence  de  Zàhringen, 
84  n.  6;  (91,  ?);  (121, 2»)  et  n.  3. 

Hun,  Hon-Hergies. 

Hungaria,  Hongrie. 

Huni,  Honi(rois. 

Husa,  Hausen. 

Husdengœ,  Use^ldinj^en. 

Huy,  lloyum  (Liège),  238, 1;  280,  22; 
299.  .9;  301. 28;  302,  9, 18;  303,  2*; 
331,  27.  Hoyense.s  :  301, 9;  302,  lo. 
C"  :  12  n.  1. 

HYI.DULFUS,  voir  Hidulphe. 

Hyon,  Hyum  (Hain.),  313.  is  et  n.  5; 
332  n.  7.  Sapiimlia. 

Hyrkas,  38  n.  7. 


Ibert  d'Aische-en-Refaii.,  Ibertus  de 
Ai  s,  vassal  du  c*»  de  Nanuir,  209,  s. 

Ibkrt  dh  Cuesmes,  frère  d'Amand  lo 
Chambellan,  339  n.  3. 

li'onium,  Konia. 

Ida  d'Avesnes,  f  vers  1205,  fille  do 


384  Table  analytique  des  noms 


Nicolas,  ép.  Guillaume  IV,  châte- 
lain de  S.-Omer,  76  n.  1:  78  n.  1; 
273  n.  11. 

Ida  d'Aves:^es,  fille  de  Wéry  le 
Barbu,  ép.  Faslié  1er,  avoué  de 
Tournai,  76  n.  1. 

Ida,  Yda,  de  Boulogne,  fille  de  Ma- 
thieu, ép.  1»  Mathieu;  2»  Gérard  III 
de  Giieldre;  3»  Berthold  IV  de 
Zâhringen;  4«  Renaud  de  Dom- 
martin*  90, 12  et  n.  4;  250, 3;  260, 5. 

Ida  de  Chiny.  fille  d'Oiton  II,  ép.  Go- 
defroid  I^r  de  Louvain,  100  n.  2. 

Ida,  Yda,  de  Louvain,  fille  du  c^e 
Henri  II  {falso  fille  de  Lambert), 
ép.  Baudouin  II  de  Hainaut,  35,  9, 
iset  n.  3;45,  iôetn.  3;51,i;  55, 
s;  57,  5;  78,  i5;100n.  2. 

Ida,  Yda,  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin II,  ép.  Thomas  de  Marie, 
46, 19-,  (54,  14);  68  n.i. 

Ida,  Yda,  de  Mons,  dite  de  Jauche, 
de  Jacea,  paii-  de  Mons  et  de  Va- 
leneiennes,  fille  de  Gossuin  III, 
ép.  1»  Siger  d'Enghien;  2«>  Régnier 
de  Jauche;  3®  Baudouin  le  Caron, 
52  n.  4;  53, 7  et  n.  1,4;  54, 6;  169, 
27  et  n.  6;  170,2;  180,  13. 

Ida,  Yda,  de  Lens,  fille  de  Gautier, 
49, 15. 

Ida,  Yda,  de  Marie,  fille  de  Tho- 
mas, ép.  lo  Alard  de  Chimay; 
2«  Bernard  d'Orbaix,  55,  2-6,  192 
n.  5. 

Ida.  Yda,  fille  de  Godefroi<l  le  Barbu, 
ép.  Eustache  II  de  Boulogne,  9  et 
n.  5;  10,  8,  u. 

Ihy,  Ihi,  dépendance  de  Havay 
(Hain.),  322,10. 

iMAiNE  DE  Looz,  fille  de  Louis  I", 
2«  ép.  de  Godefroid  III  de  Louvain, 
(247,  5)  et  n.  2. 

Ingelheim,  Enghelehem,  Engelehen, 
palatium  (Rheinhesseu',  152,  1; 
207,  25. 


IsAAC  l'Ange,  empereur  de  Constan- 
tinople,  (236 . 

ISAAC,  Ysaac,  de  Barbençon,  pair  de 
Mons,  ép.  une  fille  de  Nicolas  II 
de  Rumigny,  54, 11. 

ISAAC,  Yma<;,  châtelain  de  Mons, 
conseiller  et  commitito  de  Bau- 
douin IV,  fils  de  Gossuin  II,  52 
n.  4;80,  lo;  337  n.  4. 

ISABEAU,  femme  d'Yves,  c^e  de  Sois- 
sons,  68  n.  2. 

Isabelle  ou  Mélisende  de  Coucy, 
fille  de  Raoul  I",  ép.  i-^  Raoul  de 
Rouc-y;  2o  Henri  III  de  Grandpré, 
69.  z.\  et  n.  2. 

Isabelle,  fille  d'Amaury,  roi  de  Jé- 
rusalem, ép.  l"  Conrad,  marquis 
de  Montferrat,  j  1192;  2-  (1192) 
Henri  II  de  Champagne,  255  n.  2; 
286  n.  1. 

ISEMBARD     DE     MONS,     fils     de     GOS- 

suin  l",  52  n.  4. 
Isidore,  Ysidorus,  38,  i. 
Isle-Adam  (L'),  91  n.  1.  ' 
Issodunum  castrum,  Issoudun. 
Issoudim,  Issodunum  castrum,  l.io- 

dunum  (In<ln'),  81,  «;  197,  c:  310 

n.  5.  Eudes  JI,  baron. 
Italie,  Ilalia,  Ytalia,  94,7;  203,  is: 

207,  13;  248  n.  4;  258,  u,  si. 
IvoN  d'Orcq.  274,  fi.  Frères  :  Jfan, 

Richard,  Thierry. 
IvoN   DE   Thumaide,   de   Tumaidù, 

274,  7. 
Ivoy  (Carignan),   Ivois   (Ardennes), 

201,5. 
Liodunum,  Issoudun. 
IWAN  DE  Frameries,  Iwanus  de  Fro- 

meriis,  emptor  escarum,  337, 4  et 

n.  1. 
IWAN  DE  Gand  ou  d'Alost,  ép.  Lau- 

rett^  de  Flandre,  56  n.  7:  70  et 

n.  1.  Fils  :  Thierry. 
IWAN,    Ywamis,    de   Valenciennes. 

274, 7. 


des   lieux   et   des  personnes,        385 


IwAN  DE  Wattripont,  Conseiller  et 

commilitn  de  Baudouin  IV.  80,  o. 
Iwuy,  Ivuis  fNord).  316,  w  et  n.  4. 


Jacea,  Jauche. 

Jacob,  patriarche.  37,  22. 

Jacques  d'Avesnes,  chevalier,  fils  de 
Nicolas,  ép.  Adelvie  de  Guise,  53 
n.  1,7;  64n.  d;  76n.  i:  77;  78; 
104,6:  109,  28;  lit,  19;  114;  lio, 
«i,  27;  419;  120  et  n.  3;  123,  9,  12; 
142,6;  145.19;  150,  2«;  151  n.  1; 
154,  io;  167;  168,  10  et  n.  1;  169- 
171:  176-179:  182-184;  187,  n; 
193.  2i;  201.1;  273,  12;  274  n.  6; 
277,  15;  329.  Knf.  :  Jac(iues.  Gau- 
tier, Alice,  Malhilde. 

Jacques  d'Avesnes,  seigneur  de  Lan- 
drecies.  tils  de  Jacques,  178  n.  2. 

Jauche,  Jacea  (Hrah.),  53  n.  4.  Gé- 
rard.  Régnier. 

Jean    sans    tekke,   Johannes  sine    \ 
terra,   roi   d'Angleterre,  f  1216, 
tils  de  Henri  II,  83  n.  4;  84, 4;  197, 
»:  284  3. 

Jean,  archidiacre  de  Cambrai,  doyen 
d'Arras,  élu  de  Cambrai  (1192- 
1197^.  tils  de  Hugues  d'Antoing, 
2.*i6  ei  n.  4:  207;  268.  5,  4;  276,  le  ; 
297.  li;  (300,1). 

Jean  II,  archidiacre  et  prévôt  de 
Saint-Germain  de  w^pire,  chance- 
lier (i  186)  arch.  de  Trêves  (1190- 
1212)  202,  9  et  n.  4;  232,  is:  269. 
i::;297,  13.  {im.  'ji,. 

Jean  I",  c'^  de  Ponthieu.  -j-  ^191, 
273. 3. 

Jean  1",  c'e  de  Vendôme,  7  1192. 
(273,  1). 

Jean  de  Burscheid.  Johannes  de 
Bursi,  J.  de  W'ilre  et  de  UursckeLh, 
ch(.'\ aller,  146  n.  1  ;  147,  \  et  n.  1. 

Jean  de  Cysoini;,  Johannes  de  Cijsun, 


ép.  Mabilie  de  Guines,  195,  5  et 
n.  2. 

Jean  de  Golzinne,  vassal  du  c^»  de 
Namur.  209, 9. 

Jean  de  Hossel  (Housset),  de  Hous- 
seel,  274,  n  et  n.  6. 

Jean  de  Luxkmbourg,  chevalier,  fils 
d'Arnoul,  146,  2. 

Jean  de  Monchecourt,  Joh.  de  Ma- 
chikart,  chevalier,  commitito  de 
Baudouin  V,  lil,22et  n.  3;  328,7. 

Jean  de  Nesle,  châtelain  de  Bruges, 
fils  de  Raoul  II  et  de  Gertrude  de 
Montaigu,  54,  12  et  n.  7;  127,  3; 
142,  i  et  n.  4.  Frères  :  Conon, 
Raoul. 

Jean  d'Orcq,  Johannes  de  Orca,  171, 
ic;  274.  c.  Frères  :  Ivon,  Richard, 
Thiei'ry. 

Jean  de  Rocq,  314  n.  4.  Fils  :  Ber- 
nard. 

Jean,  pair  de  Mons,  48,  9  et  n.  5. 
Fille  :  Marie. 

Jean  Cornu.  Johannes  Cornntus, 
chevalier,  conseiller  et  commitito 
de  Baudouin  V,  f  H89,  140,  *  et 
n.  4:  142,22;  151,  9;  165,  13;  203, 
3;  213,  18;  217,  29;  218,  7;  223  et 
n.6;  224;  232.  2;  244,22:328,8. 

Jean,  moine  de  l'ordre  de  Clairvault, 
194.  17. 

Jean,  ciistos  pani,  339,  7. 

Jeanne  d'Angleterre,  fille  de 
Henri  II  et  d'filéonore,  ép.  :  1°  Guil- 
laume IL  roi  de  Sicile;  2°  Ray- 
mond VI,  c'«  de  Toulouse  83,  n.  4. 

Jeanne  de  Flandre,  dite  de  Constan- 
linople,  fille  de  Baudouin  IX,  ép.  : 
1"  Ferrand  de  Portugal  ;  2°  Thomas 
de  Savoie,  334,  3;  339  n.  4. 

Jemappes,  Gamapia  (Hain.),  12,  17; 
19,  2:;;  21,  ii;  23.  s;  25.  is.  Engle- 
bert. 

JÉRÔME,  Jeroniinus,  S.,  37,  17. 

Jérusalem.  Jhenisalem,  37  et  n.  5; 
25 


386         Table   analytique   des    noms 


38  et  n.  2;  39  et  n.  2,  4;  40;  42, 
13;  82,  41  ;  120  n.  3;  122,  4;  125,  s; 
144,  25;  145,  j;  164,  ît;  165  n.  1  ; 
200  n.  2;  206,  2»;  247,  26;  257.  2; 
272, 9.  Jherosolimitanum  regnum  : 
9,  12;  41,16:43, 15;  82,  u;  247,  22 
—Jherosoiimitanorum  reges  :  1, 3. 

—  Jfieroso  limita  n  a  terra  :  200,9; 
236,  33.  —  Jhei'osolimitane  partes  : 
272,  16;  284,  2. 7.  —Jfierosolimita- 
num  iter  :  92, 12;  200,  9;  236,  35. 

—  Jherosotimitanus  ordo  :  235  u 
(Godescalc  de  Morialmé).  —  Rois  : 
Amaury  I",  Baudouin  I®',  II, 
Foulques  V  d'Anjou  {falso  Foul- 
ques, son  fils),  Guy  de  Lusignan, 
Godefroid.  —  Hôpital  de  Jéru- 
salem :  306, 10, 16. 

Jesi  (marche  d'Ancone),  304  n.  4. 
Jodoigne,  Geldonia  (Brab.),  26  n.  5; 
219  n.  2;  238,8  et  n.  5;  295  n.  3. 

JONATAS  MaCHABÉE,  38,  11. 

JosÈPHE  Josephus,  historien,  38,  is. 

JosuÉ,  37, 12. 

Judas  Machabée,  38, 9. 

Judith  d'Autriche,  tille  de  Léopold  III, 
ép.  Guillaume,  marquis  de  Mont- 
ferrat,  200  n.  6. 

Judith  de  Bavière,  fille  de  Henri  le 
Noir,  ép.  Frédéric  II,  duc  de 
Souabe,  94  n.  2;  159  n.  7. 

Judith  de  Guei.dre,  tille  de  Gé- 
rard 111  de  VVassenberg-Gueldre, 
ép.  Waleran  II  Payen  de  Lim- 
bourg,  47  n.  2;  100  n.  3;  281  n.  1. 

Judith  de  Souabe,  Jutta,  tille  de 
Frédéric  II,  ép.  Louis  II  de 
Thuringc,  272  n.  4. 

Juifs,  Jiuiei,  38;  131,  2.  llérode. 

Julienne  de  Duras,  tille  de  Gislebert, 
ép.  Godefroid  de  Monlaigu,  2^^7 
n.  3.  Fils  :  Gilles. 

Julienne  de  Rumigny,  JuLiana, 
fille  de  Nicolas  III,  ép.  Renaud  de 
Rozoy,  51,  11  et  n.  7;  64,  4  et  n.  1. 


Juliers,  Juliacum,  c",  207  n  1.  JuLia- 
censis  cornes  (GuiUaume  II);  231 ,  u. 
Gérard. 

JuRBiSE  (Hain.),  274  n.  3;  338  n.  3. 


Rahler,    Kehlen,    Cavelre,    Kavelre 

(G.-D.  de  Lux.),  147  n.  3.  Ansehne, 

Frédéric,  Henri,  Raoul. 
Kaiserswerth    Werda  (Prov.  rhén., 

Dusseldort),  233,  28. 
Kamberg,  abb.  (Prov.  rhén.,  Aix-la- 
Chapelle),  159  n.  4. 
Kanut.  roi  de  Danemark  (1080-1086), 

ép.  Adèle  de  Flandre,  18  n.  1. 
Keldahgowe,  268  n.  2. 
Kempten.  abb.,  159  n.  4. 
Ke.rinen,  Kari^fien,  Querenaing. 
Kirchheim-Bolanden,  Bollanda  (Pa- 

lat.  bav.).  Philippe,  Werner. 
Kirepere,  Kirchberg. 
Kirchberg,   Kirepere  (Prov.   rhén., 

Coblence),  152, 7. 
Kivimœ,  voir  Beaufort,  176  n.  3. 
Komburg,   abb.  (Wurtemberg),  159 

n.  4. 
Konia,  Iconium  (Anatolie).  Sultan  : 

236.  18. 
Kruschwitz  (Pologne),  45  n.  1.  Év.  : 

Baudouin  II  de  Hainaut? 
Kuch,  Cuvk. 


La  Bassée,  voir  Bassée  (La). 

La  Falize,  voir  Falize  (La;. 

La  Fore,  voir  Fère  (La). 

La  Ferté-Milon,  voir  Ferté-MiloniLa). 

La  Flamengrie,  voir  Flamengrie  (La). 

La  Grange  S.-Arnoul,  voir  Grange 

S.-Arnoul  (Ui). 
La  Hamaide,  voir  Hamaide  (La). 
Lalaing,  Lalen  (Nord),  173,  i«;  add. 

et  corr. 


des    lieux   et  des  personnes,         387 


Lalen,  Lalaing. 

La   Longueville,    voir  Longueville 

(La). 
Lambekinus  de  Reninghe,  chevalier, 

171, 1*. 
Lambert  I",  c»«  de  Louvain,  f  1015, 

35  n.  3;  ^253  n.  5. 
Lambert  II,  c'^  de  Louvain,  35,  lo 

et  n.  3  (falso  pour  Henri  II);  44,  i 

et  n.  1. 
Lambert,  c^e  de  Louvain,  falso,  i"!, 

n.  1. 
Lambert,  c*®  de  Montaigu,  -j-  v.  1147, 

ép.  tille  de  Simon  d'Alsace,   56 

n.  7:  124  n.  6;  238  n.  4.  Enf.  : 

Godefroid,  Gertrude. 
Lambert  de  Liège,  voir  Lambert  de 

Montaigu,  56  n.  7. 
Lambert,  abbé  de  S.-Ghislain,  196, 7. 
Lambertus  Haverec,  ép.  Heluidis, 

342, 1. 
Lambert,  serviens  du  c*«  de  Flandre, 

180, 6. 
Lambert  oatiarius,  339,  i*. 
Lambertus  Mohier,  340,  le,  i8. 
Lambert,  322,  s. 

Lambres,  Lambres  (Nord).  Etienne. 
Landas,  Landast   (Nord).  Arnoul, 

Gérard. 
Landrecie?,    Landreciœ,    castrum 

(Nord),  77,  s;  121,6;  170,  20;  171. 

8  et  n.  3;  177  n.  4.  Jacques. 
Landricus,  341, 21. 
Landricus,  s.,  18,  16. 
La  Neuville-Roy,  voir  Neuville-Roy 

(La). 
Laon,  Laudunum  (Aisne),  122,  22; 

179,  3.  —  Laudunensis  ecclesia  : 

122,  24;    123.  7.   S.-Vincent.  — 

Laudunenses   hnmines   :  128,   4. 

Év.  :  Barthélémy,  Gautier,  Roger. 

Élu  :  Gautier,  trésorier. 
Laonnois,  Laudunesium,   58  n.  6, 

184, 34. 
Laroche,  Roka,  Rocha,  c**  (Lux.),  62 


10  et  n.  4;  70n.  4;77,  15etn.  4; 
151.  1,  13  et  n.  1;  162,  u;  232,8; 
242  23;  245,  19;  250, 22;  251,  4,  s; 
252  n  3  Henri.  —  Mathilde. 

Larochëtte,  Roketa,  Rupes  castrum 
(G.-D.  de  Lux.),  146  n.  6.  Arnoul. 

Lassigny,  Lachenis,  Lascheni  (Oise), 
87,*  6    181,  16;  182,  28;  276  n.  5. 

La  Tour,  voir  Tour  (La) 

Latran,  Lateranus{2i  Rome),  Concile, 
125  n  4;  1-26,4. 

Laudunesium,  Laonnois. 

Laurent,  S.,  194, 22. 

Laurette,  Laureta,  de  Flandre,  fille 
de  Thierry,  ép.  :  1^  Iwan  de 
Gand:  2°  Henri  II  de  Limbourg; 
3»  Raoul  I®*"  de  Vermandois; 
40  Henri  l'aveugle  de  Namur,  56 
n.  7;70etn   1,'4.  82,7. 

Laurette,  Laureta,  de  Hainaut,  fille 
de  Baudouin  V,  ép.  :  1»  Thierry 
d'Alost;  2*^  Bouchard  de  Montmo- 
rency. 62.  7;  70.  6;  71  et  n.  3; 
95,4':  112,10;  117  n.  2. 

Léau  (Brab.),  295  n.  3. 

Le  Cateau,  voir  Gâteau  (Le). 

L'Écluse,  voir  Écluse  (L'). 

Leeuw-S. -Pierre  (Brab.),  139  n.  1. 

Legnano  (Italie),  125  n.  4. 

Leiningen,  Leninghœ  (Palat.  bavar.). 
D«  (Emicho)  :  202,  13. 

Lek,  cours  d'eau  (P.-B.),  7  n.  3. 

Le  Maisnil,  voir  Maisnil  (Le). 

Lembecq,  Lembecha  villa  (Brab.), 
27  n.  1;  143,  :;  et  n.  3;  144,  is; 
145;  165,2;  167,17,23;  168,  11  et 
n.  1;  184,  2i;  187,7;  191,2;  244, 
1  et  n.  1. 

Leinburch  castrum,  LeDibor,  Lim- 
bourg (Liège). 

Le  Mesnil,  voir  Mesnil  (Le). 

Leninghœ,  Leiningen. 

Lens  (Hain.),  pairie  de  Mons,  36  n.  2; 
53  n.  1  ;  274  n.  3.  Eustache,  Gau- 
tier. —  Ida,  Marie. 


388 


Table  analytique  des  noms 


Leodium,  Liège. 

Léopold  III.  margrave  d'Autriche, 
1 1136,  ép.  Agnès  de  Franconie, 
200  n.  6.  Fille  :  Judith. 
Léopold   V,    Lupoldus,   duc  d'Au- 
triche, t  li9^,  156,  lo;  (157,  u); 

284, 8, 13. 
Le  Puy,  voir  Puy  (Le). 
Le  Quesnoy,  voir  Quesnoy  (Le). 
Le  Rœulx,  voir  Rœulx  (Le). 
Leschierœ,  Leschieres,  Lesquielles- 

S.-Germain. 
Lesquielles-S.-Germain.   Leschierœ, 

Leschieres  (Aisne),  78,  s;  87,  g; 

116,1*;  120.  13;  121,3,  il. 
Lestinœ,  Lestinœ  in  monte,  Estinnes- 

au-Mont. 
Le  Thour,  voir  Thour  (Le). 
Leuze,   Leiisa,  castrum  (Hain.),  76 

n.l;  121,6;  170,  îo,  171,  7  et  n.  3. 
Lexhy,  dépendance  de  Horion-Hozé- 

mont  (Liège),  3i8  n.  2. 
Lewarde,  Warda  S.  Remigii  (Nord), 

166,  7  et  n.  1;  172,  is;  176,  ît; 

194, 5. 
Liernu,  Liernuth  (Namur),  228,  8; 

234,  6;  279,  2. 
Liernuth,  Liernu. 
Lierre  (Anvers),  295  n.  3. 
LiBERT  d'Elsée,  Libertus  de  Lissi, 

chevalier,  commilito  de  Baudouin V, 

328,  iset  n  2,  addit.  et  corr. 
Liège,  Leodium,  65,  *;  108,  ic;  155, 

17;  188,  is,  17  et  n.  3;  205;  231 

n.  4;  233,  s,  e;  238,  i;  275,  i7; 

278;  280, 28;  299, 19;  304, 2;  309, 

10;  313, 17.  —  L.  episcopus  :  10, 3; 

11,22;  12, 13;  48,*;  100, 3;  189,21; 

234,  10;  253  7  et  n.  4;  278,  20.  300. 

10;  303  n.  1,  3.  —  L.  episcopatus  : 

216, 3;  261,  16,  23;  264, 11;  268,  12; 

269, 20.  2i;  270,  h;  28 1,21;  283, 13; 

289,  2,  7;  296,  6;  298,7;  299,  20; 

304,  3,  12.  —  L.  ecclesia  :  11,  n; 


12,1,7;  13;  14;  15,1;  16,  i;  43; 
48, 3;  (55,  u;  205, 15;  237,  21;  288, 
12;  289, 19;  298,10;  300;  30^,22.  2*; 
311,  3.  —  L.  terra  :  281,  27.  — 
L.  canonici  :  287,  23;  298,  *,  12; 
299.  16;  302  2*.  —  L.  clerici  :  289, 
13;  297,  1.  —  L.  sedes  :  283,  22.  — 
L.  capitulum  :  257,  s;  330,  2.  — 
L.  justitia  :  14,  2*.  —  Diocèse  de 
Liège,  52  n.  1.  —  Avoué  de  S  - 
Lambert,  52  n.  1.  —  Év.  :  Albert 
de  Cuyk,  Albert  de  Louvain,  Albert 
de  Rethel  (élu),  Baldéric  II,  Henri 
de  Verdun,  Hugues  de  Pierrepont, 
Obert,  Raoul  de  Ziihringen,  Si- 
mon de  Lirabourg,  Théoduin.  — 
Église  :  S^e-Marie  et  S.-Lambert. 

Lieser,  Leasura,  rivière,  affluent  de 
la  Moselle,  46, 12  et  n.  2. 

Liessies  (Nord),  328  n.  2'. 

Ligne,  Linea  (Hain.),  53  n.  6.  Gau- 
tier, Thierry.  —  Mathilde. 

Lille,  Insula  (Nord,  101, 10;  121,  is; 
164.  19;  263,  25.  Prévôt  de  S.- 
Pierre :  Gérard  de  Messines. 

Lillers,  Lileirs  (Pas-de-Calais),   81, 

10,  15. 

Limbourg,  Lemborch  castrum,  Lem- 
bor  (Liège),  43;  47,  5;  239,  17;  283 
n.  1.  Duces  de  Lemborch,  251, 9. 
Henri  I^r,  II,  III,  Henri  (Hls  de 
Henri  lUj,  Waleran  !«',  II,  III.  - 
Marguerite. 

Limont-Fonlaine,  Fontanœ  (Nordj, 
53  n.  7.  Foulques,  Gautier,  Gau- 
tier fils,  Guy. 

LisiARDUS  DE  Nouvelles,  338, 2,  s. 

L'isle-Adam.  voir  Isle-Adam  (L'). 

Lissi,  ErlLsiœ,  KIsée.  Liberl. 

LU'TGARDK    DE    LUXE.MB0LK(1,    f    ^^• 

1170,  tille  de  Guillaume,  ép. 
Henri  II  de  Grandpré,  62  n.  5;  63, 
8  et  n«  4;  69  n.  3. 

LlUTGARDE     DE     SULZBACH,    fille     de 


des  lieux  et  des  personnes.  389 


Béronger.  ép.  :  1^»  Godefroid  II  de 

Brabant;  2»  Hugues  de  Das  bourg, 

189n.  4;557n.'6. 
LiLTPOLD  DR  RoTELEN,  év.  de  Balc 

(1191  ?-1213j,  269.  17. 
Li?y-?ur-rOurcq,    Vaduin   dô  Lisi 

(Seine-et-Marne),  108,  i3. 
I.obbes  (Hain.)    Lobicnsis  ecclesia  : 

20,  5;  :]4  n.  1;  313,  is.  le  et  n.  5. 

Baudouin  de  L. —  Abb  :  S  -Pierre; 

S.-Ursmer.  Abbé  :  Ainoul.  Prévôl: 

Oilardus. 
Lombardie,  Lumbardia,  262, 4. 
Lombards,  Lumbardi,  125, 20. 
Luinnii'nsis  pagus,  73  n.  4. 
Londres,  Londo)ium  civitas  (Angl.), 

247,  H. 
Longueville  (La)  iNord),   pairie  de 

Mons,  36n.  2;  53  n.  1. 
Looz,  Los,  c'*'  (Limb.).  253,  3,  e  el 

n.  4.  Arnoul  \^',  Ualdéric  II,  év. 

de     Liège,     Gérard,     Giselbert, 

Louis  1er.  —  Adélaïde,  Imaine. 
Lorraine,  Loerainne,  16,  n.  1. 
Lorrains,  16  n.  1. 
Lorsfh,  Lorcensifi  abbas  (liesse)  (159, 

2)et  n.  4;  (269,  i»). 
Los,  Looz. 

LoTHAiRK  I",  empereur,  22  n.  1. 
LoTHAiRK  m  DE  Sui'PLiNUL'KG,  empe- 
reur, 43  n.  8;44n.  l;93n.  l;  98 

n.  4. 

LOTHAIRE    DE     HOCUSTADEN ,    clerc, 

prévôt  de  Bonn,  prévôt  de  Coblence, 

chancelier  impérial,  270  et  n.  1; 

275,  1.S  278;  279.  20;  280;  281; 

283,  H,  n;  287,24;  289,  21.  Frère  : 

Thierry. 
Lotharingie,    Lot/iaringia ,    Lotha. 

ringia,  9,  1;  13,  2;  18  n.  3;  20.  25; 

43,  14;  160,  9;  174,  21  ;  196,  12;  251 

n.  4.  Vtraque  Lotharingia  :  187, 

22;    184    n.    1.    Durs   :  Galbert, 

Gothelon,  Waudru. 
Louis  VI,   roi   de  France,   tils    de 


i*hilippe  P'",  ép.  Adélaïde  de 
Savoie,  69  n.  1;  188,  i  et  n.  1  ; 
200  n.  6,  7;  286  n.  1.  Fils  :  Henri, 
Louis  VIL  l'ierre  I»""  de  Courtenay, 
Robert  I»""  de  Rraine. 

Louis  VII,  roi  de  Frnnce,  f 'liSO,  fils 
de  Louis  VI,  ép.  :  !«  FJéonore  de 
GuyeiHie;  2"  Constance  de  Caslille  ; 
3"  Alix  de  Blois,  41  n.  5;  83,  5  et 
n.  3;  84.  is  et  n.  3;  85,  is;  88;  (90, 
23);  102, 27  et  n.  5:  (103,  i)  et  n.  1; 
110  7  et  n.  3;  112,  17,  ah;  113,  lo; 
119,  5;  (122,  25);  123;  125,  le;  127, 
9;  128;  129, 9. 17;  130, 27;  135  n.  3; 
224  n.  2;  286  n.  2;  329,  9.  EnL  : 
Philippe  II,  Alix,  Alix,  Marguerite, 
Marie. 

Louis  VIII,  roi  de  France,  fils  de 
Philippe  Auguste  et  d'Elisabeth  de 
Namur,  199,  22;  259,  29;  264,  4; 
271,  n. 

Louis  I^"",  duc  de  Bavière,  tils 
d'Olton  de  Wittelsbach,  159  n.  5. 

Louis  III,  ct«  de  Chiny,  fils  d'Albert, 
201,i4eln.  3. 

Louis  I",  et-  de  Looz,  239  n.  3.  Fils  : 
Gérard. 

Louis  IL  landgrave  dp  Thuringe, 
1 1172,  ép.  Jutta  (fille  de  Frédé- 
ric II  de  Souabe),  272  n.  4.  Fils  : 
Louis  III. 

Louis  IIL  landgrave  de  Thuringe, 
1 1190,  fils  de  Louis  II,  (156,  «)  et 
n.  9;  (157,20);  (272,  21)  et  n.  4. 

Louis  de  Fresne,  conseiller  et  coïm- 
milito  de  Baudouin  IV,  80,  «;  95, 
21  ;  116,  2;  170,  2;  214,  5.  Fils  : 
Louis.  Frère  :  Charles. 

Louis  de  Hainaut,  fils  de  Bau- 
douin II,  35  n.  4. 

Louis  de  Lummen,  avoué  de  Hesbaye, 
51  n.  9. 

Louis  de  Sponheim,  fils  de  Raoul, 
152, 8  et  n.  5. 

Louvain,  Lovaniiim  (Brab.),  205, 3; 


390  Table   analytique   des   noms 


29 j  n.  3.  —  Lovaniensis  comita- 
tus  :  252, 13.  —  L.  cornes,  L.  comi- 
tés :  H,  k\  Un.  i;  143  11.  4;  251, 

10.  —  L.  dux  ;  60,  4;  82  n.  5;  90,  le 
et  n.  6;  138,  i,  s.  —  Albert,  Lam- 
bert 1er.  n,  Henri,  Godefroid  I^r, 

11,  m,  Henri  1",  Godefroid  (fils  de 
G.  111),  Guillaume.  —  Ida. 

Louvignies-Quesnoy  (Nord),  472  n.  6. 

Louvroil,  Lovroles  (Mord).  318  n.  1; 
319  n.  1. 

LovELLUS  DE  Chatillon  .  273.  9. 
Frère  :  Guy. 

Lucius  111,  pape  (1181-1185),  26  n.  7. 

LuDEMAR  DE  ViENiNE-LE-CHATEAU,  che- 
valier, 167,  1.  Frère  :  Geoffroy. 

Luihgau,  pagus.  C^  :  Frédéric. 

Lummen  (Limb  ).  Louis. 

Luneburg  ( Hanovre >,  84  n.  4. 

Luxembourg,  Lusceleborch  castrum 
(G.-D.  de'Lux.),  62,  is,  69,  c;  70 
n.  4;  104,17;  145.26  si;  151,  i»  et 
n.  1;  152,  io;  163,  i;  207,  21;  242, 
23.  —  L.  comitatus  :  63.  152,  u.  — 
L.  terra  :  103,  17;  155.  22.  —  L. 

*  cornes  :  61  n.  1  ;  63  n.  2;  151  n.  1. 
—  Bur ganses  de  L.  :  145,  31.  — 
Cte=*  :  Conrad  1",  II,  Lrmesinde, 
Guillaume,  Henri,  Thibaut  de  Bar. 
Waleran.  —  Avoués  :  Hesselo  de 
Brelmgen.  Arnoul,  Arnoul  (fils  de 
Wéry),  Jean,  Wéry.  —  Liuigarde 


Mabilie  de  Gi'i.NES.    fille    de   Bau 
douin  11.  *|).  Jean  de  (^xang,  195 
n.  2. 

Mâcha  BÉES,  Machabei,  38,  e. 

Machelen,  Mabhilinœ  iFl.  orj;  Uii 
vier. 

Machini,  Macquigny. 

Mâcon.  O^  :  Etienne,  Gérard.  Guil- 
laume IV. 


Macquigny-sur-l'Oise,  Machini  (Ais- 
ne 1,  134,  21. 

MaDELBERTA,  S"«,  18,  18. 

Maestricht,  Trajectum  supra  Mosam 
(P.-&.,  Limb.),  16  n.  1  ;  95,  12  et 
n.  3;  98, 13  et  n.  4,  5;  99,2;  233, 
2s,  27;  278.  28;  288, 14  et  n.  4;  303, 
17;  307,  u. 

Maffles,  Mafflœ,  26,  15  et  n.  7. 

Magdebourg.  Magdeburgensis  archi- 
episcopus,  158,  1  fWichmann). 

Magdelgarius,  Vincent,  S. 

Maine,  c'^  Hélie.  —  Ermentrude. 

Maini  (?).  Raoul. 

Mainvault,  Mainwaut  (Hain.).  Gilles, 
Nicolas. 

MaLmil  :?).  Hellin  (1142),  Hellin 
(1244). 

Maisnil  (Le)  (Nord),  274  n.  4. 

Maie,  Mala  mansio,  à  S^e-Croix  (Bru- 
ges), 298, 3. 

Malines.  Maslinœ  (Anvers).  M.  eccle- 
sia,  prepositura  et  abbatia.  Gode- 
froid, 331,  32. 

.ValUinia  nemus,  .Marlagne  '.Namur  . 

Manassès  m,  Manasserus,  c^e  de 
Rethel,  f  vers  1200,  fils  de  Gon- 
thier  et  de  Béatrice  de  Nainur.  65, 
isetn.  2;  141, 17;  (144,  2  ;  166,  is; 
167  n.  5;  196.2  et  n.  2;  .225,  1  ; 
(257,  9);  329,  n,  30. 

Manassès,  père  de  Walo,  340.  ^s. . 

Manguntia,  Magnncia,  Mayence. 

.Marchais  (Aisne.  87,  i». 

xMarchiennes,  abb.  (Nord),  50  n.  3. 
Advocalns  Martinensù  :  Régnier. 

Marchip«>nt,  MorcinpoiU  (Hain.  et 
Fr.  Nord),  105, 28  et  n.  3.  —  Aguu 
de  M.  (h;  Hongneau)  :  336,  i6  et 
n.  5;  340,21. 

Marguerite  de  Blois.  religieuse  a 
Fontevraull,  tille  de  Thibaut  IV. 
41  n.  8. 

Margleiute  de  Blois,  fille  de  Thi 
baul  V  et  d'Alix  de  France,  ép.  : 


des   lieux   et  des   personnes.        391 


1"  Hugues  III  d'Oisy;  2»  Otton  II, 
(•le    de    Bourgogne;    3*^    Gautier 
d'Avesnes,  276,  i9  et  n.  9;   297 
n.  1. 
Marguerite    de    France,    fille    de 
Louis  VII    et    de    Constance    de 
Castille,  ép.  :  1"  Henri  au  Court 
Mantel;  2»  Bêla,  roi  de  Hongrie, 
84  n.  5;  110, 7  et  n.  3;  273  n.  7. 
Marguerite  de  Flandre,  f  1194, 
fille  de  Thierry,  ép.  Baudouin  V, 
2, 15;  91,  12;  96,19;  99,  ii  et  n.  4; 
100,  il  ;  101,6,  lo;  102,18,21;  103, 
4,3;  106,5;  108,  1;  114;  121,  20; 
129,19;  130,9;  142  n.  4;  144,  13; 
150,  9;  (164,  21,25;;  174,  g;  225.  5, 
16;  (226,  11);  248.29;  254,  is;  259, 
4;  262. 24;  263,  6;  264,  is;  265,  21; 
275,  10  ;  276,  2  ;  229,  9  ;  298;  299.  s; 
300,  22;  311,  23,  25;  315,  7;  318; 
321,12;  331,13;  342. 
Marguerite   de   Flandre,  dite  de 
Constantinople,  comtesse  de  Flan- 
dre, fille  de  Baudouin  IX,  339  n.  4. 
Marguerite  de  Limbourg,  fille  de 
Henri  II,  ép.  Godefroid  III  de  Lou- 
vain,  (100,  is)  et  n.  3;  239  n.  5; 
247  n.  2;  257  n.  5;  281  n.  1. 
Marguerite,  chanoinesse  de  Mons, 
fille  de  Renier,  l'échanson,  337, 13; 
338, 5. 
Marie  de  Hlois,  fille  de  Thibaut  IV, 
ép.  Kudes  II,  duc  de  Bourgogne, 
(41,6)  et  n.  6;  (89,  n);  132  n.  6; 
203  n.  1. 
Marie  de  Boulogne,  fille  d'Éiienne, 
abbesse  de  Romsey,  ép.  Mathieu 
de  Flandre,  (901  et  n.  2,  3. 
Marie    de    Champagne,    fille    de 
Henri  I",  ép.  Baudouin  VI  de  Hai- 
naut,  50  n.  4;  103,  s  et  n.  2;  126, 
18;  133,  3  et  n.  2;  191  et  n.  2,  3; 
192,  14,  16;  332,  1;  340,  15. 
Marie  de  Crascol,  338  n.  3. 
Marie  de  France,  fille  de  Louis  VII 


et  d'Éléonore  de  Guyenne,  ép. 
Henri  I^^  de  Champagne,  (83, 6-7)  et 
n.  3;  (89.  2-i);  (102,  27)  et  n.  5; 
126,20;  132,7,23;  (191,  7,12);  192, 
4;  (217,  16,  20)  ;  224  n.  2. 

Marie    de    Lens,   fille  de    Gautier, 
49,  13. 

Marie,  tille  de  Jean,  ép.  Eustache  Y^ 
duRœulx,  48n.  5;  49,2. 

Marlagno.  Maliania  nemus,  bois,  près 
de  xNamur,  220,  13  et  n.  2. 

Marie,  Maria  f Aisne),  68,  19;  88,  3. 
Thomas.  —  Ida. 

Marly,  Madiz  (Nord).  Sawardus. 

Martel,  Martellum  burgus  (Lot), 
150,  7. 

Martin,  clerc,  fils  de  Ghislain, 
340,  12. 

Martinensid  advocatus,  voir  Mar- 
chiennes. 

Masau,  c'%  47  n.  3;  253  n.  1. 

Maskelinœ,  Machelen. 

Mastaing  (Nord).  Le  seigneur  de  M., 
pair  de  Valenciennes.  169  n.  6. 

Mathieu  III,  q>*  de  Beaumont-sur- 
Oise.  -{-  1208,  ép.  Aenora  de  Ver- 
mandois,  86,  i4  et  n.  2;  91, 1;  124, 
5  et  n.  2. 

Mathieu  de  Flandre,  t  'll'^3,  che- 
valier, ci«  de  Boulogne,  fils  de 
Thierry,  ép.:  l^Marie  de  Boulogne, 
2»  Aenora  de  Vermandois,  86,  12, 
14  et  n.  2  ;  90  et  n.  2;  99, 13;  113, 4; 
121,  21;  139  n.l;  249  n.  4;  279 
n.  3;  285,  4.  Filles  :  Ida,  Mathilde. 

Mathieu  II  de  Montmorency,  cheva- 
lier, -j- 1230,  fils  de  Bouchard  et 
de  Laurctte  de  Hainaut,  71,  15  et 
n.  3;  112,  14. 

Mathieu  d'Arbre,  .)/.  de  Arbro,  274, 
8  et  n.  3. 

xMathieu  de  Reckingen,  147,  s. 

Mathieu  de  Walincourt,  chevalier, 
fils  d'Adam,  74  n.  2;  111,  26;  142, 
11;  273,  3.  Frère  :  Baudouin. 


392  Table    analytique    des    noms 


Mathieu,  4°'  ép.  d'Ida  de  Boulogne, 
90  n.  4. 

Mathieu,  évangélisle,  38,  22. 

Mathilde  d'Angleterre,  fille  de 
Henri  ^^  ép.  Geoffroy  V  Planta- 
genet.  83  n.  ± 

Mathilde  d'Angleterre,  fille  de 
Henri  II,  ép.  Henri  le  Lion  de 
Saxe,  83  n.  4;  (84,  s)  et  n.  3. 

Mathilde  d'Anjou,  fille  de  Foul- 
ques V,  82  n.  7. 

Mathilde  de  Berlaimont,  fille  de 
Gilles  de  Chin  et  de  Damison  de 
Chièvres,  cameraria  du  Hainaut, 
ép.  Gilles  de  S.-Aubert,  58  n.  8; 
59;60,  8;llo.  i;336n.2. 

Mathilde  de  Béthune,  fille  de  Guil- 
laume I",  ép.  Evrard  III  Radou, 
56,  9  et  n.  5. 

Mathilde  de  Blois,  fille  de  Thi- 
baut IV,  ép.  Rotrou  III,  c^e  du 
Perche,  (41,  e)  et  n.  8;  (89,  is). 

Mathilde  de  Boulogne,  fille  d'Eus- 
tache  III,  ép.  Etienne,  roi  d'An- 
gleterre, 41  n.  10. 

Mathilde  de  RouLOciNE,  fille  de 
Mathieu,  ép.  Henri  I",  duc  de  Bra- 
bant,  90, 15  et  n.  6;  131),  6  eln.  1; 
249  n.  4;  452  n.  o;  279  n.3;  (285. 
5);  332,  2. 

Mathilde  de  Bourgogne,  fille  de 
Raymond,  ép.:  1^'  Eudes  II,  baron 
d'Jssoudun;  2<>  Gui  de  Nevers; 
3"  Pierre-de  Flandre;  ¥  Robert  II 
de  Dreux,  (81,  11)  et  n.  4;  115,  12; 
286  n.  1. 

Mathilde  de  Flandre,  fille  de  Bau- 
douin V,  ép.:  1°  Gerbodo;  2o  Guil- 
laume de  Normandie,  8  n.  2;  36 
n.  4;  40,  21,  «3. 

Mathilde  de  Flandre,  religieuse  à 
Fontevrault,  fille  de  Thierry,  (91, 
9)  et  n.  4. 

Mathilde  de  Laroche,  fille  de  Henri, 
ép.  :    1"    Thierry    de    Walcourt; 


2o  Nicolas  d'Avesnes,  76  n.  1  ;  77  et 

n.  5;  119  n.  2;  146  n.  2;  151  n.  1. 
Mathilde  de  Ligne,  50  n.  1. 
Mathilde   de  Mons,  fille   de  Gos- 

suin  III,  ép.:  1°  Gautier  de  Ligne  ; 

2«  Gautier  de  Fontaine,  53, 9;  120 

n.3. 
Mathilde  DE  Nevers.  fille  de  Pierre  II 

de  Courtenay  et  d'Agnès  de  Nevers, 

fiancée    à   Philippe  de   Hainaut, 

(285,27);  286  et  n.  1,5. 
Mathilde  ou  Thérèse  de  Portugal, 

dite  reine,  fille  d'Alphonse  le',  é[).: 

1°  Philippe  d'Alsace;  2» Eudes  III, 

duc  de  Bourgogne,  164,  i*  et  n.  1  ; 

193,13;  249,' 1,2;  259;  263;  264; 

271,  ic,  19;  290,  28  et  n.  5;  329, 35. 
Maubeuge,  Melbodium  (Nord',  19,  2; 

56,  7;' 114.  12,  14;  173,  2;  284.22; 

314  n.  4;  318;  319  et  n.  1.  —  Mel- 

hodiensis  eccLe.sia  :  46, 22  :  263,  1  ; 

317,  17;  318,  15;  331, 5.-3/.  îwna- 

gium  :  175,  r;.—  M.  sacerdos  :  326, 

i.  —  Henri,  Simon.  —  ÉgUses  : 

Sainte-Aldegonde,  Saint-Pierre  et 

Saint-Quentin. 
Maurienne,  Morianna  (Savoie),  c". 

Humbert  III  de  Savoie. 
Mayence,   Manguntia,  civitas,  Ma- 

guntia,  Maguncia  (Hesse).  151,  23; 

154,53;  155.  24;  158  n.3;  159  n.3; 

460,11;  206,8;  228,  21,25;  343,7. 

—  Ctiria  M.  :  454,  33  ;  496,  le.  — 

M.  archiepiscopm  :  65;  237,  23.  — 

Conrad,  Rodolphe  de  Zâhringen, 

élu. 
Meaux,  Meldis  (Seine-et-Marne),  128, 

13;  429,  2. 
Mein,  Mogus,    riviôre,    aftluent  du 

Rhin,  92,  25;  227,;;. 
Meisenburg,    Meseborch    (G.   D.  de 

Lux.),  147  n.  7.  Gautier. 
Meissen.  Mime,   manjuisat  (Saxe). 

Marchio.  460, 1  (Otlon  le  Riche); 

252, 6  (Albert  le  Superbe). 


des    lieux   et   des  personnes.         3cyi 


Melbodium,  Maubeuge. 
Melchisedech,  roi,  37. 
Mélisende  pe  Crécy,  fille  de  Guy, 

ép.  Thomas  de  Marie,  185  n.  2. 
Mélisende,  fille  de  Baudouin  II,  roi 

de   Jérusalem,    ép.    Foulques   V 

d'Anjou,  (82,  12)  et  n.  7,  9. 
Menis  n'L'sELDiGEN  (Pierre?),  cheva- 
lier, fils  de  Roger,  447, 3  et  n.  5. 
Méran,    Méranie    (Tyrol).    Maison  : 

277  n.  2.  Agnès-. 
Merlemont,    Merlemons,     castellum 

(Namur).  228.  10  et  n.  4:  235,  s; 

244,  li.  Henri. 
Merlo  (Oise).  (Guillaume. 
Méru  (Oise),  91  n.  1. 
Merwcde,  cours  d'eau  (P.-B.),  7  n.  3. 
Meseborch,  Meisenburg. 
Meslin  rÉvêque.^eh>i(^Hain.).115.26. 
Me?nil  (l.ei.  Pierre. 
Messines,  Mescinœ  (FI.  occ),  91, 9  et 

n.  3;  121, 2">.  Ger ardus  clericus  de 

Meacinù. 
Metz,    M  ('.lis    civitas    (AIL.    Lorr.), 

104,  i.  Meiemis  reyio  :  187, 23  :  188 

n.  1.  —  M.  episcopus  :  158, 6  (Ber- 

told);  Albéron  III. 
Meuse.  Mosa,  98,  13;  223, 19, 29;  228, 

3etn.  1;  231,  11  et  n.  4;  234  n.l; 

253, 4;  301,  26. 
Milly,  Milli  (Oise),  88.  s;    181,  le; 

183,  i. 
Mir.ON  II,  ct«  de  Bar-sur-Aube,  ép. 

Agnès  de  Braisne,  69  n.  1. 
Min.se,  Meissen. 
Minzenberg,    Minsenberch    (Hesse). 

Conon. 
Mirwaldum  castrum,  Mirwart. 
Mirwarl,  Mirwaldum  castrum  {Lux.). 

10,  ii. 
Mogus,  Mein. 
Moha,  Musau  (Liège).  Honor  Musau  : 

295,  9,  10.  Albert  de  Dasbourg. 
Momignies,  Mominiœ,  Mommegnies 

(Hain.),  193,  1  etn.  1. 


Monasteriolum   supra  mare,   Mon- 

treuil-sur-Mer. 
Monasterium,  Munster. 
Monceau-Saint-Vaast,      Moncellum 

(Nord),  173, 20. 
Moncel,  Belmoncel,  hameau  d'Har- 

mignies   (Hain.),  172,  23  et  n.  5; 

176,  4,  23. 

Monchecourt,  Maicicort,  Malcicort, 

Maucicort,  }fachikort  (Nord),  111 

\       n.  3.  Gérard,  Jean. 

I   Mons,  Berg  (Prov.  rhén). 

I   Mons,  Montes,  castrum  (Hain.),  2; 

I       3,  2;  12,  16 ;  13,4;  15, 11,  isetn.2, 

I       4;17,7etn.3,  19,23:20,23;23,6 

;       etn.  6;  24;  25  n.  2;  28  n.  2;  29 

I       n.  4;  36,  13;  53,  i;  55,  11;  67,  8; 

69,10-,  74;  79.  10.  96,8;  104,  13, 1.=!; 

105;  116,20;  126, -21;  129, 19;  144, 

13;  150,  12,  16;  169;  170,  15;  172, 

n;  176,  u;  193.24;  210,5;  211,8, 

i7;212,  3;  214,20;  215,13;  234,29; 

:       254,  21  ;  268, 8  ;  292.  u,  13  ;  295  n.  3  ; 

'       298,  3;  306,  12.  308,12,  17;  309,  20 

\       et  n.  2;  310,  15;  312,  21;  325,24; 

330,  14,   17;   336,  16;   340,  is.  — 

Montensis  villa  :  30;  320,  24.  — 

M.  dowinatio  :   335  n.   1;   336; 

341 ,  5.  —  M.  cornes  ;  3,  1  ;  22,  1  ; 

32,  4,  17.  —  M.  castrum  :  3,  9;  36, 

1,  5;  72,  22;  74,  16;  143,  9;  169,  20; 

174, 4;  185, 9;  193.  2.  —  M.  eccle- 

sia  :  4,  20;  12.  io;20,  8;23,  6;  24. 

t;  26,  1;  57,  0;  73,  is;  74;  204, 

21;  263,  1;  306;  322,  s;  325,  4,  19; 

332,  9.  —  M.  parrochia  :  23,  u.  — 

M.  nemus,  nemora  :  31,  23  ;  338, 15. 

—  M.  abba tissa  ;  22, 9  :  Oda.  — 

M.  mensura  :  313, 9.  —  M.  scabini  : 

25.  —   M.  villicus    25   et  n.  1.: 

'       Gillebert,   Harduin,  Hardain.   — 

j       M.   ivarescagium    :    340,    5.    — 

I       M.  panitarius  :  340, 7.  —  M.  sacer- 

j       dos  :  326,  24.  —  M.  scutellarii  : 

I       341 .  27.  —  Pairs  de  Mons  :  36  n.  6  ; 


394         Table   analytique   des   noms 


53  n.  4  ;  169,  25.  —  Châtellenie  de 
Mons:36n.  6;335n.  î2;336n.5; 
337  n.  4.  —  Châtelain  :  44, 11  ;  52 
n.  4;  343.  16.  Baudouin.  Isaac,  les 
Havre.  —  Abb.  :  S. -Germain, 
S. -Pierre,    S'*-Waudru   (342,   s). 

—  Prévôt  :  303,  *;  335,5,  u.  Gisle- 
bert.  —  Chapelle  S.  Servais.  — 
Famille  de  Mons  :  337  n.  4.  Bau- 
douin; Gossuin  P^  II.  III,  IV; 
Henri;  Isaac;  Isembert;  Nicolas. 

—  Aélis,  Agnès,  Béatrice,  Ermen- 
garde,  Ermentrude,  Ida,  Malhilde. 
Rixa. 

Mons  Bliard.  Montbliard. 

Mons  Ferratus,  Montferrat. 

Mons  Fortis,  Montfort. 

Mons  Leherius,  Montlhéry. 

Mons    Morenciacus,    Montmorency. 

Mons  S.  Remigii,  Estinnes-au-Mont. 

Mons  S.   Wiberti,   Mont-S.-Guibert. 

Mons  Setes,  le  Septimer. 

Montaigu.  Mons  aciitus,  à  Marcourt 
(Lux.),  C*.  U,  "26;  H  n.  4;  "237 
n.  3;  238  n.  2;  304  n.  4.  Conon, 
Gilles,  GodelVoid,  Lambert.  — 
Gerberge,  Gertrude. 

Montbard,  Montbar  (Côte-d'Or),  408, 
20. 

Montbliard,    Mons   Bliard    (Hain.), 

317,  26. 

Montdidier,    Monsditdiers,    Monsdi- 

dier  (Somme),  87,  6j  136,  e,  21; 

437,  1,  28;  138;  181,  le;  183,  21. 

0«  :  Hilduin. 
Montferrat,   Mons  Ferratus  (Italie, 

Alexandrie).    Marquis   :    Conrad, 

Guillaume. 
Montfort,  Mons  Fortis  (Seine-et-Oise), 

46, 2!  et  n.  7.  Amaury  III  (f  1089), 

IV  (t  1137).  Simon  IV.  -  Bertrade. 
Montignies  lez-Lens  (Hain.',  5,  s  et 

n.  3. 
Mofitinium,  Montignies  lez-Lens. 


Montlhéry,  Mons  Leherius  (Seine-el- 

Oise),  194, 20. 
Montmorency,    Mons    Morenciacus 

(Seine-et-Oise).     Bouchard,     Ma- 
thieu II.  —  Alice. 
Montreuii-sur-Mer,     Monasteriolum 

supra  mare  (Pas-de-Calais),  183,  19 

et  n.  5. 
Mont-S.-Guibert,    Mons  S.    Wiberti 

(Brab.),  187, 5. 
Mordmeiz,  Morialmé. 
Moretania  castrum,  Mortagne. 
Moreuil,    Moru£t  (Somme),   88,   2; 

183, 6. 
Morialmé,  Morelmeiz  (Namur).  Go- 

descalcus,  Nicolas  de  Condé,  sire 

de  M. 
Morienval  (Oise),  88,  12. 
Morlanwelz,    Morlanwes,    Morlain- 

weiz   (Hain.),    48    n.    5;    49,    1; 

173,  26. 

Mortagne,  Moritania  castrum,  More- 
lanea  (Nord;,  195,  u  et  n-  4;  276, 
7  Arnoul,  Baudouin,  Evrard  Ra- 
dou  1«^  II,  III. 

Mortalis  IJaya,  15,  u. 

Morteruels,  silva  Morteruel  (à  Har- 
bignies.  Villereau,  Nord),  80,  s  et 
n.'l. 

Mo,sa,  Meuse. 

Mosain  i?),  Mozet,  209  n.  3. 

MoseLdingœ  G.-D.  de  Lux.),  146 
n.  1.   Henri  de  llam. 

Mosellane,  188  n.  1. 

M-" '"lie,  rivière,  atîluent  du  Rhin, 
4(5  n.  t. 

Mosun,  Mou/on. 

Mout'hy  (Oise).-Ma. 

Mouzon,  Mosun  (Ardennes,,  2D4^  s 
et  n.  1. 

MoYSE,  patriarche,  37, 20. 

Mozet,  Mosain  (?)  «Namur).  Guil- 
laume. 

Munster,  Monasterium  Westphalie), 


des   lieux   et  des   personnes.         395 


Év.  :  159,  <  (Hermann  de  Katzenel- 
lenbogen). 
Musau,  Moha. 


N 


Naast,  Nasta  (Hain.).  Amand. 
Nabuchodonozor  II,   yabugodono- 

sor,  roi  de  Babylone,  38,  i  et  n.  2. 
Namur,  ^amurcum  castrum,  civitas, 

villa,  burgtis,  10,  lo  ;  67  ;  145,  le  ; 

151,  h;  155,17;  198,  i,  s;  507,  is; 

208, 49  ;  216, 18,  23  et  n.  1  ;  217.  si  ; 

218,  5,  lo;  219-221;  223,  4,  îô; 
241,  7;  242,  2i;  245,  12;  250,  21; 
254,  u;  285  n.  3;  293,  23;  294; 
295  n.  3;  298, 15;  299,  300,  25.- 
yamurœnsis  comitatus  :  34,  2;  64, 
12;  70  n.  4;  112, 13;  251,  s.  -  .Va- 
murcensis,  Namiirci  terra  :  62,  is; 
186,  6;  209,  21;  215,  16;  216,  2; 
251, 4;  293, 24;  302,  w,  309, 27.  — 
y.  dominium  :  302.  22.  —  N.  here- 
ditas:  208,  1.  -  iV.  honos  :  221, 
22;  232.  7;  244,  26.  —  A',  dignitas  : 
262,  16.  —  y.  marchia  :  212  n.  3; 
230  n.  1  ;  232,  2»;  251,  i*;  262,  is, 
22;  299:  329,  :;;  331,  is.-iV.  mar- 
c/170 ;  220  n.  3;  229,  55 .  230;  232, 
2i;  255, 4;  301>  n.  3.  —  Namurois  : 
228  11.  1;  252  n.  3;  285  n.  3. - 
Namurois,  !Samurcenses  :  186,  20; 

219,  18.  Albert,  II,  III;  Albert,  tils 
de  Godefroid;  Godefroid;  Henri. 
-  Alix  (fille  d'Albert  III).  .Alix  ^fille 
de  Godefroid),  Béatrice,  Clémence,. 
Elisabeth,  Ermesinde,  Flandrine, 
Uaelendis.  -  Églises  :  S.-.Vubain, 
S. -Pierre.  S. -Servais,  S'«-Marie. 

Nancy,  y  and  (Meurthe-et-Moselle), 

dux   de  N.,    82    n.    5;    160,    2. 

Simon  II. 
Naples,    Seupolis    civitas,    duché 

(Italie),  65  n.  2  ;  260,  le.  Roger  II 

de  Sicile. 


Nassau,  Nassoa  (Ail.).  O^  Robert. 

Nasta,  Naast. 

Navarre,  royaume.  Sanche  VI.  — 
Bérengère. 

Neapolis,  Naples. 

Neede(P.-B.),  57n.8. 

Nesle,  Ni  gel  ta  (Somme),  57, 2;  87, 9. 
—  Dominium  Nigelle  :  127,  2.  — 
tlonor  yigellensis  :  125,  1.  — 
Conon,  Jean,  Pierre,  Raoul  II, 
Raoul  III,  Yves.  —  Yolande. 

Neufchûtel  -  en-Bray  (Driencourt) , 
(Seine  inf.),  90  n.  8. 

Neu-Honibach ,  Hornebac  (Palat. 
bavar.).  Abbatia. 

Neuland,  Nova  terra,  Oberneuland, 
près  de  Brème,  84,  13  et  n.  4. 

Neumagen,  yiumaia  (Prov.  rhén., 
Trêves),  147  n.  6.  Hermann. 

Neuville-Roy  (La),  Nova  villa  Régis 
(Oise),  138, 29. 

Neuville- Viiasse,  Nova  villa  (Pas-de- 
Calais).  157  n.  2.  Baudouin,  Eus- 
tache. 

Nevers,  Nivernœ  (Nièvre),  81,  12.— 
Nivernensis  comitatus  :  285;  286, 
8.  N.  terra:  115,  i-;  286,  4  et 
n.  3  ;  287,  2.  —  Guillaume  II,  III, 
IV,  V,  Guy,  Pierre,  Renaud.  — 
Agnès,  .Malhilde. 

Nicolas  I«',  év.  de  Cambrai  (H37/38- 
1167),  fils  de  Gossuin  II  de  Mons, 
53, 3  et  n.  2;  59  n.  6;  81,  2  et  n.  2; 
96  n.  5:  169  n.  6. 

Nicolas  II,  év.  de  Cambrai  (1197), 
archidiacre,  prévôt  de  Nivelles,  de 
S'e.Waudru,  fils  d'Eustache  I«'  du 
Rœulx,  49etn.  2,  4;  214, 1. 

Nicolas  d'Avesnes,  fils  de  Gau- 
tier I«'",  ép.  Mathilde  de  Laroche, 
76,  4  et  n.  1  ;  77.  Enf.  :  Jacques, 
Ida. 

Nicolas  dk  Barbençon,  chevalier, 
pair  de  Mons,  conseiller  de  Bau- 
douin V.  fils  d'Isaac,  ép.  une  fille 


396  Table    analytique    des    noms 


de  Gilles  de  S.-Aubert,  54,  12;  59. 

*;  111,  24;  139,14;  14-2,9;  151,7; 

155,  13;   165.  lo;   169,  ae;  20;i  i; 

213,  6;  217,  25;  220,  29;  233,  s 

310,  7;  311, 12;  327, 31. 
Nicolas  de  Bettingen  (Prov.  rhén.. 

Trêves,  Bitburg),  ciievalier,  147, 3 

et  n.  4. 
Nicolas  de  Boulaere,  ép.  Ada  du 

Rœulx;  50,  set  n.  2;  180,9. 
Nicolas  de  Caudry,  pair  de  Valen- 

ciennes,  170,  1  ;  21 4,  e. 
Nicolas  de  Condé,  sire  de  Morialm('', 

220  n.  3. 
Nicolas    de    Mainvault,    213,    lo. 

Frère  :  Gilles. 
Nicolas   de  Péruwelz,    chevalier, 

412,  5;  139,  15;  142,  u;  213,  u; 

274,  12.  Fils  :  Baudouin,  Nicolas. 
Nicolas  de  Péruwelz.  fil?  de  Nicolas. 

274,  t3.  Frère  :  Baudouin. 
Nicolas    du    Rœulx,    fils   d'Eus- 

laclie  III,  337,  is  et  n.  4;  338,  i. 
Nicolas  I^r  de  Rumigny,  fils  de  Gode- 
froid  de  Florennes-Rumii^ny,  46 

n.  8.  Fils  :  Nicolas  11. 
Nicolas  II  de  Rumigny,  f  avant  1103, 

fils   de  Nicolas  1er.    ép.  Alix,  de 

Hainaut  (46,  23;  et  n.  8;  (51, 21  et 

n.  1. 
Nicolas    III    de   Rumigny,    dit   de 

Cliièvres,  f  avant  117!),  fils  de 

Nicolas  II,  ép.  Damison  de  Chic- 

vres,  51,3,  eetn.  2,  15;  52,  2;  54. 

8;  59n.6;64n.  1;  73,  15  et  n.  6; 

78, 9.  Enf.  :  Nicolas  IV,  Clémence, 

Julienne,  Yolande  et  deux  filles. 
Nicolas  IV  de  Rumigny,  chevalier. 

fils  de  Nicolas  III.  ép.  Malhildo 

d'Avesnes,  51  k  et  n.  1  ;  78.  «;  142, 

8;  144,3;  225,3;  294,34.    ' 
Nicolas,  prévôt  de  S.-Germain,  à 

Mons  (av.  1188;,  214.  2. 
Nicolas  le  Moine,  Nicholaus  agno- 

mine  monachus,   chevalier,   con- 


seiller et  co/nmi/ùo  de  Baudouin  V, 
140,4;151,9;155,i5;328,3;341,8. 

Nicolas,  père  de  la  femme  de  Wau- 
tier,  cuisinier,  341,  *. 

Nicomédie.  aujourd'hui  Ismid  (Asie- 
Mineurej.  Év.  :  Eusèbe. 

Nieppe,  Meppa,  Mansio  Niepc'^ord), 
164,19;  264.  1. 

\igella,  Nesle. 

Nimy,  Mmi  (Hain.).  13,  5;  20,  s;  25, 
16  et  n.  4. 

Ninive,  39  n.  4. 

Niumaia,  Neumagen. 

Nivelle.  Nivella  (Brab.),  205.  2;  241, 
8.27:  241,1,10;  290.23;  291:  295 
n.  3.  —  Mvellemis  cniintatus  :  252, 
13  et  n.  4.  —  Nivellerisis  moueta  : 
26,  8.  —  Prévôt  :  Nicolas  du 
Rœulx.  —  Abb.  :  Sie-Gertrude.  — 
Abbcsse  :  Ada. 

Nivetlo  agnomine  Paiiper,  273, 2. 

yivernœ,  Nevers. 

Nivernais,  Nivernensis  comitatus, 
terra,  voir  Nevers. 

Nizy,  ISisi  cas tellum  (Aisne),  123,  19. 

NoË.  37,  17. 

Noirchain,  Noirrin  (Hain.),  96,  12. 

Nordgau  bavarois.  Landgrave  : 
Olton  II  de  Sietling. 

Nouvelles,  Novellœ  (Hain.).  Lisiar- 
dus. 

Snva  terra.  Neuland. 

Nova  villa,  Neuville-Vitasse. 

Sovellœ,  Nouvelles. 

Novilla,  No\ille-les-Bois. 

Noville-les-Bois,  Novilla  (Namur), 
294,4;  295,4. 

Noyoa.  Soviomum  civitas  (Oise),  136, 
4;  183, 19  et  n.  5.  Év.  :  Renaud. 

Normandie,  duché,  c'%  48  n.  1;  82, 
17;  83,  10;  112,19;  113, 1;  247,13; 
310  n.  5.  —  Normands,  yorman- 
ni  :  5  n.  2.  Guillaume  le  Conqué- 
rant, Henri  II  d'Angleterre,  Robert 
Courte-Heuse. 


des    lieux   et  des   personnes,        397 


Oberneuland,    près   de  Brème,    84 

n.  4. 
Obert,  Otbert,  év.  de  Liège  (109'2- 

4117),  35  n.  4;  313  n.  5. 
Ochekirca,  Oisquercq. 
Octave  Auguste,  empereur  romain, 

(38, 19)  et  n.  8. 
Oda,  abbesse  de  Ste-Waudru,  22,  u 

et  n.  2. 
Odierna,  ép.  de  Gossuin,  338,  h. 
Odo,  Eudes. 

Odomez  (Nord),  109  n.  6. 
Offies,  Offiœ,  dépendance  de  Dimont 

(Nord)  306,7. 
Offignies,     dépendance    de     Dour 

(Hain.),  314  n.  3. 
Offrignies,  Offrigies,  314,  12  et  n.  3. 
OïLARDUS,   préyôt  de  Lobbes,   313 

n.  5. 
Oise,   Ysara,  rivière,  affluent  de  la 

Seine,  134, 21» 
Oisquercq,  Ochekirca  (Brab.),  264, 

22  et  n.  4. 
Oisy  le  Verger,  Oisi,  Oysis,  castrum 

(Pas-de-Calais),  36,1  et  n.  1;  27o,i7. 

Gossuin,  Hugues  III.  —  Clémence. 
Olivier  de  MACHhLEN,  OLiuerus  de 

Maskelinù,  de  Machiinis,  273,  e 

et  n.  12. 
Olivier    de   Préseau    Oliverus  de 

Peresel,    pair    de    Valenciennes, 

170, 2. 
Oosterzeele  (FI.  or.),  52  n.  2. 
Ophassell,  Haslud,  HauU  (FI.  or.). 

Gérard. 
Orbais,    Orbaiz    (Brab.).    Bernard, 

Knguerrand,  Godefroid,  Huars. 
Orca,  Orcq. 
Orchies,  Orciae,  Orchiœ  (Nord),  164, 

19  ;  263,  e^;  285  n.  3. 
Orcq,  Orca  (Hain.),  140  n.  2.  Ivon, 

Jean,  Hichard,  Thierry. 
Origny-S'e-Benoîte,  Orinium,  Erini 


(Aisne),  58,  5  et  n.  6;  134, 21;  276 
n.  5. 

Orléans,  Aurelianis  (Loiret).  Év.  : 
Henri. 

Orsinval,  Ursinavallù,  abb.  près  du 
Quesnoy  (Nord),  299,  i. 

Orlenau  (Baden),  64  n.  6. 

Ostie  (Italie),  42,  5.  Év.  :  Eudes  (Ur- 
bain II). 

Ostregnies,  hameau  de  CoUeret 
(Nord),  314  n.  4. 

Oslrevant,  OUrevannum,  c'*,  3  n.  7 
5  n.  1  ;  35  n.  2;  58.  *,  9  et  n.  4,  8 
73  n.  2;  75,  11;  133,  20;  134,  »,  8 
176,  21  ;  312,19  etn.  4;  335  n.  1 
342,  11.  —  Ostrevanensis  domi- 
natio  :  335,  i  ;  336. 

Ottocar  IV,  marquis  de  Styrie 
(1164-1192),  (160,  2). 

Ottons,  empereur  d'Allemagne,  335 
n.  1. 

Otton  !«',  empereur,  335  n.  1. 

Otton  IV,  cte  de  Poitiers  (1196-1 199), 
roi  des  Romains  (1198),  empe- 
reur, j- 1205,  fils  de  Henri  le  Lion 
deSaxe,  83n.  6;84n.  2. 

Otton,  duc  de  Bohême,  f  1191, 
(260,  19)  et  n.  4. 

Otton  1er,  margrave  de  Brande- 
bourg, t  H84,  fils  d'Albert  l'Ours, 
(160.  i)el  n.  1. 

Otton-le  Riche,  margrave  de  Meis- 
sen  (1176-1190),  '160  i). 

Otton  de  Wittelsbach,  palatin  de 
Bavipre,  f  1155,  157  n.  4.  Fils  : 
Olton,  duc. 

Otton  de  Wittelsbach,  palatin  de 
Bavière  (1155).  duc  (I",  1180), 
t  1183,  fils  d'Otlon,  palatin,  94 
n.  3;  159,  3  et  n.  5,  6.  Fils  : 
Louis  I"  ;  Conrad,  arch.  de 
Mayence;  Otton  le  Jeune. 

Otton  le  Jeune,  palatin  de  Bavière, 
1 1189,  fils  d'Otton  de  Wittelsbach, 
duc,  159  n.  6. 


398  Table   analytique   des   noms 


Otton  II  d'Andechs,  év.  de  Bam- 

berg  (1177-1196),  (158,  11);  (215, 

5);  (269,  17). 
Otton  de  Henneberg,  év.  de  Spire 

(1188-1200),  (215,  6);  (232.  le); 

(269, 16). 
Otton  de  Fauquemont.  0.  de  Fal- 

conis  Monte,  archidiacre,  élu  de 

Liège,  tils  de  Gossuin  III,  288,  h  ; 

289, 18;  297. 5;  308, 29  et  n.  2;  309. 
Otton  II,  c^e  de  Chiny.  -f  avantll31, 

ép.    Alix,    fille    d'Albert    III    de 

Namur,  201  n.  4.  Fille  :  Ida. 
Otton,  c^»  de  la  Franche-Comté  de 

Bourgogne,  f  1200,  fils  de  Fré- 

déric-Barberousse,  ép.  Marguerite 

de  Blois,  94, 3  et  n.  1  ;  (277,  4-5)  et 

n.  1,  2. 
Otton,   c^»  de  Duras,  f  1147,  ép. 

Berthe  de  Bouchain.  (58  n.  8)  ;  59, 

2  et  n.  1. 
Otton,    c»»  de  Gueldre    1183-1206 

environ),  fils  de  Henri,  190,  20  et 

n.  2;  (253,  1);  (307,  s)  et  n.  2;  329, 

29.  Sœur  :  Agnès. 
Otton  d'Ahr  (Altenahr),  c'e  de  Hoch- 

staden,  282  n.  4. 
Otton,  c^*  de  Poitiers,  voir  Otton  IV, 

roi.  empereur. 
Otton,  c»«  de  Rheineck,  tils  d'Uer- 

mann  de  Salm,  158  n.  11;  239 

n.  3.  Filles  :  Agnes,  Sophie. 
Otton  II  de  Stefling,  landgrave  du 

Nordgau  bavarois  (^1171-1196),  159, 

5  et  n.  8. 
Otton  de  Trazegnies,  Osto  de  Tra- 

siniis,    chevalier,    conseiller    et 

commilito  de  Baudouin  V.  pair  de 

Mons,  fils  de  Gilles.  73, 7;  132, 20; 

139,  u;  142,  10  ;  151,  e;  155,  12; 

165,  10;   169,  27;  171,  i«;  170.  7; 

196,  21  ;  203,  2;  204,  25;  213,  7;217, 

25;  220.  28;  233,  -j;  274,  1;  328,  *. 
Ouren,  Orwe  (Prov.  rhén..  Trêves), 


146,    «.    Arnoul,    Conon,    Conon 
(fils  de  Conon),  Gilles. 
Ourthe,  rivière,  affluent  de  la  Meuse, 
12n.  1. 


Paderborn  (Westphalie),  94  n.  3. 

Palerme,  Palerna,  Pannormus  (Si- 
cile), 261,  7,  8.  —  Panormienses 
cives  :  304,  u. 

Palluel,  Paluel  castrum  (Pas-de- 
Calais),  276,  18. 

Pannormus,  Palerme. 

Paris,  Parisius,  Parisiensis  civitas, 
129,  6;  131,  12;  136,  20;  168,  19; 
188,  8;  194,  16;  195,  2;  199,  22; 
242,  27;  245,  s;  271,  9,  24.  Abb.  : 
Sw-Marie. 

Pascal  III,  pape,  f  1168, 125  n.  4. 

Perche,  Percea,  c"*  (Fr.),  41,  7. 
Rotrou  III,  Mathilde  de  Blois. 

Perche-Gouet  (partie  du  l^erticensis). 
Baron  :  Guillaume. 

Peresel,  Préseau. 

Péronne,  Perona  (Somme),  87,  i; 
238  n.  5;  275, 3;  276  n.  5.  Châte- 
lain :  180, 19. 

Perreusmont,  Prémont. 

Perse,  Persis,  Persidis  regnum, 
Persœ,  38,  *;  39;  40,  5.  Cyrus, 
Chosroës. 

Peruwelz ,  Pierewees ,  Peruwez 
Hain.).  Baudouin,  Nicolas,  Nico- 
las fils. 

Petra.  Etienne. 

Pétronille  'Adélaïde)  de  Guyenne, 
fille  de  Guillaume  VIII,  ép. 
Raoul  Ic"  de  Vermandois,  86  n.  2. 

Petrus  de  Moumn,  71  n.  4. 

Pharisiens,  38  n.  7. 

Philippe  I»»",  roi  de  France,  ép.  : 
l*^  Berthe  de  Frise;  2<>  Bertrade  de 


des    lieuoc   et   des  personnes.        399 


Montfort,  3  n.  8  ;  5  n.  1  i  ^%  is  ; 

43,  i;  45,  s;  add.  et  corr. 
Philippe  II  Auguste,  roi  de  France, 

fils  de  Louis  VII,  ép.  :  4«  Elisabeth 

de  Hainaut  ;  2°  Ingebuige  ;  >  Agnès 

de  Méranie,  41,5  et  n.  5;  85,  e,  19; 

89,19,20;  401,8:  127  et  n.  4;  129,  io 

etn.  5;  130;  131;  (134,  u);  135; 

(136, 3);  137;  (138);  148;  (149,  î); 

152-154;  (162, 17);  163;  165;  166; 

168,  19;    171,  4;   (177);    179-183; 

(185,  2*);   (187);  (188);   (191,  5); 

(193);  (197);  (200,  12)  et  n.  6;  201; 

203;  (204);  206,  21,  2«;  (217,  i:); 

(222j;  (-224-227);  (242,  u,  20);  ^-^43, 

5, 8);  247, 13, 15;  255,  29;  258, 17  et 

n.  5;  259,  28;  (264,  3);  270,  25; 

(271);    (274r277);    283,   25;   (285); 

286, 6,  7  et  n.  2;  (290. 30);  (291, 19  ; 

305,  23  ;  306  n  2;  '309) ;  (310, 13)  et 

n.  5;  329;  (330,  21);  add.  et  corr. 
Phiuppe  de  Heinsberg,   arch.    de 

Cologne,  f  1191,  tils  de  Gossuin  II 

de  Fauquemont,  94  n.  3;  144  n.  3; 

157,22  et  n.  5;  (162.  le);  170,23; 

172,  12;  (173,  3);  '176);  (177,  ei; 

(178,  6);  188;  (190,  17);   198.  30; 

(223,  1);  2-43,  18;  245,  10, 25;  ^246, 

i);  (249):  (250,  le^;  260,   is;  329, 

19,  29. 

Philippe  de  Dreux,  év.  de  Beauvais 
(1175-1217),  fils  de  Robert  I"  de 
Dreux,  153,  19;  200, 16  et  n.  7. 

Philippe  d'Alsace,  c^^  de  Flandre, 
1 1190,  fils  de  Thierry,  ép.  :  1°  Eli- 
sabeth deVermandois;  2oMathilde 
de  Portugal,  58  n.  7;  70,  10;  71 
n.  2;  73  et  n.  5;  81.  3;  86  etn.  2; 
87.  7;  88,  7,  10;  90,2;  97;  (98,4); 
99;  100;  102.  25;  112, 19;  113;  115, 
10,17;  (116,  11,  15);  119-122;  124- 
127;  129-139;  142-445;  147-149; 
152-155;  162-172;  174-185;  487- 
490;  493;  (495);  497,  17;  206,  23, 


26;  (222, 23, 24j;  (223, 1)  ;  (225);  (226, 
12,  13);  (234, 11);  (235,  7);  (238, 10 et 
n.  4);  (241,  23);  (243,  is,  24);  247- 
255;  (258,16,18)  et  n.  5;  (259,9); 
(262,  8);  263,7  et  n.  5  ;  264,  lo; 
266.  13;  274,  17;  273.  5  et  n.  12; 
276,  11;  (277,  10.  12);  279,  6  et  n.  1; 
290, 29;  329. 

Philippe  de  Hainaut,  fils  de  Bau- 
douin V,  chevalier,  marquis  de 
Namur,  fiancé  à  la  fille  du  c^e  (ie 
Nevers,  170,  13;  178.  6;  225,  n: 
232,  3;  249,  12;  285,  27  et  n.  3; 
286,  uet  n.  1,5;  287,  1;  305, 22; 
309,  26,  28;  311,  2;  318,  19;  330, 23; 
331,  15. 

Philippe  d'Atrives,  Ph.  de  Alla 
Ripa,  ép.  Annchelisa  de  Rozoy. 
64, 13. 

Philippe  de  Bolanden,  ministerialis 
impérial,  162,  e  et  n.  3. 

Philippe  de  Hohenshauffen,  clerc, 
fils  de  Frédéric  I»""  Barberousse, 
élu  év.  de  Wurzbourg,  duc  de 
Spolèie,  de  Souabe,  94,  *  et  n.  1. 

Picquigny,  Pikini,  Pinkini,  Pinkû 
nium  (Somme),  88, 2;  183, 5;  273, 
i  (vice  dominiLs  de  P.). 

Pierre  de  Flandre,  élu  de  Cam- 
brai, t  4476,  fils  de  Thierry,  ép. 
Mathilde  de  Bourgogne,  84  et  n.  4; 
94,5  99,  u;  445,8;  121,  21.  Fille: 
ép.  Robert  de  Wavrin. 

Pierre  de  Brise  y,  év.  de  Toul, 
tll92,  (458,  7);  229,  s;  (269,  le). 

Pierre  I"  de  Courtenay,  fils  de 
Louis  VI  le  Gros,  148,  2;  286,  a  et 
n.  4,  2.  Fils  :  Pierre  IL 

Pierre  II  de  Courtenay,  c'«  de 
Nevers,  fils  de  Pierre  l*"",  fiancé  à 
Yolande  de  Hainaut,  ép.  Agnôs  de 
Never.s  (285)  et  n.  3;  286  et  n.  i,  4. 
Fille  :  Mathilde. 

Pierre  de  Buseleria,  338, 10. 


400  Table    analytique    des    noms 


Pierre  de  Courtrai,  ii58  n,  5. 

Pierre  de  Duras,  219  n.  2;  238; 
288  n.  6.  Frères  :  Conon,  Gilles. 

PiE«RE  DU  Mesnil,  PetYus  de  Mais- 
nil,  clievalier,  258, 19  et  n.  5. 

Pierre,  341,  u. 

Pierrefonds,  Petrefontis  castrum 
(Oise,  124,  iietn.  4;  127,  *;  136 
n.  6.  Conon.  —  Agathe. 

Pierrepont,  Petrapons  \^ Aisne),  124 
n.  4.  Guillaume,  Hugues,  Hu- 
gues (fils  de  Huiles  et  de  Gila), 
Hugues  (fils  de  Hugues  et  de  Clé- 
mence) ;  Robert. 

Pierrepont,  Plrepont  (Sommei,  88, 1. 

Pietencials  aqua,  voir  Piéton. 

Piéton  (ruisseau  de),  Pietencials 
aqua,  riparia  du  Piéton,  102,  5  et 
n.  1. 

Pikini,  voir  Picquigny. 

PiSANS,  Pisani,  125,  20. 

Pise  (Italie).  45  n.  1.  Arch  :  Bau- 
douin II  de  Hainaut? 

Podiensis  episcopus,  voir  iLe)Puy. 

Poitiers,  Poitou.  Pictavia,  149,  21; 
197,  3.  Pictaviensis  cornes  Richar- 
dus,  83,  18.  Otton,  Richard  Cœur 
de  Lion. 

Poix,  Pois  (Somme),  88,  3;  181,  \%\ 
183.  i. 

PoL  DE  ViLLERS,  PoHiis  de  Villers, 
P.  de  Vileirs,  chevalier,  commilito 
de  Baudouin  V,  111.  ïj;  139,  17; 
155.  u;  214,  4;  217,  30;  328.8. 

Pologne,  45  n.  1. 

PoMPÉF,,  Pompeius  César,  38,  le  et 
n.  6,  7. 

J*onthieu,  Pontmcum,  Ponciacum, 
c'*,  J83,  20.  i>^  :  Guillaume  III, 
Jean  I«^ 

Ponliacviii,  Ponciacum,  Ponthieu. 

Pontisara,  Pontoiso. 

Ponloi.se,  Pontisara  1  Seine-et-Oi<e  , 
154,18,242,17. 


Porcien.  Porcesinm,  c'*,  58, 5  et  n.  7. 

Sibylle. 
Porta  Fori,  à  Mons.  105, 22. 
Porta  Martis,  Ircus,  à  Reims,  118,  5. 
Portugal,  Portigal,  royaume.   San- 

che  III,  Alphonse  I".  —  Mathilde. 
Pouille,  Apulia,  207,  c;  247.  2*.  260, 

u;  262.  4;  284,  15 ;  304,  i'...  Robert 

Guiscard,  Roger  II.  III. 
Prémont,  Perreusmont  (Nord*,  75, 5 

etn.  1;  173,  17;  225  n.  5. 
Préseau,  Peresel  (Nord),   pairie  de 

Valenciennes,    169  n.  6.  Olivier. 
Prouvy,    Provi   (Nord),    pairie    de 

Valenciennes,  169  n.  6.  Amand, 

(Alamannus,  Almannusj. 
Provins,  Pruvinum  castrum  (Seine- 
et-Marne),  132,  15. 
Prùm  (Prov.   rhén..   Trêves),   Pru- 

mensU  abbas,  (159,  2)  et  n.  4;  269, 

18. 

Puy  (Le)-en-Velay  (Haute-Loire), 
Podiensis  episcopus,  42,  2»  et  n.  1 
(Adhémar). 


Quaregnon,  Quarinum,   Quarignon 

(Hai'n.),  12,  17;  19,  25;  21,ii;23,4; 

25,  15. 
Quatre- Métiers    (Axel,    Bouchante , 

Hulst.  Assenede),  258  n.  3. 
Querenaing,  Karinen.  villa  Kerinen 

(Nord),  174.  «fi ;  180, 11. 
Quesnoy  (Le),  V.asnoit,  llaimnncas- 

noit  castrum  'Nord),  55,  28  ;  72, 23; 

79.  20;  80.  1;  171,  18-,  172.  •..,  2.s; 

173,15;  295.  uet  n.  3;296,  21. 27; 

298.  21;  2în).  1;  311,22.  —  Iknnus 

leprosorum  :  298,  t^.  —  .\bb.  :  Or- 

sinval,  chapelle  S. -Jean. — Gaulier. 
Quévy,  Krvi  (Hain.),  pairie  de  Mons, 

12,  18;  19.  2:;;  21.  11;  23   •;;  25.  1.;; 

36  n.  2;  53  n.  1;  173,  4;  321.  30; 


des  lieux  et  des  personnes.         401 


322,  1,  6  et  n.  3;  332,  12.  Guil- 
laume. 

Quiévelon,  Cfm'elons  (Nord),  314 
n.  4. 

Quiévrain,  Kavren,  Cavren  (Hain.), 
319,  15,  17  et  n.  4.  Guillaume, 
Hoelus. 


Raelendis,  Regelinde. 

Rainaldus  Agulius,  chevalier,  273, 2. 

Raismes,  Ramœ  (Nordj,  26  n.  7  ;  73, 

i;173,  u;185,  16. 
Ramœ,  Raismes. 
Rance,  Rancea  (Hain.).,  317.  25. 

Badiilphus,  Rodulfiis,  Raoul, 
Hodolphe. 

Raoul  de  Zâhringen,  élu  de 
Mayence,  év.  de  Liège  (4i(}7-ll91), 
fils  de  Conrad  et  de  Clémence,  64 
n.5;65;  108,16;  145  n.  2;  158,6; 
178,2,8;  189,  202, 10;  205;  206,4; 
239,  i;  257,  1;  288,  17  et  n.  1; 
289, 3. 

Raoul  de  Wied,  archev.  de  Trêves 
(1183),  (158,  s)  et  n.  3. 

Rodolphe,  protonotaire  de  la  Cour 
impériale,  év.  de  Verden  (1189- 
1205),  161,  24;  162,  1  et  n.  6. 

Raoul,  c'"  de  Ciermont,  chevalier, 
connétable  de  France,  f  1191,  ép. 
Alix  de  Breteuil,  88, 2  et  n.  8;  H7, 
8,  24;  120,8;  124,4;  129,16;  135, 
ie,2ietn.  2;153,5;  206,  27;  273,2. 
Frère  :  Simon. 

Raoul  I«'  de  Coucy,  f  1191,  fils 
d'Enguerrand  11,  cp.  Agnès  de 
Hainaut,  68,  i»  et  n.  4  ;  69, 9  et  n.  2, 
3;  88,  6;  117, 7  et  n.  2;  124, 2;  131, 
2i;132,  1,  18;  134,  is;  135,2;  141, 
i«;  144,3;  167,2;  273,  7  et  n.  14; 
329,  13.  Filles  :  Ada,  Isabelle  (Mé- 
lisende),  Yolande. 


Raoul,  ct«  de  Roucy,  f  1196,  fils  de 
Robert  Guiscard,  ép.  Isabelle  de 
Coucy,  69, 5  et  n.  2. 

Raoul  II  de  Nesles,  et»  de  Soissons, 
châtelain  de  Bruges,  ép.  Gertrude 
de  Montaigu,  56  n.  7  ;  57,  1  et  n.  7  ; 
124  n.  5;  127,  3;  142,  3  et  n.  4. 
Fils  :  Conon,  Jean,  Raoul  III. 

Raoul  III  de  Nesle,  c'e  de  Soissons, 
1 1237.  fils  de  Raoul  II  et  de  Ger- 
trude de  Montaigu,  56  n.  7;  57, 1. 

Raoul,  c^*  de  Sponheim,  152,  g. 
Fils  :  Albert,  Frédéric,  Godefroid, 
Henri,  Louis,  Simon. 

Rodolphe  de  Tubingen,  de  Tuinge, 
cie  palatin  de  Souabe,  (160,  4)  et 
n.  6;  (254,  9). 

Raoul  1er,  cte  de  Vermandois,  tll52, 
fils  de  Hugues  le  Grand:  ép.  : 
1»  Éléonore;  2»  Pétronille-Adé- 
laïde  de  Guyenne;  3°  Laurette  de 
Flandre,  67, 6  j  70,  lo  et  n.  1  ;  86, 2, 
15  et  n.  2;  90,  21;  149,  14.  Enf.  : 
Raoul  II,  Éléonore  (Aenora),  Elisa- 
beth (Isabelle). 

Raoul  II,  c'e  de  Vermandois,  fils  de 
Raoul  1er,  86  et  n.  2. 

Raoul  d'Anvaing,  274,  ii  et  n.  8. 

Raoul  de  Gournay,  258  n.  5. 

Raoul  de  Hazebrouck,  de  Hans&- 
bruech,  chevalier,  155,  s. 

Raoul  de  Kahler,  de  Cavelre,  147, 
2.  Frères  :  Anselme,  Frédéric, 
Henri. 

Raoul  de  Maini,  274,  12. 

Raoul  du  Thour,  de  Tur,  arrière- 
petit-fils  de  Baudouin  H,  142, 1  et 
n.  1;  166,20;  225,  2;  273. 8. 

Raoul  de  Tosny.  fils  de  Roger,  55, 
18;  56,  2.  Fils  :  Roger. 

Raoul  de  Vendecies,  274, 3. 

Rasse  ler  DE  Gavre,  chcvalier, 
1 1149,  ép.  Damison  de  Chiôvres, 
49,i2;59n.  6;72,  i3;73,  9.  Enf.: 
Rasse  II,  Berthe. 

26 


402  Table  analytique  des  noms 


Rasse  II  DE  (iAVRE,  chevalier,  fils  de 

Rasse  I",  72  is;  73, 9,  17  et  n.  5; 

104,  7;  111,  «0;  142,  7;  169,  27; 

176, 31  ;  213,  a. 
Ralisbonne,  Rcnesborch  cimtas,  Res- 

neburg  (Bavière),  235, 28;  285  n.  4. 

Arch.  :  158, 5  (Conrad  II). 

■«ymondy  Raymandus,  Be- 
■uundui». 

Raymond  IV,  c">  de  Toulouse,  dit 
de  S.   Gilles,    Remundus,   cornes 

5.  Egidii,  f  1105,  42,  29  et  n.  6. 
Raymond  VI,  c»«  de  Toulouse,  f  1222, 

ép.  Jeanne  d'Angleterre,  83  n.  4. 
Raymond  de  Bourgogne,  tîls  du  duc 

Hugues  II,  81  n.  4;  Add.  et  corr. 

Fille  :  Mathilde. 
Rebaix  (Hain.),  pairie  de  Mons,  36 

n.  2;  53  n.  1  ;  169  n.  5  (Gérard  de 

La  Hamaide). 
Reckingen,  Rokengœ  (G.  D.  de  Lux.), 

147, 5.  Mathieu. 
Reeden  (P.  B.),  57  n.  8. 
Regelinde,  Raelendis,  fille  de  Go- 

thelon  lef,  ép.  Albert  II  de  Namur 

{falso  sœur  d'Ida),  9,  «,  19  ;  10,  i. 

Régnier,  Rognier,  René,  Re- 
nard, RaincrtiH,  Reynerns, 
Ralnerufi,  RcnoriiA,  Rcnar- 
dnn. 

RÉGNIER,  c'e  de  Chaumonti?),  52  n.  2. 

Fille  :  Ermengarde. 
Régnier  le^,  ct«  de  Hainaut,  f  915, 

22  n.  1. 
Régnier  V,  c»»  de  Hainaut,  5  n.  3; 

32  n.  4. 
Régnier,  c^  de  Mons  (?),  32,  n. 
Régnier,  René,  de  Jauche,  ép.  Ida 

de  Mons,  53,  «  rt  n.  4;  54,  7;  151, 

6,  ^5\  180,  u;  337  n.   3.  Fils   : 
Gérard,  Renier  i'échanson  ^?j. 

Régnier,  Rainerus,  avoué  de  Mar- 


chiennes,  advocatus  Martinensis, 
213,  19. 

Renier  de  Mons,  échanson,  337,  i3 
et  n.  3.  Fille  :  Marguerite. 

Renard  de  Strépy,  Renardus,  che- 
valier, conseiller  et  œmmilito  de 
Baudouin  V,  140,  s;  214,  i;  217, 
29;  218,  s;  267,  s;  328,  s.  Frère  : 
Baudouin. 

Régnier  de  Trith,  chevalier,  con- 
seiller de  Baudouin  V,  pair  de 
Valenciennes,  112, 3;  140, 5;  142, 
12;  151,  7,155,  i3;165,  ii;170,  1; 
203,  3;  213,  10;  217,  27;  232,  1; 
267, 7;  328,  1. 

Régnier,  vaisselier,^s  d'Anselme, 
340,1. 

Reims,  iJ^mi  (Marne),  118,  s;  127, 13; 
280;  Rcmenses  homines  :  279, 10.  — 
Arch.,  dominus  :  23,  1;  118, 3,  n; 
325,  14.  —  Guillaume,  Henri. 

Reinhard  d'Arensberg,  év.  de  Wurz- 
bourg(117M184),  (158, 11). 

Rémi  S.',  194,  26. 

Rcnand,  Raynaldiis,  Ralnal- 
ûnti,  RcginaldnN. 

Renaud,  év.  de  Noyon  (1175-1188), 

(129,  *). 
Renaud  II,  c'e  de  Bar,  ép.  Agnès  de 

Champagne,  41  n.  7. 
Renaud  I«r,  c»e  de  Clermont  en  l^eau- 

vaisis  (XI®  siècle),  15  n.  1. 
Renaud  III,  c^e  de  la  Franche-Comté 

de  Bourgogne,  fils  d'Etienne,  c** 
.  de  Mâcon,  ép.  Agathe  d'Alsace,  93 

n.  5;160n.  5;  187  n.  2;  277  n.  2. 

Fille  :  Béatrice. 
Renaud  I«r,  c*«  de  Dammartin  et  de 

Boulogne,  f  1227,  ép,  Ida  de  Bou- 
logne* 90,  u  et  n.  4;  260,  e;  (276, 

8)  et  n.  1  ;  292, 19. 
Renaud    de   Nevers,    seigneur   de 

Décise,  fils  du  c*«  Guillaume  III, 

272,  26  et  n.  11. 


des  Lieux  et  des  personnes.  4o3 


Renaud  de  Donchery,  142,  t;  ltl6,  i9. 
Frères  :  Baudouin,  Gui  de  Séry. 

Renaud  de  Rozoy,  tils  de  Clarembaud 
{falso  de  Roger),  ép.  Julienne  de 
Rumigny,51,  ii  et  n.7;84eln.  i; 
118,  17;  li^3,  8,  ii;  141,  19  et  n.  7; 
144,  î;166,  i7;'i^25,  i;  329,  lo. 

Reninghe,  Rinenghœ  (FI.  occ.)- 
Lambekinus. 

Resignies,  Risiniœ,  dépendance  de 
Wasmes  (Hain.),  26,  le  et  n.  7. 

Hesneburg,  Ra  lis  bon  ne. 

Ressons-sur-Matz,  Rissum  (Oise),  87, 
8;  97,  ic;181,  16;  182, 28;  276  n.  5. 

Retensis  cornes,  c'*  de  Rethel. 

Rethel,  Retest  (Ardennes),  c"^  (Re-  ' 
tensis  cornes),  S4, 9  et  n.  7  ;  109, 7  ; 
127, 26.  Albert,  Baudouin  du  Bourg, 
Baudouin  de  Chémery,  Gonthier, 
Henri,  Hugues,  Manassès.  —  Béa- 
trice, Clémence. 

Reuland,  Ridant,  Ruoiant  (Prov. 
rhén.,  Aix-la-Chapelle).  Conon, 
Gautier,  Thierry. 

Rhin,  Renus,  fleuve,  18,  s;  lo5,  24; 
157,  13;  160,  10  ;  208,  7;  226,  25; 
227,  4;  229.  29J  233,  28;  307,  25. 
Cornes  palatinus  Reni  :  Conrad. 

Ribemont,  Ribemons  (Aisne),  58,  s 
et  n.  5,  6;  87,3;  131,27;  181,  u; 
276  n.  5. 

Richard  !«'  (Cœur  de  Lion),  cheva- 
lier, c^«  de  Poitiers,  duc  d'Aqui- 
taine, roi  t  1196,  fils  de  Henri  II 
d'Angleterre,  fiancé  à  Alix  de 
France,  ép.  Bérengère  de  Navarre, 
83,  16, 18  et  n.  4;  48  n.  1  ;  84,  u  et 
n.5;85,  2,8;110,  i5;149,  20;190, 
1,6;  197,  1,9;  200,  i.=5;  217, 19;  224, 
18;  247;  (256,  1);  (271,  1,  sj;  273 
n.l3;  (283,  26);  284;  (285,  12,  le); 
288, 4;  309;  310  n.  5. 

Richard  d'Orcq  (Hain.),  chevalier, 
commilito  de  Baudouin  V,  140, 1; 


175,  12;  274,  6;  328,  «.  Frères  : 
Ivon,  Jean,  Thierry. 

Richard  de  Wiltz,  de  Weis,  cheva- 
lier, fils  de  Gautier,  146, 3. 

RiCHiLDE,  Richildis,  Richeldis,  com- 
tesse de  Hainaut,  ép.  :  1»  Hermann 
de  Hainaut;  2»  Baudouin  VI  de 
Flandre,  2,3;  3,3,13;  4;  5,6;  7; 
8,4.10;  10,  17;  11;  12,8,12;  14,27; 
15n.  I;i6,  7;17,9;34,  i4etn.3; 
43,.'?;  45  n.  3;  46,  3,  15. 

RiCHiLDE  DE  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin II,  ép.  Araaury  IV  de  Mont- 
fort,  religieuse  à  Maubeuge,  46, 20. 

RiCHiLDE  DE  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin III,  ép.  :  lo  Thierry  d'Aves- 
nes;  2°  Evrard  II  Radou;  (48,  1) 
etn.  2;76n.  1. 

RiCHiLDE  DE  RuMiGNY,  fille  de  Nico- 
las II,  ép.  Gautier  de  Cons,  51,  s; 
52, 2. 

RiCHiLDE  DE  Tournai,  fille  d'Evrard 
III  Radou,  ép.  :  1"  Gilbert  d'Aude- 
narde;  2»  Gautier  de  Sottegem, 
56, 9  er  n.  6. 

Rieti,  Reatum  cm7a5(0mbrie),261,3i. 

Rieux,  Riwa  villa  (Nord),  312,  22. 

Rihoult,  Riholt,  château  (Pas-de- 
Calais),  225,  18  et  n.  4. 

Risiniœ,  Resignies. 

Riwa  villa,  Rieux. 

RiXA  DE  MoNs  (Ruesse),  fille  de 
Gossuin  III,  ép.  Etienne  de  Denain, 
54,1. 

Robert  II  le  Pieux,  roi  de  France, 
3, 17  et  n.  6;  183  n.  5.  Fille  :  Adèle. 

Robert  Guiscard,  duc  de  Pouille, 
42  n.  4.  Fils  :  Boémond. 

Robert,  év.  d'Arras  (1115-1131),  109 
n.  6. 

Robert  de  Chartres,  prévôt  d'Aire, 
Bruges,  S.-Amé  de  Douai,  S.-Oraer, 
élu  de  Cambrai,  f  1174,  115,  le,  si 
etn.  3;  116. 


404  Table  analytique  des  noms 


Robert  de  Boves,  C*  d'Amiens,  fils 
de  Thomas  de  Marie  et  de  Méli- 
sende  de  Crécy,  185,  s  et  n.  2. 
Robert  de  France,  c"  de  Dreux  et 
de  Braisne,  f  1188,  fils  de  Louis  VI, 
ép.  Agnès  de  Braisne,  69,  «  et  n.  1  ; 
148,  î;  153,  18  et  n.  1;  200,  net 
n.  7.  Fils  :  Philippe  (év.  do  Beau- 
vais),  Robert  II  (c»»  de  Dreux). 

Robert  II,  c^e  de  Dreux  et  de  Braisne, 
chevalier,  fils  de  Robert  I*^  ép.  : 
lo  Yolande  de  Coucy  ;  2»  Mathilde 
de  Bourgogne,  69,  i  et  n.  1;  81 
n.  4;153,  i9etn.  1;  200,  i7etn.7. 

Robert  le  FrisoiN,  chevalier,  c*«  de 
Flandre,  Robertus  senior,  f  1093,  ^ 
fils  de  Baudouin  V,  ép.  Gertrude  '* 
de  Saxe,  5,  u  et  n.  6;  6;  7;  8;  11, 
u,  16;  15;  34,  is,  19;  35,  2, 12  ;  40, 18, 
19  et  n.  3;  43,  5;  71  n.  2;82n.  1; 
124  n.  6.  Enf.  :  Robert  II,  Adèle, 
Gertrude. 

Robert  II,  c*«  de  Flandre,  Robertus 
junior,  t  HH,  fil»  de  Robert  le 
Frison,  43,  s  et  n.  4;  82  n.  2.  Fils  : 
Baudouin  VU. 

Robert,  c*«  de  Nassau,  f  H^»  232, 
17;  272,  i«. 

Robert  d'Aisonville  ,  conseiller  et 
commililo  de  Baudouin  IV,  80,  lo 
et  n.  7. 

Robert  Gourte-Heuse,  ct«  de  Nor- 
mandie, 1 1134,  fils  de  Guillaume 
le  Conquérant,  40,  u  et  n.  6;  41, 
9;  43,  îet  n.  3. 

Robert,  dit  Guiscard,  c»»  de  Roucy, 
69  n.  2  Fils  :  Raoul. 

Robert  de  Bealrain,  Belren,  cheva- 
lier, mile-s  servus,  commiiito  de 
Baudouin  V,  175,  6;  210,  7,  20  et 
n.  3;  211;  212;  213,  4,  9;  214; 
268,  g;  273,  î;  328, 10. 

Robert  de  Bkrtrange,  R.  de  Bre- 
lenyis,  de  Birtinga,  de  Bretingen, 
de  Bertinge,  chevalier,  146,  «  et 


n.  1,  3.  Frère  :  Hesselo  (Wezel). 
Robert  V  le  Roux,  de  Béthune, 
avoué  d'Arras,  f  1191,  fils  de 
Guillaume  I",  568  et  n.  5;  273,  5. 
Sœur  :  Mathilde. 

Robert  de  Carnières,  109,  i9, 

Robert  de  Condé  (Aisne),  chevalier. 
175,  u,  16  et  n.  6. 

Robert  de  Pierrepont,  fils  de  Hu- 
gues et  de  Clémence  de  Rethel, 
66,  i«;  141,  ïoetn.  8;  144,5;  166, 
îi;225, 1. 

Robert  DE  WallduRiN,  R,  de  Darne, 
215,.*o;  232,  is. 

Robert  de  Wavrin,  chevalier,  séné- 
chal de  Flandre,  ép.  Sibylle  de 
Flandre,  81,  u;  115,  u;  258,  20,  » 
etn.  5;294,  M.  Frère:  Hellin. 

Robert  (Rabod),  fils  d'Evrard  III 
Radou,  57  n.  2. 

Robert,  prévôt  de  S.  Pierre,  à  Na- 
mur,  145  n.  2. 

Robert,  le  bailli,  bajulus,  341,  le. 

Robert,  cuisinier,  fils  de  Thibaut, 
337, 5, 7. 

Rocha,  Rocq. 

Rocha,  Laroche. 

Rocheforl,  Rocefort  caslrum  (Na- 
mur),135,  8;237n.3;238,i;239, 
5,  8  ;  289, 4.  Gilles  de  Duras;  Gode- 
froid  de  Montaigu. 

Rocq,  Rocha,  Roca,  Rupeô,  à 
Recquignies  (Nord),  314  n.  4.  Ber- 
nard, Jean. 

Rodolphe,  voir  Raoul. 

Rœulx  (Le),  Ruez  villa  (Hain.),  pairie 
de  Mons,  48  n.  5;  49,  i;  53n.  1; 
134  n.  l;  172,  19;  194,  13;  337  n.  4. 
Eustache  I",  II,  III,  Nicolas.  — 
Ada,  Alix,  Béatrice  (fille  d' Eusta- 
che I""),  Béatrice  (tille  d'Eusta- 
che  II). 

Rœulx,  Rueth  (Nord,  Valenciennes), 
134, 6  et  n.  1;  142  n.  7.  Guillaume, 
Hugues. 


des  lieux  et  des  personnes .         4o5 


Roger  II,  duc  de  Fouille  (1127-1135) 
et  de  Calabre,  prince  de  Capoue, 
duc  de  Naples,  roi  de  Sicile  (1130), 
t  1154,  fils  de  Roger  I",  ép.  : 
1»  Albérie;  !2o  Sibylle  de  Bour- 
gogne ;  3®  Béatrice  de  Rethel,  65 
et  n.  %  3;  246  n.  2,  3,4.  Enf.  : 
Guillaume  I«',  Roger,  Constance. 

Roger  III,  duc  de  Fouille  (1136- 
1149],  fils  de  Roger  II,  roi  de  Sicile 
et  d'Albéric,  ép.  Elisabeth  de 
Champagne,  41  n.  8;  246  n.  4. 
Fils  :  Tancrède  (d'une  autre 
femme). 

Roger  de  Wavrin,  év.  de  Cambrai 
(1179-1191),  122,  46;. (129,.*);  158, 
s;  171  n.  3;  211,  20;' 256,  s,  u  et 
n.  4  ;  274, 9.  Frère  :  Hellin.  Sœur  : 
Ancilie. 

Roger  III,  év.  de  Chàlons-sur-Marne 
(1066-1093),  fils  de  Hermann  de 
Haina^  et  de  Richilde,  (3,  lo)  et 

n.  3;  (4,  u)- 
Roger,    év.    de   Laon   (1174-1201), 

t  1207,  fils  de  Clarerabaud  {falso 

Roger)  de  Rozoy  et  d'Elisabeth 

de  Namur,  64, 4o  :  118,  i7,  «  et  n.  7  ; 

122, 20;  (123);  128;  (129, 3. 6):  (141, 

i8)etn.  7;(144, 2);166,i6. 
Roger  de  Condé,  chevalier,  ép.  Alix 

de  Mons,  54,  i;  139,  is;  142,  20; 

213.  is;  220,20,27;  221. 
Roger,  châtelain  de  Courtrai,  266 

n.  4.  Fils  :  Roger  de  Warcoing. 
Roger  d'Harcourt,  R.  de  Harden- 

corî,  273,  7  et  n.  13. 
Roger  de  Rozoy,  falso  pour  Clarem- 

baudu 
Roger  de  Rozoy,  fils  de  Renaud, 

ép.  Alix  d'Avesnes,  51,^2;  64.  s  et 

n.l. 
Roger  de  Tosny,  R.  Toèniie.%  ép. 
Gertrude  de  Hainaut,  (48,  i)  et 
n.  1;(55,  i3);(71,  i9)etn.4. 


Roger  de  Tosny,  fils  de  Roger  et  de 

Gertrude  de  Hainaul,  48  n.  1;  55, 

16;  284, 19. 
Roger  de  Tosny,  fils  de  Raoul,  56, 3. 
Roger  d'Useldingen,  de  Husdengis, 

de  Unseldingen,  chevalier,  147,  5 

et  n.  5.  Fils  :  Menis. 
Roger  de  Warcoing,  fils  de  Roger, 

châtelain  de  Courtrai,  287,  a  ;  290, 

4;  295, 19, 
Rogeries,  Rogeriœ,  dépendance  de 

Goegnies-Chaussée  (Hain.),321, 30; 

322,  2. 
Roia,  Roye-sur  l'Avre. 
Roisin,    Roisin    (Hain.),    26    n.   7. 

Baudry. 
Rokengœ,  Reckingen. 
Rome,  Roma,  8,  le;  45,  is;  93,  «6  et 

n.4;  126, 3;  207  n.  2;  265, 7;  289, 

25.  -  Romana  curia  :  118,  le;  277, 

19;  283,  12;  289;  297,  7;  303,  21; 

304,  2, 23;  305, 8, 12;  308, 19;  309,  «. 

—  Romana  ecclesia  :  125,  lo.  — 
Romani  :  38,  i:;  125,  19;  247,  w. 

—  Romanum  imperium  :  37,  4, 
189,  18;  206,  17.  —  Papes  : 
Adrien  IV,  Alexandre  III,  Ana- 
cJét  II,  Céleslin  III,  Clément  III, 
Grégoire  VIII,  Lucius  III,  Fas- 
ral  III,  Urbain  II,  Urbain  III, 
Victor  IV,  Sylvestre.  —  Cardinaux: 
Henri  (év.  d'Albano),  Albert  de 
Rethel,  Gérard.  —  Empereurs  ro- 
mains :  Adrien,  Constantin,  Octave- 
Auguste,  Titus,  Vespasien.  —  E^m- 
pereurs  et  Rois  des  Romains 
(Saint  Empire),  voir  Allemagne.  — 
Romanorum  imperatores  :  1,  «; 
4,  19,  22;  12,  *\  13,  21  ;  21,  15,  17; 
43,  i9f63,  e;  226, 22;  331, 22. 

^omsey,    abb.    (Angl.).    Abbesse  : 

Marie. 
Romundus,  338, 9. 
Bosetum,  Rozoy. 


4o6  Table  analytique  des  noms 


Rolhem  (P.  B.),  57  n.  8. 
Rothenburg,  a.  d.  Tauber,  Rodin- 

burch  (Bavière).  Duc  :  Conrad. 
ROTROU  III,  c»«  du  Perche,  ép.  Ma- 

thilde  de  Champagne,  41  n.  8. 
Roucort,  Roucourt. 
Roucourt,  Roucort   (Nord),  72,  lo. 

Bernerus. 
Roucy,  Rod  (Aisne),  69  n.  2.  Hil- 

duin,  Raoul,  Robert  dit  Guiscard. 

—  Ada. 
Rouen,    Rolomagus,     Rolhomagus 

civitas  (Seine-Inf.),  il3,  ii;  153, 

î7  ;  285,  18. 
Rougemont,  Rogesmont  (Côtc-d'Or), 

m. 

Roulers  (FI.  occ),  285  n.  3. 

Roupy,  Ropis  (Aisne),  87,  *. 

Rousies  (Nord),  318  n.  2. 

Roye-sur-l'Avre,  Roia  (Somme),  87, 
8;  182,  «9;  193,  h;  276  n.  6. 

Rozoy-sur-Serre,  Roselum  (Aisne), 
51  n.  7.  Clarembaud,  Renaud, 
Roger.  —  Alix,  Elisabeth. 

Rueth,  Rœulx  (Nord,  Valencicnnes). 

Rtiez,  Le  Rœulx  (Hain.). 

Rulant,  Reuland. 

Rumes,  Ruma  (Hain.),  174  n.  4. 
Roger. 

Rumigny,  Ruminium  castrum  (Ar- 
dennes),  51,  i,  %\  52  n.  2.  Gode- 
froid  de  Florennes,  (Hugues  falso 
pour  Nicolas  II),  Hugues  (fils  de 
Nicolas  III),  Nicolas  I«%  II,  III,  IV. 
—  Alix,  Béatrice,  Clémence,  Ju- 
lienne, Richilde,  Yolande. 

Rupelmonde,  Ruplemunde  castrum 
(FI.  or.),  290,  u. 

Ruricgowe,  268  n.  2. 

Ruysbroeck  (Brab  ),  139  n.  1. 


S 


Saarbriicken.     Salebrugœ     (Prov. 
rhén.,  TrèVês).  215,  o.  C»  :  Simon. 


Sadducéens,  38  n.  7. 
Salem,  Jérusalem,  37. 
Salomon.  roi  des  Juifs,  37,  ts. 
S.-Amand,  abb.  (Nord),  50  n.  3. 

Prévôt  •  Etienne. 
S.-Amé,  à  Douai  (Nord),  chapitre. 
Prévôts  :  Godefroid,  Robert  (de 
Chartres). 
S.-André,  chapelle  à  S»«-Waudru,  à 

Mons,  320,  2s. 
S.-Aubain,  S.  Albanus,  chapitre  à 
Namur,  198,  u;  230  i9  et  n.  1; 
254, 18, 20  ;  300,  e,  «5.  —  Custodia, 
prepositura,  331, 7.  Gislebert. 
Saint-Aubert,  S.  Oberlus,  in7ifl(Nord), 
59  n.  2;  173,  i9;  336,  i,  s  et  n.  1. 
—  Avouerie  :  336,  i.  —  Gérard, 
Gilles,  Gilles  (fils  de  Gilles). 
S.-Aubert,  abb.  à  Cambrai  (Nord),  50 

n.  2;  316,  loetn  4. 
Sancitis  Audomarus,  S.-Omer. 
S.-Bertin,  abb.  à  S.-Omer  (Pas-de- 
Calais).  Avoué  :  Gerbodo 
S.-Bricc,  doyenné,  6  n.  3. 
Saint-Denis  (Ile  de  France),  Rurgiis 
S.  Dijonisii,  128,  23  et  n.  5,  6.  — 
Abb.,128, 24,  2o;130,îi;274n.  6. 
—  Abbé  :  Guillaume. 
S.-Denis  en  Broqueroye,  abb.  (Hain.), 

17etn  1,  2,  3;  263, -^;  314,  7. 
S.-Doiialien,  chapitre  à  iiniges  (FI. 

Occ).  298. 19. 
S.  Egidius,  S.-Gilles. 
S. -Etienne,    Vêtus  monaslerium   S. 

Slephani,  abb.  à  Paris, .194^  ic. 
S.  Feuillien  du  Rœulx,  S.  Foillanvs, 
S.  Phoitlamis,  abb.  (Hain.),  50,  2 
et  n.  l  ;  194,  is. 
S,-Gérard,  abk.,  voir  Brogne  (Na- 
mur).    , 
S.-Géréon,  abb.  à  Cologne,  222  n.  4. 
S.-Germain,  chapitre  à  Mons,  17  et 
n,  3;  23,  11  et  n.  6;  24  et  n.  8;  27 
16  et  n.  1;  28:  29  et  n.  3;  30  et 
n.  3,  4;  31;  105,  22,  230,  i6;320. 


des  lieux  et  des  personnes,         407 


—  Canonici  :  320,  8;  321,  b;  326  ; 
327,  u;  331, 3.  -  Camba  :  405, 20. 

—  Prévôts  :  Gislebert,  Nicolas. 
S.-Germain,  abb.  à    Spire.  Archi- 
diacre, prévôt  :  Jean. 

S.-Ghislain,S.  Gislenus,  abb.  (Hain.), 
6n.  1;  26  n.  7;  50  n.  4;  59  n.  6; 
60,  6.  Abbés  :  310,  e  (Hugues); 
Lambert. 

S.-Gilles,  S.  Egidins  (Gard),  42  n.  6; 
150, 10;  332,  i  C»e  :  Raymond  IV  de 
Toulouse. 

S.-Huberl,  abb.  (Lux.),  45,  îi,  23; 
46,7. 

S.-Jacques,  abb.  à  Liège.  Abbé  : 
Etienne. 

S.-Jean,  abb.  à  Valenciennes,  33 
n.  5;56n.  1;  96,  is  et  n.  5;  255, 
1;  335,8.  Abbé  :  Clarembaud. 

Sainl-Jusl-en-Chaussée,  Sancti  Justi 
cdslrum  (Oise),  137, 1. 

S.-Lambert,  cathédrale  à  Liège,  52 
n.  1;  238,  21;  288  n.  3,  4;  311,3. 

S.-Maximin,  abb.  près  de  Trêves, 
63,  4  et  n.  2.  Avouerie  :  63,  *. 

S.-Médard,  abb.  à  Soissons,  homines 
S.Hedardi,  123, 1;  169,3. 

Sanctus  Oberhis,  Saint-Aubert. 

Saint-Omer,  S.  Aiidomarus  (Pas-de- 
Calais),  130,  «;  164,  17;  225,  is, 
259, 26.  31  (burgenses  S.  A.);  264, 
2;  291, 2.  Châtelain:  Guillaume  IV. 
Prévôt  :  Robert  de  Chartres. 

S. -Pierre,  chapitre  à  Lille.  Prévôt  : 
Gérard. 

S.-Pierre,  abb.  à  Lob^jes,  67, 19. 

S.-Pierre  et  S.-Quenuu,  cliapitre  à 
Maubeuge  (Nord),  3^2, 9.  Prévôt  : 
Arnoul. 

S.-Pierre,  égli.se  à  Mons,  17  et  n.  2, 
3:23n.6'i320,  25. 

S.-Pierre,  chapitre  à  Namur,  230,  is. 
Custodia  :  331,  7,  Gislebert.  Cha- 
noine :  Gillebertiis.  Prévôt  :  Robert. 

Sanctus  Pilo,  Saiiit-Pyllion, 


Saint-Pol,  S.  Pauli  comitatus.  C^^  : 
Gautier  de  Châtillon,  Hugues  IV. 
—  Elisabeth,  Eustachie. 

Saint-Python,  S.  Pito  (Nord),  172, 1. 

Saint-Quentin,  S.  Quintinus  (Aisne), 
87,3;  91,  2-3;  148,  s;  181,  u;  276, 
9  et  n.  5.  Comtesse  de  Saint-Quen- 
tin (Éléonore),  285  n.  3. 

Sanctus  Hicherus,  Saint- Riquier. 

Saint-Riquier,  S.  Ricfierus  (Somme), 
villa,  183, 20  et  n.  5. 

S.-Sauve,  Sauve  majeure,  abb.  (dio- 
cèse de  Bordeaux),  17,  n.  1.  Abbé  : 
Gérald. 

Saint-Saulve,  Sanctus  Salvius  (Nord). 
Amand,  Thomas. 

S. -Servais,  chapelle  à  Binche,  80,  i. 

S.-Sen-ais,  abb.  à  Maestricht,  98  n.  4. 

S. -Servais,  chapelle  à  Mons,  79, 23. 

S. -Thomas,  sur  la  Kyll,  abb.  (Prov. 
rhén.,  Trêves),  147  n.  4. 

Saint -Trond,  S  Trudonis  villa 
(Limb.),  240;  241,  4;  292,  2. 

S.-Trond,  S.   Trudo,   abb..   238,  2; 

239,  10,  «5.  —  Avouerie  :  239  n.  4; 

240,  6.  —  Avoués  :  Les  c^*»  du 
Luihgau-Limbourg.  —  Sous- 
avoués  :  Conon  de  Duras,  Gérard 
de  Loipz,  Gilles  de  Duras. 

S.-Ursmer,  S.  Uj-sniarits,  chapitre  à 

Lobbes  (Hain.),  244,  2*. 
Saint-Valéry-sur-Somme,  S.   Wale- 

rius  (Somme).  Bernard. 
Saint-Venant,  S.  Venantius  (Pas-de- 
Calais),  81,  10,  15. 
S.-Vincent,  abb.  à  Laon,  47,  n.  1. 

Abbè  :  Gérald. 
S.-Willebrord,  abb.  à   Echternach 

(G.-D.  de  Lux.),  63, 5. 
St«-Aldegonde,    abb.    à   Maubeuge 

(Nord)'  317,17;  318,  15,25;  319,6. 
S^e^Gertrude,  abb.  à  Nivelles  (Brab.), 

143,  11  et  n.  4  Avoués  :  les  c^"  de 

Louvain. 
Sie-Marie, église  à  Binche  (Hain.), 67, 3. 


4o8  Table  analytique  des  noms 


S**-Marie,  église  à  Bruges  rFl.  occ), 
66  n.  7;  3àl,  so.  Prévôt:  Godefroid. 

S*«-Marie,  à  Liège,  voir  S.-Lambert. 

S^-Marie,  chapitre  à  Namur,  208,  w; 
209,  4;  231,  2;  331,  e.  Abbaiia  : 
331,6(Gislebert). 

St«^Marie,  abb.  à  Paris,  245,  6. 

St«-Marie,  église  à  Reims,  280,  ic. 

S^-Marie  in  via  lata,  église  à  Rome. 
Cardinal  :  Gérard. 

Si®-Sabine,  église  à  Rome,  278,  a. 
Cardinal  :  Guillaume  de  Reims. 

S'«-Waudru,  S.  Waldetnidis,  abb., 
chapitre  à  Mons,  2;  17;  18;  20  34; 
67, 10 ;  79, 25;  96, 8  et  n.  3;  106,  i; 
126,  26;  204,  2*;  211,  is;  230,  17; 
234,  30;  255,  i;  306,6;  320;  321; 
325,  îs:  326;  327;  330,  i8,  30;  332 
n.  7;  335,  7.  —  Abbé  :  21  n.  1; 
336  n.  4.  -  Avoué  :  24  n.  8;  336 
n.  4.  —  Abbesse  :  Oda  —  Chapi- 
tre :  25  n.  1;  26  n.  7.  —  Chanoi- 
nesses  :  30  n.  4:  820,  7  (dominœ). 
—  Brasserie  :  105, 19.  —  Custos  : 
Gislebert.  -  Prévôts  :  Eustache, 
Gislebert,  Nicolas  du  Rœulx. 

Saladin,  sultan,  200  n.  2. 

Salebrugœ,  Saarbrucken. 

Salerne,  Salerna  (Italie j,  261,  î.  Sa- 
lernenses  cives  :  304,  is. 

Sambre,  Sambra,  rivière,  affluent  de 
la  Meuse,  36,  n;  220, 12;  228, 3  et 

»     n.  l;234n.  1. 

S  ANCHE  VI,  roi  de  Navarre,  85,  i. 
Fille  :  Bérengère. 

Sanche  I",  roi  de  Portugal.  (164,  u) 
et  n.  1. 

Sapientia  de  Hyon,  panitaria,  338, 
is. 

Sapientia,  mère  de  Lambert  Mohier, 
340, 18. 

Sarragosse  (Espagne),  S.-Vincent. 

Sarrazins,  Sarraceni,  200,  u;  271, 
e;  272,  7. 


Savoie,  Sabadia,  c♦^   C»»*  :   Hum» 

bert  II,  III,  Thomas.  —  Adélaïde. 
Sawardus    de   Marly,    Seuvardus, 

œmmilito  de  Baudouin  V,  328,  i« 

et  n.  3. 
Saxe.  Saxonia,  duché,  94  n.  3;  160, 

s;  162. 4  ;  227, 10;  305,  «7.  Bernard, 

Henri   (tll39),    Henri    le    Lion 

(f  1195),  Henri  lo  Jeune  dit  duc 

des  Saxons.  —  Gertrude. 
Scarpe,  rivière,  affluent  de  l'Escaut, 

3,  n.  7;  295  n.  4. 
Scheldewindeke,  Winti  (FI.  or.),  54 

n.  9;  52,  i  et  n.  2.  Godefroid. 
Schwâbisch  Hall,  Halla  in  Stievia 

(Wurttembérg),  249,  17  et  n.  3; 

253  17;  254,6. 
Sebourg.  Sevorch  villa  (Nord),  67, 

16;  315,  iB,  17. 
Selestat,  Seligenstadt. 
Seligenstadt,  Selestat  (Hesse-Darm- 

stadt),  208, 6. 
Seltz,  Zesse,  abb.  (AlsaceVt52, 6  et 

n.  2.  'X 

Semeries,  Semeriœ  (Nord).  Foulques. 
Senlis,  Silvanectis  civitas  (Oise),  136, 

14;  148,  23;  152,  20  et  n.  6. 
Senne,  Sanfiia,  rivière,  affluent  de 

laDyle,  167.  26;  264  n.  4. 
Sennette,    rivière,    affluer»    de    la 

Senne,  264  n.  4. 
Senonum,  Sens. 
Sens,  Senonum,  Senonensis  "civitas, 

191,  8.  —  Archevêché  :  118,  7; 

195,  i.  —  Arch.  :'  Guillaume  de 

Champagne. 
Septimer  (le),  Mons  Setes  CSuisseï, 

258;  13  et  n.  %. 
Seplsaulx,  SessaLs,  castrum  (Marne), 

118,  t. 
Séry,  Chéri  (Ardennes),  54, 9  et  n.  8; 

142  n.  3;  167  n.  5.  Guy 
Sevorch,  Sebourg. 
SEM,/fils  de  Noë,  37,  17,21. 


des  lieux  et  des  personnes. 


409 


Sibylle  d'Anjou,  fille  de  Foulques  V, 

ép.  Thiern'  de  Flandre,  60,  n  :  82. 

8, 10  et  n.  7:86. 8-,  90,  i;  113  n.  1. 
Sibylle   de    Bourgogne,   fille    de 

Hugues  II,  2«»«  ép.  de  Roger,  roi 

deSicile,65n.  3:246n.  4 
Sibylle  de  Flandre,  fille  de  Pierre, 

ép.  Robert  de  Wavrin,  (81,  is)  et 

n.  6;  (115, 13). 
Sibylle  de  Hainaut,  Sijbilia,  fille  de 

Baudouin  V.  ép.  Guichard  IV  de 

Beaujeu.  310,  is;  330, 23. 
Sibylle  de  Porcien,  fille  de  Roger, 

ép.  :  1»  Godefroid  de  Namur  ;  2»  En- 

guerrand  I"  de  Boves-Coucy,  62 

n.  3;63n.  6;76n  1. 
Sicile,  Sicilia,  1,  i;  66,  s;  304,  i*.  19; 

305,  M.  Guillaume  I,  II,  Henri  VI, 

Roger,  Tancrède.  —  Constance. 
Sigefroid  de  Brandebourg,  arch.  de 

Brême(1179-1184),  (158,  4). 
Siger  de  Gand,  abbé  de  Cambron 

(1222-1134  environ),  (337  n.  4). 
Siger  d'Enghien,  Sohier,  Soheriis, 

fils  de  Hugues,  ép.  Ida  de  Mons, 

52n.  4;53,  setn.  3;91  19. 
Siger  d'Enghien  (1256),  141  n.  1. 
Siger  de  Guines,  Sijgerus,  châtelain 

de    Gand    et    de    Courtrai,    fils 

d'Arnoul  de  Guines,  ép.  la  fille  de 

Roger,  châtelain  de  Courtrai,  266, 

11, 17  et  n.  4. 
Silly    (Hain.).  pairie    de  Mons,   36 

n.2;53n.  l:73n.  4. 
Silvanectù,  Senlis. 
Silyestre,  pape  (314-335),  39,  4  et 

n.  3. 
Simon  I«'',  duc  de  Haute  Lotharingie 

(1125-1139),  fils  de  Thierr>^  II,  82, 

6  et  n.  5;   124  n.   6;  187  n.  2. 

Fille  :  Agathe,  ép.  Lambert  de 

Montaigu. 
Simon  II,  duc  de  Haute  Lotharingie, 

dux  de  Nanà  (1176-1205,  f  1207-, 

fils  de  Mathieu  I»',  (160,  2)  et  n.  4. 


Simon  de  Limbourg,  élu  de  Liège, 
1 1195,  fils  de  Henri  III,  285,  l'et 
n.  2;  287,  25;  288  et  n.  4;  289 
203,  1»;  294,  i,  27;  296,  29;  297 
299,  21  ;  300.  Il;  301:  302,  5,  28 
303.  19;  21  etn.  1;  304;  303;  308, 
20;  329, 38. 

Simon  IV,  cte  de  Montfort,  f  1218, 
ép.  Alix  de  Montmorency,  112 
n.8. 

Simon,  c"  de  Saarbrùcken,  cornes 
de  Salebrugù  (215, 9). 

Simon,  et»  de  Valois  (1074  1076),  fils 
de  Raoul  III.  87  n.  1.  Sœur  :  Adèle. 

Simon  d'Aulnoy  (Nord),  143,  2  et 
n.  1  ;  213, 12  et  n.  2. 

Simon  de  Clermont,  chevalier,  frère 
de  Raoul,  124,  4. 

Simon  d'Espinoy,  54  n.  4. 

Simon  de  Maubeuge,  commilito  de 
Baudouin  V,  328, 17. 

Simon  de  Sponheim,  Symon  de  Spa- 
nehem,  chevalier,  fils  de  Raoul, 
152, 8,  13  et  n.  5. 

Simon  le  Roux,  Rufus,  71  n.  4. 

Simon,  Symon,  Machabée,  38, 12. 

SiROÈs,  fils  de  Chosroos,  39  n.  4. 

Sivry,  Suvri  (Hain.),  317.  26. 

SoHiER,  Soherus,  voir  Siger. 

Soignies,  Sonegiœ  (Hain.),  19, 7;  230, 
20':  240,33;  263,  1;  324,3:  325,  i; 
326,  24;  331,  4.  Prévôt  :  Gossuin. 

Soissons,  Stiessiones  (Aisne),  55, 22; 
117,1,  19;  144, 10;  168, 22.  25;  286, 
12.  —  Suessionensis  comitatus  :  56 
n.  7;  57,  i;  127, 4.  —  S.  commu- 
nia :  122,  26.  —  Conon.  Raoul, 
Yves.  —  Yolande. 

Solenna,  Solesmes. 

Solesmes,  Solenna  (Nord),  172, 1. 

Soleuvre.  Zolwer,  Zolvera  (G.  D.  de 
Lux.).  Wezel  (Hesselo). 

Solre-le-Château,  Sofra  (Nord),  173,2o. 

Somme,  Summa,    fleuve,   181,    3; 

182,  24. 


410  Table  analytique  des  noms 


Sonegiœ,  Soignies. 

Sophie  de  Rheineck,  fille  d'Otlon, 

ép.  Thierry  VI  de  Hollande,  158 

n.  11. 
Sorbais  (Aisne),  274  n.  6. 
Solhengieriy  Sottegem. 
Sotteghem,    Sothengien    (FI.    or.). 

Gautier,  Gérard. 
Souabe,   Suevia,    Souabes,   Suevi, 

duché,  160,  s;  247,  2;  249, 17;  257, 

t.  Frédéric  1"  (f  1105),  Frédéric  II 

(t  1147),  Frédéric  III  Barberousse 

(1147-1152),  FrédéricV(1167-1191), 

Philippe  (1196-1208).  —  Judith. 
Spanehem,  Sponheim. 
Spire,  Spira  (Palat.  bavar.),  92,  w; 

152,  6;  187  n.  3;  237, 12;  277  n.  5; 

284  n.  4.  Év.  :  158,  9  (Ulrich); 

215, 6  (Otton).  Abb.  :  S.-Gerraain. 
Spolète  (Italie).  Ducs  :  Philippe  de 

Hohenstauffen,  Welf  VI. 
Sponheim,    Spanehem,   c'^  (Prov. 

rhén.,  Coblence),  152,  7  et  n.  3. 

Albert,  Frédéric,  Godcfroid,  Henri, 

Louis,  Raoul,  Simon. 
Springiersbach,  abb.  (Prov.  rhén., 

Trêves),  152  n.  5 
Stahleck,    château    (Prov.    rhén., 

Coblence),  306  n.  2. 
Stavelot  (Liège),  StabiUacensis  eccle- 

sia  :  77, 15  et  n.  n.  4. 
Steenkerque,    Stankirca    (Hain.). 

Gautier. 
Stekene,  Stinke  (FI.  or.).  Guillaume. 
Steppo    d'Arlo.xcourt ,   chevalier, 

147, 7.  Frère  :  Henri. 
Stinke,  Stekene. 
Strépy,  Strepi   (Hain.).   Baudouin, 

Renard. 
Styrie,  Stire,  Marquis,  160,2  (Olto- 

car  IV). 
Suanehilde,   ép.   Thierry,   c^»   de 

Flandre,  (70,  s)  et  n.  2.  Fille  : 

Laurette. 
Stiessiones,  Soissons. 


Sulzbach  (Bavière).  Gertrude,  Liut- 
garde. 

Suvri,  Sivry. 

Strasbourg,  Strazeborg,  Argentina 
civitas,  307, 25  et  n.  6  ;  309  n.  2.  — 
Év.  :  (158,  9)  et  n.  14  (Henri);  f269, 
16)  et  n.  4  (Conrad  II) .  —  Prévôt  : 
214,  25;  268,9. 

Syrie,  Syria,  37,  2;  40, 10. 


Tancrède,  roi  de  Sicile,  7  1194,  fils 

de  Roger,  duc  de  Pouille,  246, 8  et 

n.  4;  261,  304  et  n.  3,  5. 
Tancrède  de  Hauteville,  65  n.  3. 
Tancréde,  t  1112,  cousin  de  Boé- 

mond,  42, 28  et  n.  5. 
Tatin,   Tatinus,  EstaHn,    Tatikos, 

sénéchal  de  l'empereur  Alexis,  44 

et  n.  5. 
Teck,    burg   (Wûrttemberg).   Ducs, 

64  n.  6. 
Teignies    ou   Thiegnies,    Tiegnies, 

Tingies,  dépendance  de  Clerraont- 

lez-Walcourt  (Namur),  314,  12  et 

n.  3. 
Théodore   Branas,  ép.   Agnès  de 

France,  89  n.  8. 
Théoduin,  év.  de  Liège  (1048-1075), 

11,13,  16  et  n.  2, 4;  12, 3. 
Teulonie,     Teutonia,      Theulonia, 

Theutonicorum  imperiwn,  Theu- 

tonicn  terra,  59,  s;  92,  le,  24;  187, 

17;  203,  18;  207,  u;  258, 12;  261; 

262,4;  264,  9;  277,  9;  279,  3,  u; 

281,  30;  30.%  20;  307,  24.  —  Theu- 

tonie  principes  :  261,  17.  —  Theu- 

tonici  :  125,  19;  200,  c 
Thibaut  IV  le  Grand,  ci«  de  Blois, 

II  ci«  de  Champagne,  f  ^^52,  fils 

d'Etienne  et  d'Adèle,  40,  26  et  n.  9; 

41,13  etn.  10;  80  n.  4;  118  n.  5; 

127  n.  4;  132  n.  6;  203  n.  1  ;  224 

n.  2.  Enf.  :  Etienne  (c*»  de  San- 


des  lieux  et  des  personnes.         411 


cerre),  Guillaume  (arch.),  Hen- 
ri I"  (c"  de  Champagne),  Thi- 
baut V  de  Blois;  Adèle  (Ada), 
Agnès,  Marie,  Mathilde. 

Thibaut  V  le  Bon,  c^»  de  Blois  et  de 
Chartres,  fils  de  Thibaut  IV,  ép. 
Alix  de  France,  41,  î  et  n.  2;  83 
n.  3;  89,  *,  is;  118,  lo;  127,  is; 
132,8.  w;  U8,  52;  153,  s;  191,9; 
203,  8  ;  206,  26  et  n.  1  ;  242,  is,  se  ; 
243,  «;  272,26;  329,26. 

Thibaut  III,  c^»  de  Champagne 
(1197-1200),  fils  de  Henri  1er,  126, 
letn.  5;255n.  1. 

Thibaut,  père  de  Robert,  cuisinier, 
337, 5. 

Thienœ,  Thisnes  (Liège),  228  n.  2. 

Thierry  II,  duc  de  Haute-Lotha- 
ringie (1070-1115),  82  n.  5;  187 
n.  2. 

Thierry  II  de  Montfaucon,  arch.  de 
Besançon  (1180-1191),  (158,  i). 

Thierry  IV,  cie  de  Clèves  (1172-1194), 
(253,  2). 

Thierry  d'Alsace,  c»»  de  Flandre, 
1 1168,  fils  de  Thierry  II,  duc  de 
H.  Loth,  ép.  :  1»  Suanehilde  ; 
2«  Sibylle  d'Anjou,  56  n.  7;  60,  le; 
70,8;  71  n.  2;  72,  6;73n.  5;  82, 
4, 10  et  n.  3,  5;  86,  ?  et  n.  2;  90.  i; 
91,  4;  124  n.  6;  187  n.  2;  238 
n.  4/Enf.  :  Mathieu,  Philippe, 
Pierfe,   Laurette. 

Thierry,  c'«  de  Hochstaden,  (207,  5) 
etD'.  îî  (270, 7)  et  n.  1;  (280,  is)  ; 
(282, 4, 4i).  Frère  :  Lothaire. 

Thierry  V,  c^e  de  Hollande,  f  1091, 
7n.  3. 

Thierry  VI,  c»*  de  Hollande,  f  ^1^57, 
158  n.  11;  299  n.  6.  Fils  :  Bau- 
douin, év.  d'Utrecht. 

Thierry  VII,  c»»  de  Hollande  (1190- 
1203),  249  n.  4;  (265,  26);  (266, 7) 
etn.  1;  (270, 17);  (290,  u);  293,  7; 
(296. 20  et  n.  2);  297,28. 


Thierry  d'Alost,  chevalier,  f  1165, 

fils  d'Iwan  de  Gand,  ép.  Laurette 

de  Hainaut,  70,  o;71;  112,  12. 
Thierry  d'Anvaing,  ép.  la  fille  de 

Hugues  d'Espinoy,  64,  12  et  n.  5; 

76n.  1. 
Thierry  d'Avesnes,  f  vers  1106,  fils 

de  Wèry  le  Barbu,  ép.   Ada  de 

Roucy,  36n.6;48n.  4;76n.  1. 
Thierry   d'Avesnes,    fils   de    Gau- 
tier I»',  ép.  Richilde  de  Hainaut, 

76  n.  1. 
Thierry  de  Beveren,  châtelain  de 

Dixmude,  ép.  Ada  de  Coucy,  69, 7; 

289,  27;  290;  295,  is,  20;  296,  i7, 19. 
Thierry  de  Bierbeek  (1190),  80  n.  8. 
Thierry  de  Faing,  vassal  du  c»»  de 

Namur,  209, 7. 
Thierry  de  Ligne,  conseiller  etcom- 

miliio  de  Baudouin  IV,  80,  8  et 

n.  5. 
Thierry  d'Orcq,  274,  6     Frères  : 

Ivon,  Jean,  Richard. 
Thierry    de    Reuland,    chevalier, 

147, 5. 
Thierry    de    Walcourt,   t   avant 

1152,  fils  de  Wéry  II,  ép.  Mathilde 

de  Laroche,  77,  16  et  n.  5;  146 

n.  2.  Fils  :  Wéry  III. 
Thierry  de  Wallers,  213, 19. 
Thierry  de  Wassenberg,   fils   de 

Gérard  II,  157  n.  5.  Fils  :  Gérard  III 

de  Wassenberg-Gueldrc. 
Thierry   {falso  ci»  palatin  de  Ba- 

vière).^irôre  du  duc  Otton,  159,* 4 

et  n.  6. 
Thiers  (Puy-de-Dôme).  Etienne. 
fhkt  caslellum,  Thy-le-Chôteau. 
Thisnes,     Thienœ,    villa,     Thienes 

(Liège),  228, 7  etn.  2;  234, 6;  279, 

i;295n.  5. 
Thionville,  Thiunvilla  (Alsace-Lorr.), 

63.4. 
Tholey,  Tolea  (Prov.  rhén.,  Trêves), 

151^4  etn.  6. 


412  Table  analytique  des  noms 


Thomas  Becket,  arch.  de  Canter- 
bury  (1162-H70),  85.  20  etn.  3. 

Thomas  de  Savoie,  c^  de  Flandre, 
t  i259,  fils  du  c»e  Thomas  de  Sa- 
voie,   ép.    Jeanne    de    Constan-,, 
tinople.  339  n.  4. 

Thomas  de  Crascol,  339,  io,  i3. 

Thomas  de  Marle,  f  vers  1130,  fils 
d'Enguerrand  I"  de  Coucy,  ép.  : 
1°  Ida  de  Hainaut  ;  2»  Mélisende  de 
Crécy,  46,  19;  55, 1;  08  n.  4;  188 
n.  2.  Enf.  :  Enguerrand  II,  Robert 
de  Boves,  Ida. 

Thomas  de  Saint-Saixve,  vassal  du 
châtelain  de  Famars,  179  n.  2. 

Thour  (Le),  Tur  rArdennes\  34,  s  eL 
n.  7;  167  n.  5.  Raoul. 

Thourotte,  Torota  castrum  (Oise), 
87,  5;  137,  «;  154,  4;  181,  is; 
183,  3. 

Thourout  (FI.  occ),  285  n.  3. 

Thuin,  Ttidinium  castrum  (Hain.), 
177, 26;  178,  7;  303.  16.  Godefroid. 

Thulin,  Tulin  (Hain.).  Gossuin. 

Thumaide,  TMmairfœ (Hain.)  Ivon. 

Thuringe,  Duringia  (AU.).  Land- 
graves :  Louis  II.  Louis  111 

Thy-le-Châtoau,  Thiet  castellum  (Na- 
mur),  221,  i9  et  n  4;  230  n.  1. 
Guillaume  f l'oncle^  de  Hainaut,  328 
n.  1.  r, 

Tibériade  (Syrie).  200  n.  2. 

Tiegnies,  Tingies,  Teignies. 

Tielerweerd  (P.-B.),  57  n.  8. 

Tiloil,  bois,  près  de  Maubeuge,  318, 
13  et  n.  1. 

Tincourl-Boucly,  Boclis  (Somme), 
87,  4.     - 

Tirlemont  ^Brab.),  295  n.  3. 

Titus,  Tytus,  empereur  romain,  38, 

Si. 

Tœnium,  Tosny. 

Toiea,  Tholey. 

Tongres,  Tungrœ  (Limb.),  303*,  is. 

Tongres,  Tungra  (Hain.),  313,  10. 


Tonnerre.  Turnurra,  C'  (Yonne^ 
2a^n.  3;286,  letn.  1. 

Tornacnm,  Tournay. 
Toscane.  Marquis  :  Wclf  VI. 
Toscans,  Tusci,  125, 19. 
Tosny.  Toenium  (Eure),  48,  i  et  n.  1; 
55,*u;  56  n.  1;  71,  19;  284,  n.  6. 
Baudouin,  Geoffroy,  Raoul,  Roger, 
Roger  (fils  de  Roger),  Roger  (fils 
de  Raoul). 

Toul.  Tulliim  civitas  (Meurthe-et- 
Moselle),  196,  «.  —  Tullensis  épis- 
copiis  :  158,  7  (Pierre  de  Brisey). 

Toulouse  (Haute-Garonne).  C^««  : 
Raymond  IV,  Raymond  VI. 

Tour  (La),  Tur  ris,  seigneurie  du 
Cambrésis,  139  n.  7. 

Tournay,  Tornacum  (Hain.),  195 
n.  5;'  204, 3;  253  n.  5.  —  Châte- 
lains :  4Ô,  2  et  n.  2;  55, 13;  56,  s; 
Arnoul  de  Mortagne,  Evrard  Ra- 
dou  I«r,  II,  III,  Baudouin.  — 
Avoués  :  Fastré  I",  II,  Gautier  I"-. 

Trajectum.,  Utrccht. 

Trajectum  supra  Mosam,  Maestricht. 

Trazcgnies,  Trcwnaœ  (Hain.),  53  n.  1  ; 
73  n.  4;  101,  is.  Gilles,  Otton. 

Trecœ,  Troyes. 

Trêves,  Treverœ  (Prov.  rhén),  63,  s; 
151.14;  152;  163,  1:  207, 21;  237, 
23.  —  Abb.  :  S.-Maximin.  —  .\rch.  : 
Arnoul,  Folmar  (élu),  Jean,  Raoul 
(158, 3). 

Trie-Château,  Tria  (Oise),  193,  c; 
206.  23. 

Tripoli  (Syrie),  42  n.  6. 

Trith-Saint-Léger,  Thrit  (Norfii,  pai- 
rie de  Valenciennes,  106,  jt;  169 
n.  6.  Régnier. 

Tronc-Bérenger,  Truncus  Berengeri, 
abb.  d'Arrouaise,  251,  e. 

Tronchiennes,  abb.  (Fî.  or.),  56  n.  7; 
273  n.  12. 

Troncois,  Le  Tronquoy  TNord),  79, 
18  et  n.  2. 


des  lieux  et  des  personnes,  4t3 


Troyes,  Trecœ  (Aube),  126,  is;  191, 
ï5.  —  Trecensis  cornes  ;  Henri.  — 
Trecense  pondiis  :  275,  b. 

Tubingen,  Tuinge  (Wùrttemberg). 
O^  palatin  :  160,  *  (Rodolphe). 

Tubize,  Tubisa  firmitas  (Brab.),  141, 
«;  166,  lo;  167,  ae;  168  n.  1;174, 
2.  185,1;  264, 21  et  n.  4. 

Tudinium  castrum,  Thuin. 

Tuin,  Thuin?.  Godefroid. 

Tuinge,  Tubingen. 

Tuizihgowe,  pagus  de  Deutz,  268 
n.  2. 

Tullum,  Toui. 

Tumaidœ,  Thumaide. 

Tungra  (in  Brabantia),  Tongre, 
(Hain.). 

Tungrœ,  Tongres  (Lirab.). 

Turcs,  Turd,  Turchi,  44,  ss  ;  45,  s. 

Turnurra,  Tonnerre. 

Turris  (de  Turri,  de  Turs),  La  Tour 
(Cambrésis),  139  n.  7.  Adam, 
Élienne,  Gossuin,  Helluin,  Raoul. 

Tusci,  Toscans. 

Tyr,  Tyrus  (Syrie),  200,  la;  255  n.  2; 
273,  i«.  Seigneur  :  Conrad,  mar- 
quis de  Montferrat. 


U 


Uccle  (Brab.),  139  n.  1. 

Ullenburg,  dans  l'Ortenau  (Baden). 

Hugo  de  Zahringen. 
Ulrich  de  Rechberg,  év.  de  Spire 

(1178-1187),  (158, 9). 
Unghesiœ,  Éghezée. 
Upigny  (Namur),  Add.  et  Corr. 
Urbaln  II  (1088-1099),  pape  (Eudes, 

Odo,  prieur  de  Cluny,  év.  d'Ostie, 

41,  19  et  n.  11;  42. 
Urbain  III,   pape  (11851187),  200 

n.3. 
UrsinavaUis,  Orsinval. 
Useldingen,  Husdengœ    (G.-D.    de 

Lux.),  147  n.  5.  Roger,  Menis. 


Ulrecht,  Trajectum  (r.-B.^,  231  n.  4. 
Év.  :  158,  7  (Baudouin). 


Vaassen  (P.-B.),  57  n.  8. 

Valenciennes,  Valencenœ  (Nord),  15, 
net  n.  5;  26,  i;  35  n.  2:  52;  55, 
25;  70,4;  72,26;  78,  i6;  79;  93,2, 
15;  96,5;  102,  19,22;  104,  is;  105; 
107,  26;  127,29;  169,  15,2*;  173,8; 
174,  27;  175,11;  179,  13;  180,2,12; 
185,  18;  192,  22:  199,  30;  203,  24; 
204,2;  255,1;  295  n.3;  311  n.  2; 
313,  «;  337,  1;  340,  21;  341.  - 
Valenœnensis  cornes  :  3,  n.  —  V. 
comitatiis  :  3,  s;  4,  n,  —  V.  castel- 
lanus  :  14,  12  :  Godt' froid  de  Bou- 
chain.  —  V.  castellaria,  châlel- 
lenie:58,4,9;3l2n.  4;335n.  2; 
336  n.  5.  —  V.  dominatio  :  334, 33; 
335,  ietn.l;336;  340,  w;  341,  23. 
—  V.  homines  ;  79,  s.  —  V.  hostia- 
rius  :  341,  e.  —  V.  denarii  :  193, 
26.  —  V.  pares  :  169,  29  et  n.  6.  — 
V.  pincerna  .-  Gillemerus.  —  V. 
scutellarius  :  341,  27.  —  V.  lex  : 
78.  —  V.  ecclesia,  S.-Jean  :  53, 26; 
96,  15;  263,  2.  —  V.  stapulum  : 
180,  i  et  n.  1.  —  La  Salle  le  Comte, 
à  V.  :  313  n.  1.  —  Arnoul,  Bau- 
douin,  Ivan. 

Valois,  Valesium,  pagus  Vadensis, 
87,  2  et  n.  1  ;  88,  11;  91, 2;  136,18; 
137.  «6;  148,  7;  149;  276  n.  5. 
Simon.  —  Adèle,  Éléonore  (Aeno- 
ra),  Elisabeth. 

Vespasien,  Vaspasianus,  empereur 
romain,  38,  23. 

Vailly,  Velli  (Aisne),  Communia  de 
V.,  123,  1. 

Vellereille  le-Brayeux  (Hain.),  316 
n.  5.  Abb.  de  Bonne-Espérance. 

Vendegies,  Vendogiœ  (Nord),  274 
n.  1.  Raoul. 


4i4  Table  analytique  des  noms 


Vendeuil,  Venduel  (Aisne),  123,  ît. 

Vendogiœ,  Vendegies. 

Vendôme,  Vendosma.  G^  :  273,  i 
(Jean  I")- 

Vendosma,  Vendôme. 

Venise,  Vejietia,  125  n.  4;  126,  i. 
Église  S.-Marc. 

VÉNITIENS,  Venetiaci,  125,  20. 

Verden,  Verdunum  (Hanovre).  Év.  : 
Rodolphe. 

Verdun,  Virdunum  (Meuse).  Év.  : 
158,  7  (Henri  de  Bliescastel). 

Verli,  Viesly?.  Achard. 

Vermandois,  Viromandia,  57  n.  1; 
58n.  6;59n.  2;()0n.  3;86,2,i7;' 
87,  î  et  n.  1;  91,  3;  115,  is;  133, 
iî;  135  n.  3  ;  148, 3,  7;  149  et  n.  2, 
4;  154,  6,  «;  164,  5;  193,  h;  251 
n.  3;  275,  a;  276,  s.  —  Viromandiœ 
honos  :  88,  io;  116,  13.  —  V.  comi- 
tatus  :  120,  i«.  —  Viromandenses 
milites  :  97,  a  ;  165,  is.  —  C'«  ; 
Héribert  IV,  Philippe,  Raoul  I«^, 
II,  Simon.  —  Adèle,  Éléonore, 
Elisabeth. 

Vertun,  Virton. 

Vervins,  Vervinum,  Vervin  (Aisne), 
68,  19;  88,5. 

Vêtus  villa,  castellum,  Viesville. 

Vianden,  Vienna,  c"  (G.  D.  de  Lux.), 
293  n.  1.  G^e  :  Frédéric. 

Vicogne,  abb.  (Nord).  Viconiensis 
abbas  (Arnoul),  227,  i.  —  Viœnia 
(forêt)  :  73,  s  et  n.  2. 

Victor  IV,  pape  (cardinal  Octavien), 
1 1164,  125,  î3  et  n.  4. 

Vieilliz,  Vieslis. 

Vienna,  Vianden. 

Vienne-le-Ghâteau,  Vienna  (Marne). 
Geoffroy,  Ludemar. 

Vienne-sur-le-Rhône  (Vienna  super 
Rodanum).  O*  :  Gérard. 

Viesly,  Vieilliz,  Verli,  Veteres  lites 
(Nord),  171,  18;  210  n.  2.  Achard. 


Viesville,    Vêtus    villa,    castellum 

(Hain.),  222,  is;  240,  3î;  241, 7,  «. 
Vieux-Mesnil  (Nord),  274  n.  4. 
Vigneux  (?),  Vinoiz  (Aisne),  144,  e  el 

n.  2. 
Vileir  castellum,  Villers-au-Tertre. 
Vileir  Varenos,  Villers-le-Sec. 
Villa,  Ville-en-Hesbaye. 
Ville-en-Hesbaye,  Villa  (Liège),  302 

n.  1.  Hellin. 
Ville-sur-Haine,  Villa  supra  Hainam, 

13,  5;  25, 16  et  n.  4;  26  n.  7;  27,  i; 

320, 10. 
Villers,  abb.  (Brab.),  238  n.  5. 
Villers-au-Tertre,    Vileir    castellum 

(Nord),  166  n.  1;  173,  12;  176,  m. 
Villers-Gotterets,     Vilercoderest 

(Aisne),  88, 12. 
Villers-le-Sec,  Vileir  Varenos  (Aisne), 

88,  letn.l. 
Villers-Pol,  Vileir  (Nord).  Fol. 
Vilvorde  (Brab.),  139  n.  1. 
Vincent    (S.),    Magdelgarius,    ép. 

Waudru,  18,  u,  is;  19,  s. 
Vinoiz,  villa,  voir  Vigneux  (î),  144 

n.2. 
Viromandia,  Vermandois. 
Virton,  Vertun  villa  (Lux.),  201,  le. 
Visé,  Viseis  (Liège),  231, 10. 
Viviers  (Aisne),  88,  12. 
Vohburg  (Bavière).  Adèle. 
Voldensis  abbas,  voir  Fulda. 

WadeJincourt,  Wandelaincort  (Hain.), 
323, 18. 

Waes,  Waisa,  terra  Wasiœ{F\.  or.), 
71,  9  et  n.  2;  164,25;  259,7;  263, 
19;  290, 8. 10;  296, 17, 21  et  n.  2. 

Walbert  (S.),  dux  Lotharingie,  18, 

3,11. 

Walcourt,  Walcort,  Walecurt,  Walle- 
corf  (Namur).  Thierry,  Wcry,  II,  III. 


des  lieux  et  des  personnes,  4i5 


Waldetrudis  (S.),  voir  Waudru. 

Waldripont,  Wattripont. 

Waleran  I",  c'e  de  Limbourg, 
t  après  1070,  Al  n.  2.  Fils  : 
Henri  I»'. 

Waleran  II  Payen,  c»«  de  Limbourg, 
duc  de  Basse-Lotharingie,  tl'i39, 
fils  de  Henri  I",  ép.  Judith  de 
Gueldre,  43,  21  et  n.  8;  44  n.  1; 
47  n.  2;  281  n.  1. 

Waleran  III,  Walerannus,  cheva- 
lier, c'e  de  Limbourg,  1 1226,  fils 
deHenrill,  207,  i;  283,1  ;  293,  is; 
294,1,27;  296,  le,  30. 

Waleran  III  de  Breteuil,  f  1162- 
1163,  135  n.  3.  Fille  :  Alix. 

Walganus  d'Amfroipret,  214,  e. 

Walincourt,  Walencort,  castrum, 
Wallaincort  (Nord),  pairie  de 
Mons,  36n.  2;  53  n.  1;  74  n.  2; 
75,  5;  173,  16;  225,  u  et  n.  5. 
Adam,  Baudouin,  Mathieu. 

Walldûrn,  Dorne  (G.  D.  de  Bade). 
Robert. 

Walecurt,  Wallecort,  Walcourt. 

Wallers,  Walleirs  (Nord).  Thierry. 

Walo,  fils  de  Manassès,  emptor 
escarum,  340, 2s. 

Wangioriim  civitas,  Worms. 

Wannake  (Le),  Hoesnaken,  Was- 
nacha,  141  n.  1. 

Warcoing,  Warcoin  firmitas  (Hain.), 
15  n.  5;  287, 19  et  n.  3.  Roger. 

Warda  S.  Remigii,  Lewarde  (Nord), 
166  n.  1. 

Waremme,  Waremia  (Liège),  303, 18 
et  n.  5. 

Wargnies,  Warini  (Nord).  Gautier. 

Warnsveld  (P.-B..  Gueldre),  57 
n.  8. 

Wasnacha,  voir  Hoesnaken. 

Wasmes  (Hain.),  26  n.  7. 

Wassenberg  (Prov.  rhén.,  Aix-la- 
Chapelle),  16  n.  1  ;  47, 6  et  n.  2,  3; 
171  n,  1.  Gérard  (XI^  siècle),  Gé- 


rard III,  Gérard  IV  le  Long, 
Thierry.  —  Judith,  Yolande. 

Wattripont,  Waldripont  (Hain.).  Gé- 
rard, Iwan. 

Waucher,  Walcerus,  écolâtre,  chan- 
celier, élu  de  Cambrai,  256  ;  258,  %  ; 
260,  28,  31;  (261,  12,  26);  264,  15; 
267;  268, 5. 

Waucher  de  Crascol,  Walcherus 
de  Craco,  Wathiers,  338,  e  et  n.  3. 

Waucher,  Walchervs,  aïeul  de 
Pierre  de  Buseleria,  338,  le. 

Waudru,  Waldetrudis,  S.  ducissa 
Lotharingie,  12,  le;  13,  i;  18;  19, 
10, 21  et  n.  5;  20,  i8,  25;  21,  s;  22, 
23;  26  n.  5. 

Wavrcchain-sous-Denain,  Waver- 
cins,  Wavercin^  Cawercin  (Nord), 
15, 18  et  n.  5;  16, 3;  181, 21. 

Wavrin  (Nord).  Gautier,  Gossuin, 
Hellin,  Robert,  Roger.  —  Ancilie. 

Weis,  Wiltz. 

Weissenburg,  Castra,  Album  Cas- 
trum (Alsace),  451,  is  et  n.  6. 

Welf  VI,  Wel/fo,  duc  de  Spolète, 
marquis  de  Toscane,  ifalso  duc  de 
Bavière),  fils  de  Henri  le  Noir  de 
Bavière,  159,  i  et  n.  7. 

Werda,  Kaiserswerth. 

Werner  de  Bolanden,  ministerialis 
impérial,  162,  2  et  n.  1;  202,  it; 
232,  19. 

Wéry  de  Luxembourg,  Wilderictis, 
chevalier,  ép.  Elisabeth,  146,  *. 
Fils  :  Arnoul. 

Wéry  II  de  Walcourt,  77  n.  5. 
Fils  :  Thierry. 

Wéry  III  de  Walcourt,  Wildricus, 
chevalier,  fils  de  Thierry,  ép.  Ger- 
berge  de  Montaigu,  77,  17  et  n.  5; 
146Îietn.  2;  150,  «7etn.  1;  221, 
4;239,  4;289,  i;301,6etn.  1. 

WÉRY  LE  Barbu,  fils  de  Wéry  le  Sor, 
76n.  1.  Enf.  :  Thierry  (fvers  1106), 
Ida. 


4i6      Table  analytique  des  noms,  etc, 


Wéry  le  Sor,  ép.  l'héritière  de  Chiè- 

vrcs,  76  n.  i.  Fils  :  Wéry  le  Barbu. 
Westphalie,  94  n.  3. 
Wetticus  Papelart,  échanson,  342, 

a. 
Wezel  de  Zolwera,  voir  Hesselo. 
WicHMANN,    arch.    de   Magdebourg 

(1152-1192),  (158, 1). 
Wignehies  (Nord),  274  n,  6. 
WilderictLS,    WUdricus,    Widriciis, 

Wéry. 
Wilre  (G.-D.  de  Lux.).  Jean  de  Bur- 

scheid. 
Wiltz,   Weis,   Wilz  (G.-D.  de  Lux.), 

146  n.  3.  Gautier,  Gautier  (fils  de 

Gautier),  Richard. 
Wimpfen  (Hessej,  249  n.  3. 
Winlerswijk  (P.-B.,  Gueldre),  57  n.  8. 
Winti,  Scheldewindcke. 
Wolda,  Fulda.  Woldenemis  ahbas  : 

269,  18. 
Wormacia,  Worms. 
Worms,     Wornmcia,    Wangiorum 

civitas  (Hesse).  152.  e;  198, 2»;  231, 

17  etn.,4;  233,  5;  256  n.  5,  267, 9; 

268,  18-  269,  3.  288,  le;  308, 32  et 

n.  3.  —  Wormaciensis  curia  :  248, 

10.  —  Év.  :438,  8  (Conrad  11).  — 

ChevalieT  4.Hugo  de  W. 
Wurz  bourg ,  lier  bi poli  .s,    Erbipolis. 

Év.  :  Godcfroid,  Henri  111,  Philippe, 

(Keinhard),  158,  n. 


Yolande  de  Coucy,  f  ^'^24,  fille  de 
Raoul  1er.  ép.  Robert  1"  de  Dreux, 
68,  sî;69n.  1. 

Yolande  de  Gueldre,  fille  de  Gé- 
rard III  de  Wassenberif  Gueldre, 


ép.  :  1®  Baudouin  III  de  Hainaut, 
2°  Godefroid  de  Bouchain,  2,  e; 
16  n.  1;  47  et  n.  1;  55,  9;  56,*; 
57, 9, 12;  58  et  n.  2;  60,  u;  68,  ï; 
72;  74,  26;  79;  80,  4;  81,  1-;  86,1; 
88,  i4;91,  n;  92,  s;  96,  i3;98n.5; 
100  n.  3;  104,  12;  157  n.  5;  171 
n.  1  ;  281  n.  1  ;  312  n.  4. 

Yolande  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin IV;  ép.  :  1°  Yves,  c^  de 
Soissons;  2«  Hugues  IV  de  S.  Pol; 
60  n.  5;  67,  2;  68  et  n.  2;  95,  s; 
124,  9,  u;  125,  s;  141  n.  4. 

Yolande  de  Hainaut,  fille  de  Bau- 
douin V,  fiancée  à  Pierre  de  Ne- 
vers,  ép  Henri  II  de  Champagne, 
133,  3;  191,  17,28  et  n.  2;  (198); 
285,  26;  286  n.  1,4;  (287,  1). 

Yolande  de  Rumigny,  fille  de  Nico- 
las j|I,   ép.   Henri    de    Uierges, 

51,   13. 

Ypres,  Ypra  (FI.  occ),  164,  20;  241, 
24;  259,  6;  273,  19.  295  n.  3. 

Yves -LE  Vieux,  c"  de  Soissons, 
baron  de  France,  seigneur  de 
Nesle,  ép.  :  1°  Isabeau,  2»  Yolande 
de  Hainaut,  68,  9, 12  cl  n.  2;  86, 19, 
22;  1-24,  7  et  n.  5. 


7.AHRINGEN  (Baden),  château,  duché 
(Ciringhiorum  dvx).  —  Adalberl, 
Berthold  IV,  V,  Conrad,  Conrad 
(fils  de  Conrad),  Hugues.  —  Béa- 
trice, Clémence. 

Zélande,  263  n.  5;  265  n.  4;  266 
n.  1. 

Zcsise,  Seltz. 

Zuene,  affluent  de  la  Senne,  139  n.  1. 


GLOSSAIRE 


Abbatia,  fief  donnant  le  droit  de 
conférer  les  pivbendes,  4, 20;  12, 
10;  '20,27;  21:  22;  23,  8,9;  25,9; 
27,  11;  31,  5,25;  331,  c. 

Abjurare,  désavouer  solennellement 
les  liens  de  paienlé,  107, 2;  134,  ii. 

Advocatia.  Avoiierie  de  l'église  de 
Mons,  4, 20;  12, 10  ;  20, 27.  Avouerie 
de  Stavelot,  77,  15.  Avouerie  de 
S.-Willebrord  (à  Echiernucli),  03, 
i.  Avouerie  de  S.-Maximin  (près 
de  Trêves),  63, 4. 

Advocatus.  Avoué  d'Arras,  56,  9. 

Agnomina.  Agulius,  273,  2.  Bone 
Vite,  340, 2.  Cabos,  341,  13.  Came- 
rarius,  339. 21;  341,22.  Carele,  179 
n.  2.  Caron,  53, 9.  Cornutus,  1 4(),  4. 
Flaons,  140, 3.  Haverec,  342, 1.  Ma- 
krellus,  112, 3.  Malescherie,  339,  *. 
Manekin,  342,  J3.  Mohier,  340,  le. 
Monachus.  140,  3.  Morsellus,  340, 
7.  Papehut,  342, 12.  Pauper,  273,  s. 
Pelukels,  75,  24.  Pisiere,  178,  u. 
Poliere,  55,  3.  llado,  56,  c.  Tue- 
iasne,  95, 20.  Wafflart,  63,  12. 

Amici,  tenus  à  certaines  obligations 
analog^ues  à  celles  des  proximi, 
134,  10.  —  Amici  de  Baudouin  V  : 
141,»;  142,  s;  145,8;  165,4;  224, 
m;  225,  4,  20. 

Amita,  tante  et  grand'tante,  114,  28  ; 
224,  18. 

Angaria,  corvée,  24,  i9,  25;  315,  is. 

Assisa  ville,  imposition  levée  à  Mons 
le  13  janvier,  69, 10. 


Avunculvs,  dans  le  sens  de  cousin, 
fils  de  l'oncle  maternel,  160, 3  et 
n.  5. 

Augmeritujii  feodi,  accroissement  de 
fief,  192,  29;  106,23:312,23. 

Auxiliatores  milites,  174,  is;  224, 22. 


Balista,  machine  de  guerre,  295,  s. 

Balistarii,  hommes  qui  manœuvrent 
les  balistœ,  139,  s;  174, 7;  176,28; 
178, 31. 

Baneria,  bannière,  137. 21;  157, 6. 

Barili,  barils,  46,  13. 

Barones,  14,  23.  Baron  de  France  : 
\\es  de  Soissons  :  68,  u;  barons 
de  Flandre:  121,  t9;226,9. 

Berefectum,  machine  de  guerre  en 
forme  de  tour,  141,  13. 

Buticularius,  bouteiller,  343, 3. 

Burgenses,  62,  i?  (opposé  aux  milites 
et  aux  familiares);  105, 6  (à  Mons 
et  à  Valenciennes):  145, 31  (à  Lu- 
xembourg); 186,  14  (à  Gembloux); 
198.  7,  u;  208,  28  (dans  le  Namu- 
rois,  opposé  à  milites  et  à  ser- 
vie^Ues);  236,  1;  240,  9  (à  Saint- 
Trond);  259,  25  (à  Aire  et  à  Saint- 
Omer);  312,  §  230  (dans  le  Hai- 
naut). 

Burgum,  Burgvs,  1, 2;  128,  «s  (Saint- 
Denys,  Fr.);  150,  7  (Martel);  186, 
13  (Gembloux);  218,  s  (Namur, 
distinct  du  casîrum)  ;  245,  12  (Na- 
mur); 312,  0;  321,  K  (Braine-la- 
Wilhote,  opposé  à  villa). 
27 


4i8 


Glossaire, 


Camba,  brasserie,  24,  «i;  105,  19,  «o. 
—  Cambarii,  brasseurs,  30,  is. 

Camerarius,  summus  camerarius 
Hanoniœ,  11,  i;  60,  s;  336.  o,  339, 
16,  17.  —  Camei-aria  summa,  feo- 
dura  camerarie,  59,  is  ;  115,  u.  — 
Gilles  de  Saint-Aubert,  Mathilde 
de  Berlaimont. 

CancellariîLS  imperialis  aule,  161,  m; 
202,  9;  253,  13.  —  Cancellarius 
Cameraœnsis  :  Walcerus,  256,  ik; 
258,8. 

Ca;?a7.chape,  339,  is. 

Caput,  Capud,  chef-lieu,  primauté, 
3,8;18,  i;20, 24,  263,  18. 

Caput  jejunii,  le  mercredi  des  Cen- 
dres, 275,  u. 

Castellanus,  castellaria.  Beaumelz  : 
Hugues  de  Saint-Valery.  142.  is. 
Beaumont  :  14,  u.  le.  Bruges  : 
Conon,  Jean  de  Nesles,  57, 2;  124, 
11;  127,  ï.  Cambrai  -.  276,  17. 
Courtrai  :  Roger,  287,  12.  Dix- 
mude  :  Thierry  de  Beveren,  69, 7; 
289,  28.  Famars  :  479,  25.  Gand  : 
Siger,  266,  u.  Mons  :  Isaac,  Bau- 
douin, 14,  11,  16;  80,  10.  Péronne  : 
180,  18.  Saint-Omer  :  Guillaume, 
77,  20.  Valenciennes  :  14,  u.  le; 
Godefroid  de  Bouchain,  58. 

Castnim.  Altenahr,  Arleux,  Arlon, 
Alh,  Audenarde,  Aumale,  Avesnes, 
Bapaume,  Beauforl,  Beaumelz, 
Beaumont,  Beauquesne,  Bcrlrin- 
gen,  Béthisy.  Bouchain,  Bouillon, 
Bouvignes,  Braisne-sur-Vc^le,  Bre- 
teuil,  Busignies,  Le  CaU-au-Cam- 
bré.sis,  ChAteaudun,  Chirvrv'S,  Chi- 
may,  (ilioisy,  Clermonl-sur-Mruse, 
Condé,  Coimicy,  Ct.ucy,  Couvin, 
Crépy,  CnHecœur,  Dinant,  Douai. 
Driencourt,  Duras,  Durbuy,  L'f:- 
cluse,  Engliien,  Esch-sur-la-Sure, 


La  Fère,  Florennes,  Fosses,  Fran- 
chimont,  Gand,  Giammont,  Guise, 
Havrincourt,  Huy,  Lalaing,  Landre- 
cies,  Lesquiellos- Saint- Germain, 
Leuze,  Liège,  Limbourg,  Luxem- 
bourg, Maeslricht,  Marie,  Mirwart, 
Monceau-Saint-Vaast,  Mons,  Mor- 
lanwelz,  Mortagne,  Namur,  La 
N';uville-Boy,  Oisy,,  Palluel,  Pé- 
ronne, Pierrefonds,  Prémont,  Pro- 
vins, Le  ijuesnoy,  Raismes,  Roche- 
fort,  Rougemonl.  Rumigny,  Rupel- 
monde,  Saint-Aubert.  Saint-Just- 
en-Chaussée,  Septsaulx,  Solre-le- 
Château.ThourotleJhuin,Tongres, 
Verviers,  Villers-Castel,  Walcourt, 
Waremme,  VVavrechin,  Weissen- 
biirg.  Il  faut  y  ajouter  les  places 
où  sont  signalés  des  châtelains  : 
Bruges.  Cambrai,  Courtrai,  Dix- 
mude  Famars,  Saint-Omer,  Tour- 
nai, Valenciennes,  et  les  castella  : 
Beaufort-sur-Meuse,  Halloy,  Merle- 
muiit,  Vies\ille,  Villers-Castel. 

Cemuales  terrœ,  62.  1. 

Cespes  et  ramus,  318,  n. 

Charletti,  mesures  pour  le  blé, 
317,24. 

Civitas.  Cette  désignation  n'est  ap- 
pliquée (}u'auK  villes  épî^copales. 
Ce  sont,  en  France  :  niens, 
Arras,    Chàlons-sur-Marne,  r- 

tres,  Meaux,  Noyon,  Rouen,  Sr 
Soissons,  Tournai,  Troyes;  . 
Allemagne  :  Augsbourg,  Besan- 
çon, Mayence,  Metz,  Ratisbonne, 
Spire,  Strasbourg,  Toul.  Trêves, 
Worms;  en  Angleterre  :  Londres; 
en  Italie  :  Naples,  Paîerme,  Rieli, 
Siilernc;  en  Asie-Miiieuro  :  Acre, 
Antioclie.  Jci''i<alc!n  Tyr.  Toutes 
les  autres  localités  sont  (jualifices 
villa. 

Clicnles  peditcs  et  équités,  voir  la 
note  0  de  la  page  103. 


Glossaire. 


419 


Collecta,  oraison  dite  avant  l'épitre, 
.S^«  b;317,  is;318,9;322,w;324, 
13;  326, 9. 

Comitatus.  Les  comtés  cités  sont, 
en  France  :  Amiens,  Anjou,  Tieau- 
mont-sur-Oise,  IMois,  Boulogne, 
Braisne,  Bretagne,  Cham[)agne 
(Troyes),  Danimartin,  Dreux, 
Flandre,  Guines,  ISevers,  Perche, 
Poitou,  Ponthieu,  Rethel,  Saint- 
Fol,  Soissons,  Tonnerie,  Valois, 
Vendôme,  Vermandois;  dans  l'Em- 
pire :  Aerschot,  Bar-le-Duc,  Ba- 
vière (palatinat),  Berg,  Bourgogne 
(palatinal),  Chiny,  Clèves,  Cuyk, 
Dalen,  Dasbourg,  Dietz,  Dode- 
waard,  Durbuy,  Gueldre,  Hainaut, 
Hochstaden,  Hollande,  Juliers, 
Laroche,  Leiningen,  Limbourg, 
Looz,  Louvain,  Luxembourg,  Mau- 
rienne  (Savoie),  Namur,  Nassau, 
Nivelles  (?),  Nordgau  bavarois 
(landgraviatj ,  palatinat  rhénan, 
Vianden,  Vienne -sur-le-Rhône, 
Thuringe  (landgraviat),  Tubingen 
(palatinat). 

Commilito,  60,  3;  83,  u;  97,  10; 
149,  6.  —  Ck)mmilitones  de  Bau- 
douin IV,  80.  —  Commilitones  de 
Baudouin  V,  U%  20-22;  328.  — 
Commilito  de  Jacques  d'Avesnes, 
178,  10. 

Communia,  commune,  122, 23,  se  (de 
Soissons,  de  Viesly;. 

Conductus,  conduit,  escorte,  W^S,  i; 
182,  22;  222;  231,  »,  12;  234,  28; 
236,  16  1  248, 20;  253.  -  Conducto- 
res,  188,  u. 

Comanguineus.  CousiFi  d'un  degré 
plus  éloigné  que  le  cinquième.  — 
C.  de  Baudouin  IV  :  Agnès  de 
Gueldre,  98,  17;  Godefroi'd  III  de 
Louvain,  100.  le;  Marguerite  de 
Lim!)ourg,  100,  17;  Nicolas  III  de 
Rumigny,  73,  u.  —  C.  de  Bau- 


douin V  :  Albert  de  Cuyk,  297,  *; 
Ada  du  Rœulx,  180,  s;  Adolphe 
d'Altena,  209,  3;  Baudouin  de 
Donchery,  142,  2;  Baudouin,  év. 
d'Utrecht,  158,  «;  Bruno  de  Berg, 
268,  21  ;  Clarembaud  d'Atrives, 
244,  29;  Gonstanco  de  Sicile,  208, 
16;  Geoffroy  de  Balham,  142,  1; 
Gérard  de  Looz,  240, 27;  Gilles  de 
Chimay,  192, 2»;  Gui  de  Séry,  142, 
1;  Henri  III  de  Limbourg,  110,  20; 
Hugues  de  Pierrepont,  297,  b;  Ida 
de  Jauche,  189,  i:^;  Jacques  d'A- 
vesnes,  119,  e;  123,  12;  Otton  de 
Fauquemont,  297,  5;  les  fils  de 
Raoul  de  Sponheim,  152,  7-9; 
Raoul  du  Thour,  142,  i;  Renaud 
de  Donchery,  142,  2;  Robert  de 
Pierrepont,  141, 20;  Roger  de  Tos- 
ny,  284,  20.  —  C.  de  Philippe 
d'Alsace  :  Conon  de  Nesles,  124, 
u;  Gilles  de  Duras,  238,  lo;  Hen- 
ri VI,  empereur,  155,  *;  187,  ic.  — 
C.  de  Philippe  II  Auguste  :  Conrad 
de  Montferrat,  200,  23.  —  C.  des 
fils  de  Baudouin  V  :  Jean  de  Nesles 
et  Raoul  de  Soissons,  142,  s.  Voir 
le  tableau  XXV. 

Consanguin  eus,  consangvinea  in  se- 
cundo gradu,  cousins  issus  de  ger- 
mains, 190,  21;  201,  15;  239,*  12. 
(Agnès  de  Gueldre,  Louis  III  de 
Chiny,  Gérard  I*'  de  Looz,  c.  in 
secundo  gradu  de  Baudouin  V.) 

Consobrinus,  consobrina,  cousins 
germains  (4»  degré),  voir  le  ta- 
bleau XXIV.  Sont  cités  comme  con- 
sobrini  de  Baudouin  V  :  Albert  de 
Rethel,  257,  9;  Berlhold  IV  de 
Zàhringen,  159.  e;  Cléniencc  de 
Reliiel,  123.  u;  Evrard  Radou  III, 
195,  7;  Gérard  de  Saint-Auberl, 
116,31;  209, 24;  Geoffroy  de  Tosny, 
121,  «;  Manassès  de  Rethel,  141, 
18;  Raoul  de  Ziihringen,  Renaud 


420 


Glossaire 


et  Roger  de  Rozoy,  418,  is;  123, 
11  ;  128,  î;  141,  19.'-  C.  de  Phi- 
lippe II  Auguste  :  Henri  de  Bar, 
127,  28;  Henri  II  de  Champagne, 
203,  a.  —  C.  du  duc  Hugues  III 
de  Bourgogne  :  Henri  II  de  Cham- 
pagne, 203,  8.  —  C.  de  Philippe 
d'Alsace  :  Henri  II  d'Angleterre, 
113,  1.  —  C.  de  Henri  l'Aveugle 
de  Namur  ;  Liutgarde  de  Luxem- 
bourg, 63, 8. 

Constagiœ,  costagia,  frais,  325,  i?; 
332,  11  ;  338, 20;  339,  1. 

Cumulus,  comblus,  tam  in  fundo 
quam  in  cumula,  319,  10;  322,  u- 
15.  (Voir  la  noie  2  do  la  page  319.) 

Cyffus,  cyphus  iscyphus),  coupe,  338. 
7;  341, 12. 


Dapifer,  écuyer  tranchant,  sénéchal, 
10,  2i;:J9,  6;60,  7;  108,  i;  114,  u; 
116, 23;  336, 2, 15;  3iO,  22;  341, 00; 
342,  2  —  En  Flandre  :  Robert  de 
Wavrin.  —  En  Hainaut  :  Gilles  de 
Saint- Aubert,  Harduinus,  Margue- 
rite deMons,  Baudouin  de  Lobbes. 

Denarii  Cathalanenscs,  149,  5.  — 
D.  Yaiencenenses,  193, 20. 

Desponsata,  opposé  à  jurata,  85, 
i,  2,  3. 

Dieta,  journée  de  voyage,  228.  23. 

Dignitas  comitatus,  63, 3.  —  Digni- 
tas  ducis,  250, 27. 

Dominatio,  gouvernement.  D.  Hano- 
niensis,  75,  9.  —  D.  Montensis, 
Valenœnensis,  Ostrexmiensis,  334, 
33;  335,  1;  336;  339,  20;  340,  20; 

341,  5,  23. 

Dominium.  D.  Ambianense  :  188,  6. 
—  D.  Atrehatense  :  188,  e;  193,  12. 
D.  Avethnense  :  182,  8.  —  D.  de 
Bava,  Muruel  :  182,  i.  -  D.  Flan- 


driœ  ;  7, 3;  195,  17.  —  D.  de  Mont- 
morency :  71,  17.  —  D.  du  comte 
de  Nevers  :  108,  22. 

Dominus,  titre  honorifique  donné 
aux  papes,  évêques,  empereurs  et 
rois,  comtes,  à  certains  seigneurs 
(Antoing,  54,  3.  Avesnes,  75,  2*. 
Balham,  54,  10.  Chimay,  dominus 
cas  tri  de  Chimay,  74,  u,  u;  192, 
28.  Cons,  52,  3.  Coucy,  95,  a.  Don- 
chery,  54, 10.  Espinoy,  54, 3;  62, 6. 
La  Tour,  54,  s.  Nesle,  68,  10;  86. 
20.  Rozoy,  62, 3;  63, 15.  Séry,  54,  s. 
Tosny,  48.  1;  55,  12). 

Dominus,  seigneur  par  rapport  au 
vassal.  Le  comte  do  Hainaut  pour 
Jacques  d' Avesnes,  18,  3;  167,  a; 
179,  9,  pour  Gilles  de  Saint- 
Aubert,  114,  23.  Le  comte  de  Ver- 
mandois  pour  Ives  de  Nesles,  86, 
22, 2*.  Le  roi  d'Angleterre  pour  le 
comte  de  Hainaut,  113,  13.  L'évê- 
que  de  Liège  [)our  le  comte  de 
Hainaut,  178, 2.  Le  roi  de  France 
pour  Philippe  d'Alsace,  133,  u. 

Domniœ,  les  dames  de  Sainte- Wau- 
dru,  32,  ô4,  10. 

Dubifare,  ne  pas  être  assuré,  248, 

15. 

Diicalus,  Diur.  Sont  cités  :  Au- 
triche, Baviore,  Bohême,  Bouillon, 
Guyenne,  Limbourg,  Lotharingie, 
Louvain,  Nancy,  Rotenburg,  Saxe, 
Souabe,  Zahringen. 

Duellum,  combat  singulier,  178,  16, 
t«;  179,  s;  195;  211;  226,  10.  - 
Vadia  duelLi,  211,  e. 


E 


Elocata  manus,  main  luxée,  96. 2. 
Exactio,  taille,  24,  19,  2*;  312,  i«, 

321,  33. 
Excessum  j'acti,  délit,  202,  7. 


Glossaire. 


421 


Familia,  {%  13;  232,  10.  —  Hinis- 
teriales  de  familia,  254,  iî. 

Familiares,  familiares  servientes, 
62,  17:145, 31;  193, 19;  217,  5. 

Feltrum,  98,  i.  (Cfr.  la  note  1  de  la 
page  98). 

Feodum  ligium,  11, 20;  60.  11;  75,  *, 
s;  21, 7;  174.26:221,20. 

Fidelitas,  fidelitates  (serment  dis- 
tinct de  Vhominium  et  réclamé 
non  seulement  des  mililes  et  feo- 
da/î,  mais  de  tous  les  résidents; 
le  mot  est  presque  toujours  ac- 
compagné de  srcuritates),  6,  10, 
19:26,  10;  62,15;  74,20;  75. 7;  107, 
7;  111,  12;  121,23;  198,  13;  201,  io; 
214,12,221.28;  245, 17;  275,  19. 

Firmitas,  synonyme  de  vinnitio,  for- 
tification moins  importante  qu'un 
castriun.  Avesnes,  36,  ic;  Beau- 
fort,  114,  2;  177,  10;  Biesme-la- 
Golonoise,  222,  20;  Emercliicourt, 
133, 20;  Gand,  259,  s;  Hoesnaken, 
141,  6;  Liernu,  228,8;  Monceau- 
Saint-Vaast,  177,  lo;  Prémont,  173, 
16;  Roucourt,  72,  9;  Tubize,  141, 
11;  Waîincourt,  173, 16;  Warcoing, 
28. 

Forctgitim,  23, 9  et  n.  4. 


Garciones,  garçons,  valets  d'armée, 

109,  4. 
Cwista,  le  droit  de  gîte,  23, 3;  31,  j; 

312, 8, 9;  325,  16.' 
Gîierra,  7,  u;  34,  le;  60,  4,  ji;  72,  e; 

85,19;  86,21;  90,22;  100,  19;  103, 

16;  106, 6,  etc. 
Gyrum,  tournoi,  carrousel,  Gyrova- 

gari,  fréquenter  les  tournois,  59, 

9  et  n.  4;  157  et  n.  1. 


Haia,  forêt  de  défense,  101, 22;  119, 

2*;  176,   16,  19. 

Hernesia,  harnois,  140,  13,  le. 
Hominium,  hommage  féodal,  6,  11, 

18;  10,  4;  14,  12;  25,  14;  26,  7, 12; 

31,27;  75,  15;  87-88;  108,  is;  110, 

23.  113,20;  127,  20;  146,  1;  154,12; 

177,  1;  180,  3;  183;  198,  13;  245, 

15,  17;  250. 
Hominium  ligium,  12,  13;  13,  lo;  36, 

3;  67,  20;  115,  3;  183,  43;  276,3; 

331,  17. 
Honor,  3, 9  fH.  comitatus  Hanonien- 

sis  et  cas  tri  Montensis);  10,  i4  (H. 

ducatiis  Bullionensis)  ;  14, 2  (H.  co- 

mitis  Hanoniensis)  ;  88,  10  et  116, 

13  (H.  Viromandensis);  125,  1  (H. 

Nigellensis)  ;  216,   4  (H.  comitis 

Namtirœnsis)  ;  221 ,  22  (H.  Namur- 

censis);  226, 21  (II.  Namiirci). 
Hora  diei,  prima,  211,  22;  327,  1; 

nona,  212,  4,  11  et  n.  2;  213,  s; 

215, 4. 
Hostiarius,  Ostiarius,  huissier,  11, 

i;  339,  14;  341, 5, 19. 


Improperare,  reprocher,  211,  ii. 

Intercepere,  entreprendre,  197,  2; 
313, 3. 

Ivernagium,  Yvernagium,  blé  d'hi- 
ver, 29, 2;  324, 21;  326,  17. 


Jiulicatores,  202, 9;  213,  2. 

Justicia.  J.  comitatus  :  4,  le,  21;  12, 
11  ;  43,  17;  44,  6.  —  J.  feodoruw  : 
245,  13.  —  Fines  justiciœ  Clari- 
baldi  de  Altaripa  :  216, 15. 


422 


Glossaire, 


Lardarium,  laidier,  340,  8. 
Lex,  d06,  17  et  n.  5. 
Librata  lerrœ,  267,  i  et  n.  1. 
Ligius,  homo,  dominua,  8,  lo;  81,  is; 

dOO.  j,3;  103.15;  114.17;  123,13; 

163,  8;  176,  31  ;  220,  m;  290,3,6. 

—  Homo  bisLigiiLS  :  169,  u.  — 

Ligie:  92,  i.  —  Voir  aussi  Homi- 

niurn  ligium. 


M 


Manghenelhcs ,  mangonneau ,  ma- 
chine de  guerre,  176,  îe;  222,  i; 
242,  12;  303,  i  (Manghenelliis 
arcus.) 

Mansio,  manoir.  Nieppe,  264,  i; 
Maie,  298,  3. 

Mansores,  241,  s,  s  et  n.  1. 

Marcha  argenti  pondo  Coloniensi, 
161,  7;  pondo  Leodiensi,  14,  15; 
pondo  Treœnsi,  275,  3;  marcha 
sterlingorum,  109,  13. 

Marchia,  frontière,  136,  11;  137,  s, 
138,  27;  164,  3;  181,  19;  186,  12'; 
189,  18;  216,  2;  234,  21;  235,  2; 
241,  9.  —  Marchia,  marquisat, 
232,i;250,22;331,2i.-Meissen, 
Montforrat,  Namur,  Styrie. 

Marchio,  marquis,  2,  u;  232, 22;  250, 
23;  252. 

Marescalms  imper atoris,  214, 2». 

Mensuragia,  311,  22  et  n.  2, 

Miles.  Sont  cités  :  Adam  de  Walin- 
court,  Albert  de  Louvain,  Alman 
de  Prouvy,  Anselme  de  Kalder, 
Arnoul  de  Gouy,  A.  do  H;iinaut, 
A.  de  Landas,  A.  de  Laioclictte, 
A.  de  Luxembourg,  A.  d'Ouren, 
Barthélémy  d'Esch,  Baudouin 
Caron,  B.  11  de  Hainaut,  B.  VI  ào 
Hainaut,  B.  de  Péruwelz,  B.  de 


Strépy,  B.  de  Tosny,  B.  de  Walin- 
court,  Baudry  de  Roisin,  Boniface 
d'Enghien,  Boverus  de  Bermerain, 
Charles  de  Fresnes.  Conon  d'Ou- 
ren,   C.   d'Ouren    fils,   Englebert 
d'Enghien,    Etienne    de    Denain, 
Eustache  de  Lens,  E.  Il  du  Rœulx, 
Evrard   III   Radou,   Frédéric  de 
Hausen,    F.    de    Kahler,    F.    de 
Souabe.   Foulques   de  Fontaine, 
Gautier  de  Bierbeek,  G.  de  Blan- 
dain,  G.  de  Croix,  G.  de  Fontaine, 
G.  de  Lens,  G.  de  Ligne,  G.  de 
Meisenburg,  G. de  Merlo,  G.  de  Sot- 
tegem,  G.  de  Steenkerque,  G.  de 
Wargny,   G.    de   Wiltz,   Geoffroy 
d'Angleterre,  G.  Tuelasne,  Gérard 
de  Bruyelle,  G.  de  Douai,  G.  de 
Géry,    G.    de    Hainaut,    G.    de 
Landas,  G.  de  Monchecourt,  G. 
de  Wattripont,   Gilles  d'Aulnois, 
G.  de  Bermerain,  G.  de  Chimay, 
G.    de    Duras,    G.    de   Fresnes, 
G.  d'Ouren,  G.   de  Saint-Aubert, 
Godefroid  d'Esch,  G.  de  Vienne- 
le-Château,    Godescalcus  de  Mo- 
rialmé,    Gossuin    d'Enghien,    G. 
de  Thulin,   G.  de  Wavrin,  Guil- 
laume d'Angre,  G.  d'Esch,  G.  Fla- 
ons,  G.  de  Hainaut,  G.  de  Haussy, 
G.  de  Pierrepont,  G.  de  Rœulx, 
G.  de  Saint-Omer,  Guy  de  Fon- 
taine, Hellin  de  Ville-en-Hesbaye. 
H.  de  Wavrin.  Héluin  de  la  Tour, 
Helbrannus  de  Falkenstein.  Henri 
d'Angleterre,    H.    d'Arloncourt, 
H.    de    Dodewaard,    H.    d'Esch, 
H.  Watnart  de  Grand  pré,  H.  de 
Kahler,  H.  III  de  Limbourg.  H.  fils 
du  précédent,  H.  de  Rethel,  Her- 
mann  de  Neumagen,  Hesselo  de 
Bertringen,  Moélus  de  Quiévrain, 
Hugues  d'Antoing,  H.  de  Croix, 
H.  do  Croix,   IL   de  Pierrepont,. 


Glossaire, 


423 


H.  de  S.  Pol,  H.  de  Worms, 
Jacques  d'Avesnes,  J.  de  Bur- 
sclieid,  Jean  Cornu,  J.  de  Luxem- 
bourg, Ludemar  de  Vi.'nne-la- 
Ville.  Mathieu  de  Boulogne,  M.  de 
Montmorency,  M.  de  Rccklingen, 
M.  de  Walincourt,  Menis  d'Usel- 
dingen.  Nicolas  de  Barbançon, 
N.de  Bcttingen,  N.  le  Moine,  N.  de 
Péruwelz,  iN.  lll  de  Rumigny  et  ses 
fils,  N.  IV  de  Rumigny,  Otton  de 
Trazegnies,  Philippe  de  Hainaut, 
Pierre  du  Mesnil.  Pol  de  Villers, 
Raoul  de  Ilazebrouck,  R.  de 
Kahler,  R.  de  Retliel.  Rasse  !«>■  de 
Gavre,  Rasse  II  de  Gavre,  Régnier 
de  Trilh,  Renard  de  Strépy,  Ri- 
chard d'Angleterre,  R.  de  Wiltz. 
Robert  de  Beauraing,  R.  de  Ber- 
tringen,  R.  de  Condé,  R.  II  de 
Dreux.  R.  le  Frison.  R.  de  Wavrin, 
Roger  de  Condé.  R.  de  Bertrin- 
gen,  Steppo  d'Arloncourt,  Simon 
de  Sponheim,  TliieiTy  d'Alost, 
T.  de  Reuland,  Waleran  de  Lim- 
bourg,  Wéry  de  Luxembourg, 
W.  de  Walcourt.  —  Miles  :  6,  23; 
7,  9;  1?),  20;  16,  2;  iO.  2;  34,  17; 
37,7; -il,  7;  59,  7;  68.  5;  71,1;  78, 
20;  83,  13;  80,  13,  23;  95;  115,  n; 
dl7, 3. 

Miliare,  mesure  itinéraire,  197,  8. 

Ministei'ia,  villœ  qiin'  M.  dicuntur  : 
283, 21.  —  Ministeria  curiœ  :  334- 
343. 

Ministeriales,  1!,ih;  71,  i;  "245,  u; 
-254,  7,  12;  ^27:..  i«;  300,  t-\  335,  2. 
—  :M.  iiniitrii  :  Wertier  de  Bolan- 
den,  l&l,  2;  Conon  de  Minzen- 
berg,  16:2,  s;  Frédéric  de  Hausen 
et  Homfroy  de  Falkenslein,  232, 
20.  —  M.  de  advocatia  principis  vel 
propria  farnilia  :  254, 12. 

MoiuUa  lianoniensis ,  26,  e.—  Moneta 
nivellensis,  26,  s. 


Mortua  manus,  morte-main,  78,  24; 
79,  1, 10, 15. 

Mota,  motte,  éminence,  121, 13. 

Hunitio,  75,  s  isyn(myme  de  fir mi- 
tas, opposé  à  caslrvrn);  241,  8; 
Beveren,  296  i8;  Ghislenghien, 
177,  3;  Hasquempont,  Oisquercq 
et  Tubize,  264,  21;  Saint-Aubert 
336,  1. 

Murdritores,  meurtriers,  216,  22. 

N 

Nobiles,  1,  5;  3,  e;  4,  is;  7, 1,  e;  11, 
6,  18;  12,  2;  14,  23;  49,  11;  62,  le; 
76,  1;  85, 14, 17;  106,8,  22;119,  li. 
—  Alard  de  Chimay;  Baudouin 
Caron,  Bernerus  de  Roucourt, 
Bouchard  de  Montmorency,  Cla- 
rembaud  de  Rozoy,  Englebert 
d'Engliien,  Gillebert  d'Audenarde, 
Gilles  de  Trazegnies,  Godefroid  de 
Bouchain,  G  de  Namur,  Gossuin 
de  Mons,  (i.  d'Oisy,  Henri  de  Lim- 
bourg,  Hugues  d'Enghien,  H.  de 
Pierrepont,  Jean  pair  de  Mons, 
Nicolas  de  Rumigny,  Otton  de 
Fauquemont,  Philippe  d'Atrives, 
Raoul  de  Coucy,  Régnier  de 
Jauche,  Siger  d'Enghien,  Thierry 
d'Alost,  T.  de  Beveren,  T.  d'Al- 
sace, Thomas  de  Marie. 

JSotariîis  comitis,  161,  20;  199, 3. 


Offertoria,  323,  ic;  324,  le;  326,  12. 
O/Am,  16,  21;  11,2;  105, 24;  107, 14; 

339,27;340,  6;342,  16. 
Osculiun  pacis,  170, 14,  ic. 


Palatinm,  à  Aix,  93,  25;  à  Ingel- 
heim,  207,  23. 


424 


Glossaire . 


Palefridus,  cheval  de  guerre,  140, 
44;  237,  i5 

PanitarÙLS,  Panitaria,  panelier,  H, 
1;  338,42:  339.9;  340,  7,  40;  341, 
45;  3^'i,  i.  —  Panitaria,  office  de 
panetier,  339, 11. 

Pannn,  gages.  24,9. 

Panjia  bruneta,  viridia,  draps 
bruns,  verts,  219,  29. 

Paritia,  pairie,  53. 1. 

Prepositiis,  laïque,  à  Douai,  133,  40; 
à  Strasbourg,  214,  25. 

Princeps,  Principes,  1, 5;  2, 15;  3, 45; 
4.  is;  .^.9;  6, 2i;  11,  43:  14,  22;  19, 
4.  —  Principes  vnperii;  pr.  Teu- 
tonie:  92,2*;  190.  4;  199,4;  201, 
40;  206,40,  43;  232,  22;  248,44,42; 
250 ,  251  ;  252  ;  253.  -  Principes  et 
alii  nobiles  :  156,  26;  199.  44;  225, 
7  ;  246, 45.  —  Principes  Franciœ  : 
127,  45;  154.  7;  168,  22;  127,  42; 
Baudouin  V  de  Hainaut;  Bau- 
douin VI  de  Flandre;  Théoduin, 
évéq.  de  Liège;  Godefroid  I"  de 
Louvain;  Berthold  de  Zâhringen; 
Ferrand,  comte  de  Flandre  et  de 
Hainaut  —  Principal  us  qui  mar- 
chia  dicitur  :  232, 44. 

Par,  Pares,  pairs,  26, 2;  76, 4;  119, 
44;  189.  26  (les  pairs  liégeois  du 
comte  de  Hainaut);  190,  4  (les 
pairs  impériaux  de  Tévéque  de 
Liège).  —  Pairs  de  Mons  :  Alard 
de  Chimay,  Eustache  du  Rœuk. 
Gautier  de  Lens,  Gérard  de  La  Ha- 
maide,  Gilles  de  Chimay,  Gossuin 
de  Mons,  Gossuin  d'Oisy,  Guil- 
laume de  Quévy,  Ida  de  Jauehe, 
Isaac  de  Barbençon,  .Licques 
d'Avesnes.  Jean,  Nicolas  de  Bar- 
bencon,  Otton  de  Trazegnies, 
Basse  de  Gavre.  —  Pairs  de  Va- 
lenciennes  :  Alman  de  Prouvy, 
Charles  de  Fresnes.  Ida  de  Jau- 
ehe, Jarque?   d'Avones,   Nicolas 


de  Caudry.  Olivier   de   Préseau, 

Renier  de  Trith. 
Pasnagiim,  pasnage,  redevance  due 

pour  la  paisson  des  porcs  dans 

une  forêt,  338, 45. 
Pax,  14,  24,  2o  (P.  Leodiensis  jus- 

ticiœ);  106  (in  Hanonia);  78,  43 

(P    Valencenensis)  ;  216,  4  (Pax 

terre  Namurcensis). 
Petraria,   machine    à    lancer    des 

pierres,  222,  2;  242,  42;  265,  5 

303. 
Pincerna,  échanson;  .mmmi/.9  p.,  18, 

24;  108,8;  336,42;  337,  44;  341,  7. 

—  Pincernatus,  342,  42.  —  Gilles 

d'Aulnois,    Arnoul    de    Landas, 

l'héritier    de  Wetticus    Papelart, 

Baudouin    de    Lobbes,    l'héritier 

de  Gilles  d'Arras. 
Pognis,  mêlée  confuse,  168,  e;  241, 

28.  •      - 

Porsonia,  redevance  pour  la  nour- 
riture, 23,  sein.  2;  31,  9;  312,8; 
325,  16. 

Postcommuniones,  antienne  chantée 
après  la  communion.  316.  5;  317, 
i2;3i8;323,  4;324,43;.326,  9. 

Predœ,  troupeaux.  186,  42. 

Procuratio,  entretien.  342.  2.'>,  27. 

Prnlocutor,  avant-parlier,  212,  5; 
251,3. 

Protnnotarius  imperialis  aule,  162, 
4;  2.53,  43. 

Provisio  terrœ,  209, 42. 

Proximi,  106.2»,  20;  107,4;  119. 1 
133, 9. 

Purgatin,  128;  129,  s. 


Relevium,  relief  de  fief,  26,  .s,  s.  40; 

275, 8. 
Runcini,  ronchini,  chevaux  de  trait, 

140,  14;  237,  is. 


Glossaire 


425 


s 


Saisire,  snisare,  148, 7;  177,  10;  240, 

8;  259,  48. 

Satis,  très. 

Scabini,  échevins,  24;  25. 
Scarlatœ,  drap  fin,  238,  ic. 
Scolarius,  écolûtre.  —  Se.  Camera- 

cerisis  Walcerus,  256,  e;  260-261. 
Scîilellarius,  340,  i  et  n.  1. 
Sécréta,  oraison  dite  à  voie  basse, 

316, 6  et  n.  1;  317,  12;  318, 9;  323, 

i;324,  i3;326,  9. 
Secretarius  comilis,   conseiller   se- 
cret, 32,  9;  193,  19;  208,  6;  217,  s; 

272, 24. 
Secvritates,  ditférent  de  fidelitutes, 

cfr.  75,  7  et  n.  1;  145,  32;  209,  10. 
Senescalcia,  336. 
Senescalcus,  (=  dapifer),  336, 2;  343, 

19.  —  S.  Flandrie  :  136,  le  (Hellin 

de  Wavrin).  —  S.  Hainoie  :  336,  3 

(Gérard  de  Saint-Aubert).  — S.  Va- 

tencenensis  :  240, 22  (Baudouin  de 

Lobbes). 
Seqiiaces,  ceux   qui   appuient  une 

sentence,  252,  2, 7  et  n.  1  ;  254,  11  ; 

269, 20. 
Scrvientes  (dans  le  sens  de  minis- 

/maks),  105, 23, 2c;  107,  13;  108, 
■  9;198,  7;  208,28;  302,  16. 
Servientes  équités  et  pedites,  voir  la 

n.  5  de  la  page  103. 
Serons;  homo,    vir  servilis  comli- 

cionù,  ancilla,  11,  c;  12, 2;  14, 20; 

17, 5;  76,  2.  —  Mlles  servns,  210. 
SigilUirius,  garde-scel  du  comte  de 

Flandre,  155,  s. 
Stayiiuv,  garde  d'une  forteresse,  36, 

8;  52,  7,  9;  54,  5;  74,  is,  ic;  143,  9; 

169,  io;193,  i;  196,24;  239,  le,  19. 
Stapliwi,  étape.  Gens  de  Staplo  \a- 

lemejiensis,  180,  i. 
Stipevdinrii,  combattants  soldés,  11, 

15;  15,  i;  178,  30.  —  Stipendiarii 


milites  :  165, 5;  174,  le.  —  Stipen- 
diarii  servientes  :  174,  17;  193,  a. 

Suldarii,  Solidarii,  combattants  sol- 
dés, 101,  i;  174,20. 

Summarius,  cheval  de  somme,  242, 
7.  —  SumniariiLS,  sommelier,  341, 

13,  15. 


Tallia,  taille,  24,  is,  24;  194, 2;  312, 

33. 
Teloneum,  tonlieu,  23,  s. 
Ténor  ducatus,  252, 4. 
Terragium,  terrage,  317, 2.  (Voir  la 

n.  1  de  la  page  317.) 
Testi/icare,  testijicari,  25, 13;  343, 17. 

(Voir  la  n.  2  de  la  page  25.) 


U 


Utelagia,  droits  sur  la  mesure  dite 
oitel,  311,  22  et  n.  2. 


Vadia,  dans  le  sens  de  stipendia, 
salaire,  342, 27. 

Vavasor,  arrière-vassal.  G.  deMerlo, 
88,  4.  Hugues  d'Enghien,  91, 9. 

Veneratio  (Voir  la  n.  6  de  la  page 
313),  313.  19;  314,5;  315.6;  319,  i; 
320, 6;  324,  25;  327,  10. 

Veiitas,  enquête,  106,  17;  202,  e; 
244, 3;  342,18. 

Vice-domininm,  de  Pîcquigny,  183, 
5;  273,4. 

Villa.  Sont  cités  :  Angre,  Artres,  Ath, 
Attre,  Aubechies,  Baileux,  Becht- 
lieim,  Bellaing,  Binche,  Bohain, 
Boussu,  Bouvignies,  Boves,  Braine- 
la-Wilhote,  Braine-le-Château, 
Braisne-sur-VesIe,  Busigny,  Cas- 
tre, Condé,  Corbie,  Cuesmes, 
Déchy,  FaveroUes,  Fayl,  Feignies, 


426 


Glossaire 


Forest ,  Frameries ,  Francfort , 
Gembloux,  Haine-Saint-Pierre, 
Hal,  Ham,  Hérinnes,  Hofstade, 
Huy,  Jemappes,  Kiviniœ,  Lem- 
becq,  Liernu,  Maestricht,  Maffle, 
Momignies ,  Mons ,  Montreuil , 
Mont-Saint-Gui  bert,  Morlanwelz, 
Namur,  Nimy,  Offies,  Oisy,  Quare- 
gnon,  Quérénaing,  Quévy,  Le 
Uuesnoy ,  Késignies ,  Rieux , 
Rœulx  (Nord),  Le  Rœulx  (Hain.), 
Saint-Denis-en-Broqueroie,  Saint- 
Riquier,  Sebourg,  Thisnes,  Ton- 
gres,  Valenciennes,  Ville-sur- 
Haine,  Vinolz  (?),  Virlon. 


yUlicatio,  office  du  villicus,  26. 
VUlicus,     officier     dirigeant    une 

exploitation  rurale,  24;  25;  26,  s, 

7;  105,  16;  336,  15. 


W 

Warescagiurn,  terres  vagues,  com- 
munes, 340,  5. 

Winagium,  péage  de  transit,  à  Ba- 
paume,  99,  is  ;  183,  10;  à  Haspres, 
196,  25;  à  Marchipont  et  Denain, 
105,  28;  à  Maubeuge,  175,  5;  à 
Roye,  182,  29. 


ADDITIONS  ET  CORRECTIONS. 


Page      3.  Suppléez  le  chiffre  de  la  note  7. 

Page  5,  note  3.  Ajoutez  :  Montignies  devait  appartenir  à  Richilde 
comme  bien  dotal  lui  venant  de  son  premier  époux,  Her- 
mann,  qui  lui-même  tenait  de  sa  mère  le  Brabant  occidental. 

Page    35,  ligne  35.  Après  :  Chartes  inédites,  ajoutez  :  n»  9. 

Page    39,  ligne  4.  Au  lieu  de  :  augustus,  lisez  :  Augustus. 

Page    57,  ligne  36.  Supprimez  :  Almen. 

Page  59,  note  2,  ligne  3  :  Busigny  était  compris  dans  le  Cam-brésis  et 
non  dans  le  Vermandois. 

Page  75,  ligne  34.  Au  lieu  de  :  Chartes  inédites,  10,  lisez  :  Chartes 
inédites,  n°  10. 

Page    80,  ligne  11.  Suppléez  le  chiffre  de  la  note  8. 

Page  81,  note  4.  Au  lieu  de  :  Raimond,  duc  de  Bourgogne,  lisez  : 
Raimond,  fils  de  Hugues  II,  duc  de  Bourgogne,  —  Effacez  : 
Roger  de  We?idover. 

Page    88,  ligne  31.  Au  lieu  de  :  1141,  lisez  :  1191. 

Page    91,  note  i.  Au  lieu  de  :  Drouet,  lisez  :  Douèt, 

Page    95,  en  marge.  Au  lieu  de  :  2,  lisez  :  20. 

Page    96,  note  4.  Au  lieu  de  :  Noirchin,  lisez  :  Noirchain. 

Page  103,  note  3.  Au  lieu  de  :  §  37,  lisez  :  §  57. 

Page  124,  note  6.  Le  tableau  doit  être  corrigé  en  ce  sens  : 

Thierry,  duc  de  Haute-Lotharingie,  f  iii5,  épouse  Gertrude, 
fille  de  Robert  le  Frison. 

^. ! 

r 1 

Simon,  duc  de  Haute-Lotharingie,  f  xiSç.  Thierry  de  Flandre,  f  "68. 

I  I 

Fj"e.  Philippe,  1 1191. 

épouse  Lambert  de  Montaigu. 

I 


Gertrude.  épouse  10  Raoul  H  de  Nesle,     Godefroid  de  Montaigu,  f  après  1161. 
2°  Evrard  UI,  châtelain  de  Tournai.  | 

Gilles  de  Duras,  iiôa/ga,  consanguineus 
de  Philippe  d'Alsace,  J  154. 


428  Additions  et  corrections 


Page  132,  ligne  22.  Au  lieu  de  :  Walterus  de  War>rin,  il  faut  lire  certai- 
nement :  Walterus  de  Warini.  La  leçon  Wavrin,  adoptée  par 
tous  les  éditeurs,  est  celle  du  manuscrit  A,  conservée  par 
^^■  mais  Guise  donne  Wargny.  Gautier  de  Wargny  fut  l'un 
des  conseillers  et  des  compagnons  d'armes  de  Baudouin  V 
(cfr.  p.  328,  5),  tandis  que  l'on  ne  rencontre  nulle  part  un 
Gautier  de  Wavrin. 

Page  146,  note  i,  ligne  4.  Au  lieu  de  :  XXIII,  89,  lisez  :  XXIII,  6ç, 

Page  151,  en  marge.  Au  lieu  de  :  27  mars,  lisez  :  11  mars. 

^age  173,  ligne  19.  Per  aliquot  dics  s'explique  par  la  circonstance  que 
Saint-Aubert  était  situé  dans  le  Cambrésis;  le  comte  de 
Hainaut  empiétait  sur  un  territoire  qui  n'était  pas  le  sien. 
Id.        note  2.  Au  lieu  de  :  La/Iaing,  lisez  :  Lalaing. 

Page  190,  note  3.  Au  lieu  de  :  §  zj^,  lisez  :  §  136. 

Page  195,  note  2.  Au  lieu  de  :   Talliar,  lisez  :   Tailliar. 

Page  200,  note  6,  ligne  34.  Au  lieu  de  :  et  grand-père  de  Philippe- Auguste, 
lisez  :  grand-pcre  de  P.  A. 

Page  206,  ligne  i.  Au  lieu  de  :  1182,  lisez  :  1188. 

Page  237,  ligne  13.  Au  lieu  de  :  quiquidem,  lisez  :  qui  quidem. 

Page  238,  ligne  i.  Après  :  Hoyuin,  mettez  une  virgule. 

Id.        ligne  18.  Au  lieu  de  :  qucquidem,  lisez  :  que  quidem. 

Page  239,  note  3.  Au  lieu  de  :  septième,  et  de  :  neuvième  degré,  il  faut 
lire  :  sixième  et  huitième  degré. 

Page  256,  note  5.  Au  lieu  de  :  Friedrich,  lisez  :  Friedberg. 

Page  2(i(i,  ligne  25.  Au  lieu  de  :  Henri  III,  lisez  :  Henri  VI. 

Page  277,  note  6.  Au  lieu  de  :  55.,  XXX,  lisez  :  55.,  XXV. 

Page  285,  ligne  34.  Au  lieu  de  :  Philippe  I,  lisez  :  Philippe  II. 

Page  286,  ligne  18.  Au  lieu  de.  :  Bouvines,  lisez  :  Bouvignes. 

Page  306,  note  5.  Au  lieu  de  :  Marcoing,  lisez  :  Solre-le-Châfeau. 

Page  311,  note  2.  Au  lieu  de  :  witens,  lisez  :  witeus. 

Page  328,  note  2.  On  sera  tenté  de  rapprocher  du  nom  de  Libertus  de 
Lissi  celui  de  Liberttis  de  Lessy,  Liebertus  de  Lcschi,  L.  de 
Leski,  L.  de  Lesski,  qui  figure  dans  des  chartes  de  Hugues, 
cvêque  de  Liège  (22  juin  1203,  Cartulaire  de  Saint-Lambert, 
I,  131;  18  avril  1209,  Ibid.,  I,  156;  après  le  18  avril  1209, 


Additions  et  corrections  429 


Ibid.,  I,  160)  et  dans  un  acte  par  lequel  Philippe,  marquis  de 
Namur,  renonce  à  un  fief  que  lui  avait  conféré  cet  évêque 
{Idid  j  I,  157,  18  avril  1209).  Le  Ltèer  Chartarum  qui  repro- 
duit ces  textes,  écrit,  dans  les  trois  derniers  cas  :  Lexi.  Il 
s'agit  bien  ici  de  Lexhy,  dépendance  de  Horion-Hozémont 
(Liège).  Mais,  d'autre  part,  une  charte  de  Henri  l'Aveugle, 
1182  (Galliot,  V,  349),  portant  donation  d'un  cens  à  l'église 
Saint- Aubin  de  Namur,  fait  intervenir  Libertus  de  Erlisiis  ; 
dans  Erlisiœ  il  faut  voir  Elzée,  sous  Upigny  (Namur,  Éghe- 
zée)  (cfr.  Roland,  Topographie  naviuroise,  398),  et  c'est 
vraisemblablement  ce  chevalier  namurois  qui  devint  le  com- 
niilito  de  Baudouin  V. 

Page  338,  note  4.  Ajoutez  :  ou  f eut-être  :  le  cordonnier. 

Page  351,  col.  I.  Au  lieu  de  :  Attres,  lisez  :  Attre. 

Page  355,  col.  2,  ligne  3.  Au  lieu  de  :  318,  2,  lisez  :  315,  2. 

Id.        col.  2.  Bitche,  après  Thierry,  ajoutez  :  d'Alsace. 
Page  363,  col.  2,  ligne  5   Au  lieu  de  :  iio,  lisez  :  130, 
Page  381,  col.  2.  Hérinnes,  Hcrina,  ajoutez  :  (Brab.). 
Page  382,  col.  2    Housset,  Hosscl,  au  lieu  de  (Nord),  lisez  :  (Aisne). 
Page  390,  col.  2.  Au  lieu  de  :  Maffies,  lisez  :  Maffle  (Hain.). 
Page  394,  col.  I.  Au  lieu  de  :  Montbliard,  lisez  :  Montbliart. 
Page  396,  col.  I,  ligne  34.  ElTacez  :  75. 

Id.        col.  2.  Au  lieu  de  :  Nivelle,  lisez  :  Nivelles. 


Additions  et  corrections  supplémentaires. 


Page  152,  note  5.  Witte  qui  s'est  occupé  de  la  généalogie  des  anciens 
comtes  de  Sponheim  (Zeitschrift  fur  die  Geschichte  des 
Oberrheins,  neue  Folge,  XI,  1896),  croit  que  Richardis, 
épouse  du  comte  Rodolphe,  devait  se  rattacher  à  la  famille 
de  Gueldre,  mais  sans  fournir  aucun  argument  décisif  à 
l'appui  de  cette  conjecture. 

Page  156,  note  9.  Louis  III  de  Thuringe  est  mort  le  16  octobre  1190; 
cf.  SS„  XXX,  546. 


43o  Additions  et  correctiojis 


Page  250,  lignes  12-13.  A.  propos  des  mots  :  in  claustro  monachorum 
magno  et  spacioso,  M.  le  professeur  Alexandre  Cartellieri  me 
fait  remarquer  qu'il  n'y  a  jamais  eu  d'abbaye  importante 
à  Schwàbisch-Hall.  mais  que  l'abbaye  bénédictine  de  Kom- 
burg  était  dans  le  voisinage  immédiat,  à  i  8  kilomètre  de 
Hall.  Le  château  qui  existe  aujourd'hui  à  cet  endroit, 
renferme  précisément  une  très  grande  salle;  c'est  là  proba- 
blement que  se  tint  la  diète  de  1190.  Il  est  à  noter  que  dans 
le  document  que  Arndt  a  publié  au  tome  XXI  des  Scriptores 
(p.  610),  sous  le  titre  de  Reiatio  de  infeodatione  comitatus 
Naimicensis,  la  même  indication  inexacte  reparaît  :  apud 
Hallavi,  abbatiam  nobilem  in  Suevia.  Les  Hohenstaufen 
furent  avoués  de  Komburg  dans  la  seconde  moitié  du 
XII®  siècle;  c'est  peut-être  ce  qui  a  relevé  le  rang  des  abbés. 

Page  254,  ligne  27.  Au  lieu  de  :  1122,  lisez  :  1222. 

Page  267,  note  4.  Au  lieu  de  :  §  72,  lisez  :  p.  72. 

Page  271,  ligne  9.  Rigord  (Édit.  De  Laborde,  §  83)  dit  que  Philippe- 
Auguste  célébra  la  Noël,  1198,  à  Fontainebleau. 

Page  280.  Sur  le  meurtre  d'Albert  de  Louvain,  consulter  l'excellente 
dissertation  de  M.  Bloch,  Forschungen  zur  Geschichte 
Heinrichs  VI,  1892,  p.  22. 

Page  334,  ligne  6.  Au  lieu  de  :  captivité,  lisez  :  captivité. 

Page  238,  col.  I.  Amiens,  au  lieu  de  :  Ambiauum,  lisez  :  Ambianum. 

Page  349,  col.  2,  ligne  17.  Au  lieu  de  :  Philippes,  lisez  :  Philippe. 

Page  369,  col.  2,  avant-dernière  ligne.  Au  lieu  de  :  Wilz,  lisez  :    Wiitz. 

Page  388,  col.  I.  Lewarde,  au  lieu  de  :  172,  lisez  :  173. 

Page  391,  col.  I,  lire  :  Marguerite  de  Flandre,  f  1194,  fille  de  Thierry, 
ép.   I®  Raoul  II  de  Verviandois,  2°  Baudouin  V  de  Hainaut. 

Page  401,  col.  2  Raoul  I*""  de  Vermandois,  au  lieu  de  :  86,  2,  15  et 
note  2,  lisez  :  86,  2,  is  et  note  2. 

Tableau  VII.  Ermesinde,  fille  de  Henri  l'Aveugle,  est  morte  en  1247  et 
non  en  1143  (cf.  le  tableau  VI). 

Tableau  XV^  Raoul  II  épouse  Marguerite  de  Flandre  (au  lieu  de  :  Mar- 
guerite de  Hainaut). 

Tableau  XVII.  Sur  la  question  de  savoir  quel  était  l'aîné  des  fils  de 
Frédéric  I*',  voir  Scheffer-Boichorst,  Mittheilungen  des 
Institîits  Jiir  Œslerreichische  Geschtchtsforschung,  Geschichte 
der  deutschen  Kaiser zeit,  VI,  441. 


f'J- 


h 


Zouoaat 


fiBùTÔeOt 


H 


a 


M 


CÛ 


N 


e 


tOriaif 


iAisme-eit-I&îaL 


) 


'*Fffhexée 


"^Iseè 


ySTovOIelarSûis 


R      Q     U     I      S     A    T 


^/a|  LE    COMTE  DE    HAINAUT 

t  ET  LES  RÉGIONS  VOISINES 

à  la  fin  du  XII-  siècle 
B    après  la  Chronique  de  Gislebert 

A  Casù'iun  ^  Abha^e 

Eckelle  1500000 


(Anvuaù^ 


10 


15  20  25  kil 


TABLE   DES   MATIÈRES 


Introduction 

Bibliographie  de  Gislebert xxxix 

Liste  des  ouvrages  cités 

Gisleberti  Chronicon  Hanoniense 

Appendice.  M inisteria  curie  Hanoniensis .,. 

*    •        •     333 

Tableaux  généalogiques  et  chronologiques. 

I.  Les  comtes  de  Hainaut  aux  Xl«  et  Xn«  siècles. 
II.  Descendance  de  Baudouin  II 
in.  Descendance  de  Baudouin  III. 
IV.  Descendance  de  Baudouin  IV. 
V.  Descendance  de  Baudouin  V. 
VI.  Maison  de  Namur. 
VII.  Comtes  de  Luxembourg. 
VIK.  Comtes  de  Flandre. 
ÎX.  Maison  de  Louvain. 
X.  Maison  de  Limbourg. 
XI.  Maison  de  France. 
XII.  Rois  d'Angleterre. 

XI II.  Allemagne.  Maison  de  Souabe. 

XIV.  Rois  àc  Sicile. 

XV.  Maison  de  Vermandois. 
XVI.   Maison  d'Anjou. 
XVII.  Comtes  de  Blois  et  de  Champagne. 


4^2  Table  des   matières. 

XVIII.  Maison  de  M ons. 
XIX.  Maison  d'Avesnes. 
XX.  Descendance  de  Damison  de  Chièvres. 
XXI.  Papes  romains. 
XXII.  Évêques  de  Cambrai. 
XXIIf.  Évêques  de  Liège. 
XXIV.   I.   l^Qs  consohrini  àii  Baudouin  \'. 

2.  Les  consobrini  àe.  Philippe  II  Auguste,  de  Henri  II 

de  Champagne  et  de  Hugues  III  de  Bourgogne. 

3.  Philippe  d'Alsace,  consobrinus  de  Henri  II  d'Angle- 

terre. 

4 .  Henri  l'aveugle  de  Namur,  co7isobrinus  de  Liutgarde 

de  Luxembourg. 
XXV.   I.   hes  consanguinei  àe,  ^^uàoum  V . 

2  Les  consanguinei  de  Philippe  d'Alsace  et  de  Bau- 

douin VI  du  Hainaut. 

3  Philippe  II  Auguste,  consanguimus  de  Conrad  de 

Montferrat. 

Table  analytique  des  noms  des  lieux  et  des  personnes 345 

Glossaire 417 

Additions  et  corrections 427 

Carte  du  comté  de  Hainaut  à  la  fin  du  XII«  siècle. 


BINOJNG  SEZT.  DEC  2  7 1967 


DH        Gislebertus,  of  Mons 

801  La  chronique  de  Gislebert 

H26G4     de  Mons.  Nouv.  éd. 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


^  'V